⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar — interaktiv slaydlar
9
TO‘QQIZINCHI MA’RUZA · 1-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 6-mavzu (2 qismdan 1-qism)

Satrlar va kengaytirilgan belgilar

string sinfi · Satrlar ustida amallar · Qidirish va qism satrlar
string
find()
<cctype>
wstring
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
1 / 24
Isinish

Telefoningiz “Aziz Karimov” kontaktini qanday qidirib topadi?

Siz “kar” deb yozasiz — va natija darhol chiqadi. Ichkarida nima bo‘lyapti?

1
Qidiruv katta-kichik harfga e’tibor beradimi?
2
Ism va familiyani qanday qilib bitta matnga “yopishtiramiz”?
3
“Азиз” (kirill) va “Aziz” (lotin) kompyuter uchun bir xilmi?
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
2 / 24
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
E’lon qilish — string satrlarni va ularning asosiy metodlaridan foydalanishni
2
O‘qish — bitta so‘zni cin, butun qatorni getline bilan
3
Bajarish — birlashtirish (+), taqqoslash (==, <) va o‘zgartirish amallarini
4
Qidirish — find, rfind, substr va string::npos yordamida
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
3 / 24
01

string sinfi

E’lon · length, empty, front, back · s[i] va at() · cin va getline
<string>
s.length()
s.at(i)
getline
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
4 / 24
C-SATR VA string

Nima uchun std::string qulayroq?

char s[20] (C-satr)

  • O‘lcham oldindan beriladi
  • '\0' ni kuzatish kerak
  • strcpy, strcat, strcmp funksiyalari
  • Chegaradan chiqish xavfi katta

string s (C++)

  • Uzunlik avtomatik boshqariladi
  • = o‘zlashtirish, + birlashtirish, ==, < taqqoslash
  • Tayyor metodlar: length(), find(), substr()...
  • #include <string>
E’lon: string s1; (bo‘sh), string s2 = "Salom";, string s3(5, '*'); → "*****", string s4 = s2;
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
5 / 24
ASOSIY METODLAR

Uzunlik, belgilar va at()

string s1 = "Salom";
string s2(5, '*');
cout << s1.length() << " " << s2 << endl;
cout << s1[0] << s1.back() << endl;
s1[0] = 'K';
cout << s1 << endl;
try {
    cout << s1.at(10);
} catch (const out_of_range &e) {
    cout << "out_of_range!";
}
▶ NATIJA
5 *****
Sm
Kalom
out_of_range!
s.length()
belgilar soni; size() bilan bir xil
s[i]
tez, lekin chegarani tekshirmaydi
s.at(i)
chegaradan chiqilsa — out_of_range istisnosi
front() / back()
birinchi va oxirgi belgi
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
6 / 24
KIRITISH

cin >> s va getline(cin, s)

string ism, gap;
cin >> ism;
cin.ignore();
getline(cin, gap);
cout << "Ism: " << ism << endl;
cout << "Gap: " << gap << endl;
cout << "Uzunlik: " << gap.size();
▶ NATIJA
Ism: Aziza
Gap: Men C++ ni o'rganyapman
Uzunlik: 23
cin >> ism
faqat birinchi bo‘sh joygacha — bitta so‘z
getline
butun qatorni bo‘sh joylari bilan
cin.ignore()
bufer­da qolgan '\n' ni tashlaydi — aks holda getline bo‘sh satr oladi
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
7 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: string sinfi

1
string s = "Dastur"; bo‘lsa s.length() = ?
Savol 1
2
s[10] va s.at(10) farqi nimada?
Savol 2
3
Nima uchun cin >> dan keyin cin.ignore() kerak?
Savol 3
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
8 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

1-topshiriq: Uzunlik va teskari satr

Bitta qator matn berilgan. Uning uzunligini va teskari tartibda yozilganini chiqaring.

Kirish: Bitta qator (1…1000 belgi, lotin harflari, raqamlar, bo‘sh joy va tinish belgilari).

Chiqish: Ikki qator: uzunlik va teskari satr.

MISOL · KIRISH
Salom dunyo
MISOL · CHIQISH
11
oynud molaS
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
9 / 24
02

Satrlar ustida amallar

+ va += · leksikografik taqqoslash · insert, erase, replace
+
==, <
insert
erase
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
10 / 24
BIRLASHTIRISH VA TAQQOSLASH

+, +=, ==, <

string ism = "Aziz", fam = "Karimov";
string toliq = ism + " " + fam;
toliq += " (talaba)";
cout << toliq << endl;
string a = "olma", b = "nok", c = "Zebra";
cout << boolalpha;
cout << (a == "olma") << " " << (a < b) << " "
     << (c < a) << endl;
cout << a.compare(b);
▶ NATIJA
Aziz Karimov (talaba)
true false true
1
a < b
"olma" < "nok"? 'o' (111) > 'n' (110) — false
c < a
'Z' (90) < 'o' (111) — katta harflar kodi kichik
compare
0 — teng, manfiy — kichik, musbat — katta
Diqqat!
"Salom" + "dunyo" — xato: ikkalasi ham string emas
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
11 / 24
O‘ZGARTIRUVCHI METODLAR

s = "Salom" ustida

MetodVazifasiNatija
s.insert(0, "Va ")pos o‘rniga satr qo‘yadi"Va Salom"
s.erase(1, 2)pos dan n ta belgini o‘chiradi"Som"
s.replace(0, 1, "K")n ta belgini almashtiradi"Kalom"
s.append("!") / s += "!"oxiriga qo‘shadi"Salom!"
s.push_back('?')bitta belgi qo‘shadi"Salom?"
s.pop_back()oxirgi belgini o‘chiradi"Salo"
s.clear() — satrni butunlay bo‘shatadi; s.empty() — bo‘shligini tekshiradi.
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
12 / 24
AMALDA

insert, replace, erase

string s = "Dasturlash tili";
s.insert(11, "C++ ");
cout << s << endl;
s.replace(0, 10, "Zamonaviy");
cout << s << endl;
s.erase(0, 10);
cout << s << endl;
s.push_back('!');
cout << s;
▶ NATIJA
Dasturlash C++ tili
Zamonaviy C++ tili
C++ tili
C++ tili!
insert(11, ...)
11-indeksga ("tili" oldiga) qo‘yiladi
replace(0, 10, ...)
"Dasturlash" (10 belgi) almashtirildi
erase(0, 10)
"Zamonaviy " (10 belgi) o‘chirildi
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
13 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: Satrlar ustida amallar

1
pos dan n ta belgini o‘chiruvchi metod?
Savol 1
2
"Anor" < "anor" rostmi? Nima uchun?
Savol 2
3
string s = "ab"; s += 'c'; s.insert(0, "x"); → s = ?
Savol 3
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
14 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

2-topshiriq: Familiya va initsial

Talabaning ismi va familiyasi berilgan. Uni Familiya I. ko‘rinishida yozing, so‘ng to‘liq ism-familiyani katta harflarda chiqaring.

Kirish: Bitta qatorda ikki so‘z: ism va familiya (lotin harflarida, bosh harf bilan).

Chiqish: Ikki qator: Familiya I. va ISM FAMILIYA.

MISOL · KIRISH
Aziza Karimova
MISOL · CHIQISH
Karimova A.
AZIZA KARIMOVA
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
15 / 24
03

Qidirish va qism satrlar

find · rfind · substr · string::npos
find()
rfind()
substr()
npos
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
16 / 24
QIDIRUV METODLARI

Satr ichidan topish va ajratish

MetodVazifasi
s.find(t)t ning birinchi uchrash indeksi
s.find(t, pos)Qidiruvni pos indeksidan boshlaydi
s.rfind(t)t ning oxirgi uchrash indeksi
s.substr(pos, n)pos dan n ta belgili qism satr (n berilmasa — oxirigacha)
s.find_first_of("abc")Berilgan belgilardan birining birinchi uchrashi
Topilmasa string::npos qaytadi. Tekshirish: if (s.find(t) != string::npos) { ... }
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
17 / 24
EMAIL TAHLILI

Login, domen va zona

string email = "ali.valiyev@tatu.uz";
size_t at = email.find('@');
string login = email.substr(0, at);
string domen = email.substr(at + 1);
string zona = email.substr(email.rfind('.') + 1);
cout << at << endl << login << endl
     << domen << endl << zona << endl;
if (email.find("gmail") == string::npos)
    cout << "gmail emas";
▶ NATIJA
11
ali.valiyev
tatu.uz
uz
gmail emas
find('@')
11 — '@' ning indeksi
substr(0, at)
boshidan '@' gacha — login
rfind('.')
oxirgi nuqta — zona uchun
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
18 / 24
SANASH

So‘z necha marta uchraydi?

string matn = "olma oldim, olma shirin, yana olma";
string soz = "olma";
int soni = 0;
size_t pos = matn.find(soz);
while (pos != string::npos) {
    soni++;
    pos = matn.find(soz, pos + soz.length());
}
cout << soni << " marta";
▶ NATIJA
3 marta
find(soz, pos + ...)
keyingi qidiruv topilgan joydan keyin boshlanadi
while (pos != npos)
topilmaguncha davom etadi
"oldim"
"olma" emas — hisoblanmaydi
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
19 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: Qidirish va qism satrlar

1
find hech narsa topmasa qanday qiymat qaytaradi?
Savol 1
2
string s = "informatika"; s.substr(2, 5) = ?
Savol 2
3
s.find("a") va s.rfind("a") "banan" uchun?
Savol 3
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
20 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

3-topshiriq: Qism satr necha marta?

Matn va qidiriladigan namuna berilgan. Namuna matnda necha marta uchraydi? Ustma-ust tushgan uchrashlar ham sanaladi (aa namunasi aaaa da 3 marta).

Kirish: Birinchi qatorda matn, ikkinchi qatorda namuna (har biri 1…1000 belgi).

Chiqish: Bitta butun son.

MISOL · KIRISH
abababa
aba
MISOL · CHIQISH
3
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
21 / 24
Xulosa

Asosiy xulosalar

1string

#include <string>; uzunlik avtomatik; +, ==, < ishlaydi.

2Kiritish

cin >> s — bitta so‘z; getline(cin, s) — butun qator (oldidan cin.ignore()).

3Qidiruv

find, rfind, substr; topilmasa — string::npos.
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
22 / 24
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
string s(3, 'x'); → s = ?
2
s.empty() qachon rost?
3
"a" + "b" nima uchun xato?
4
string s = "kitob"; s.find("t") = ?
5
s.substr(1, 3), s = "dastur"?
6
cin >> s va getline(cin, s) farqi?
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
23 / 24
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
Foydalanuvchi ismini o‘qib, “Salom, ism!” ko‘rinishida chiqaradigan kodni yozing.
2
find natijasini nima uchun string::npos bilan tekshirish kerak?
3
s = "dasturlash" bo‘lsa s.substr(0, 6) nima?
9-ma’ruza (1-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
24 / 24
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 6-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 6-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.