⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar — interaktiv slaydlar
12
O‘N IKKINCHI MA’RUZA · 1-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 8-mavzu (2 qismdan 1-qism)

Funksiyalar

Funksiya tushunchasi · Parametrlar va standart qiymatlar · Qayta yuklash va shablonlar
int f(int x)
Overloading
Rekursiya
Lambda
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
1 / 24
Isinish

Nima uchun choyxonada har safar yangi samovar yasalmaydi?

Bir marta tayyorlangan “qurilma” qayta-qayta ishlatiladi.

1
Dasturda bir xil kod 5 joyda takrorlansa, xatoni tuzatish qanchalik qiyin?
2
sqrt(16) ni chaqirganda uning ichida nima bo‘layotganini bilishimiz shartmi?
3
Kod blokiga “ism” berib, uni istalgan joydan chaqira olsak-chi?
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
2 / 24
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Farqlash — funksiya e’loni (prototip), aniqlanishi va chaqiruvini
2
Yozish — qiymat qaytaruvchi va void funksiyalarni
3
Tanlash — parametr uzatish usulini: qiymat, havola, const havola, massiv
4
Qo‘llash — standart (default) qiymatli parametrlarni
5
Yaratish — qayta yuklangan va shablon (template) funksiyalarni
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
3 / 24
01

Funksiya tushunchasi

Umumiy ko‘rinish · prototip · parametr va argument · void · return
Prototip
Parametr
Argument
void
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
4 / 24
ANATOMIYA

qaytariladigan_tur nom(parametrlar) { ... }

TushunchaIzohMisol
E’lon (prototip)Nom, tur va parametrlarni oldindan bildiradi; ; bilan tugaydiint kvadrat(int x);
Aniqlash (ta’rif)Funksiyaning tanasi bilan to‘liq yozilishiint kvadrat(int x) { return x * x; }
ParametrE’londagi o‘zgaruvchiint x
ArgumentChaqiruvdagi aniq qiymatkvadrat(7) dagi 7
voidHech narsa qaytarmaydivoid salom();
returnNatijani qaytaradi va funksiyadan chiqadireturn x * x;
Funksiya main() dan keyin yozilsa, oldin prototip kerak — aks holda “was not declared in this scope” xatosi.
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
5 / 24
PROTOTIP VA CHAQIRUV

E’lon oldin, ta’rif keyin

int kvadrat(int x);
int kattasi(int a, int b);
int main() {
    cout << kvadrat(7) << endl;
    cout << kattasi(kvadrat(3), 10) << endl;
}
int kvadrat(int x) { return x * x; }
int kattasi(int a, int b) {
    if (a > b) return a;
    return b;
}
▶ NATIJA
49
10
int kvadrat(int x);
prototip — kompilyatorga “bunday funksiya bor”
kattasi(kvadrat(3), 10)
bir funksiya natijasi boshqasiga argument: 9 va 10
return a;
funksiyadan darhol chiqish
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
6 / 24
FOYDALI FUNKSIYALAR

Tub son va EKUB

bool tubmi(int n) {
    if (n < 2) return false;
    for (int i = 2; i * i <= n; i++)
        if (n % i == 0) return false;
    return true;
}
int ekub(int a, int b) {
    while (b != 0) { int t = a % b; a = b; b = t; }
    return a;
}
int main() {
    for (int i = 2; i <= 20; i++) if (tubmi(i)) cout << i
            << " ";
    cout << endl << ekub(84, 36);
}
▶ NATIJA
2 3 5 7 11 13 17 19 
12
bool tubmi
rost/yolg‘on qaytaradi — shartda ishlatish qulay
return false
bo‘luvchi topilishi bilan chiqish
ekub
Evklid algoritmi: 84, 36 → 36, 12 → 12, 0
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
7 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: Funksiya tushunchasi

1
Hech narsa qaytarmaydigan funksiya qaysi tur bilan e’lon qilinadi?
Savol 1
2
Parametr va argument farqi nima?
Savol 2
3
Prototip qachon kerak bo‘ladi?
Savol 3
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
8 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

1-topshiriq: Tub sonlar oralig‘i

bool tub(int n) funksiyasini yozing. main() tayyor: u [a, b] oralig‘idagi tub sonlarni funksiya yordamida chiqaradi.

Kirish: Ikki butun son a va b (1 ≤ a ≤ b ≤ 100000).

Chiqish: Oraliqdagi tub sonlar bo‘sh joy bilan; bo‘lmasa — -1.

MISOL · KIRISH
10 30
MISOL · CHIQISH
11 13 17 19 23 29
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
9 / 24
02

Parametrlar va standart qiymatlar

Qiymat · havola · const havola · massiv · default argumentlar
int &x
const string&
int a[]
= 0
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
10 / 24
QAYSI USUL?

Parametrni qanday uzatish kerak?

HolatTavsiya
Kichik tur (int, double) faqat o‘qiladiQiymat bo‘yicha: void f(int x)
Funksiya argumentni o‘zgartirishi kerakHavola: void f(int &x)
Katta obyekt (string, vector) faqat o‘qiladiKonstant havola: void f(const string &s)
MassivKo‘rsatkich + o‘lcham: void f(int a[], int n)
Massiv hech qachon nusxalanmaydi — funksiya ichidagi o‘zgarish asl massivga ta’sir qiladi. Himoya: const int a[].
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
11 / 24
AMALDA

Qiymat, havola va massiv

void oshirQ(int x) { x += 10; }
void oshirH(int &x) { x += 10; }
int yig(const int a[], int n) {
    int s = 0;
    for (int i = 0; i < n; i++) s += a[i];
    return s;
}
void ikki(int a[], int n) { for (int i = 0; i < n;
        i++) a[i] *= 2; }
int main() {
    int x = 5, a[] = {1, 2, 3};
    oshirQ(x); cout << x << " ";
    oshirH(x); cout << x << endl;
    ikki(a, 3); cout << yig(a, 3);
}
▶ NATIJA
5 15
12
oshirQ(x)
nusxa o‘zgardi — x = 5 qoldi
oshirH(x)
havola — x = 15
ikki(a, 3)
asl massiv o‘zgardi: 2 4 6 → yig‘indi 12
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
12 / 24
STANDART QIYMATLAR

Argument berilmasa — default ishlatiladi

void chiziq(int n = 10, char c = '-') {
    for (int i = 0; i < n; i++) cout << c;
    cout << endl;
}
double narx(double s, double chegirma = 0, int soni = 1) {
    return s * (1 - chegirma / 100) * soni;
}
int main() {
    chiziq();
    chiziq(5, '*');
    cout << narx(50000) << " " << narx(50000, 10, 3);
}
▶ NATIJA
----------
*****
50000 135000
chiziq()
n = 10, c = '-'
narx(50000)
chegirma = 0, soni = 1
Qoida
standart qiymatlar faqat o‘ngdan: f(int a = 1, int b) — XATO
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
13 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: Parametrlar va standart qiymatlar

1
Qaysi e’lon to‘g‘ri: f(int a = 1, int b) yoki f(int a, int b = 2)?
Savol 1
2
Katta string ni faqat o‘qish uchun qanday uzatish kerak?
Savol 2
3
Massiv funksiyaga nusxalanadimi?
Savol 3
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
14 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

2-topshiriq: Standart parametr: daraja

double daraja(double x, int n = 2) funksiyasini sikl bilan yozing (pow ishlatmang). main() uni bitta argument bilan (standart n = 2) va ikkita argument bilan chaqiradi.

Kirish: Haqiqiy son x (|x| ≤ 10) va butun son n (0 ≤ n ≤ 15).

Chiqish: Ikki qator: x² va xⁿ, verguldan keyin 3 xona.

MISOL · KIRISH
3 4
MISOL · CHIQISH
9.000
81.000
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
15 / 24
03

Qayta yuklash va shablonlar

Overloading · kompilyator qanday tanlaydi · template <typename T>
Overloading
Aniq moslik
template
T
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
16 / 24
QAYTA YUKLASH

Bir nom — bir nechta funksiya

1Shart

Parametrlar soni yoki turlari farq qilishi kerak. Faqat qaytariladigan tur farqi — XATO.

2Aniq moslik

Tur bir xil: int → int — eng yaxshi variant.

3Kengaytirish

char, bool → int; float → double.

4Standart o‘zgartirish

int → double, long → int va h.k.

5Foydalanuvchi o‘zgartirishi

const char* → string.

6Noaniqlik

Ikkita variant teng mos bo‘lsa — “ambiguous” xatosi.
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
17 / 24
KOMPILYATOR TANLOVI

Qaysi chop() chaqiriladi?

void chop(int x) { cout << "int " << x << endl; }
void chop(double x) { cout << "double " << x << endl; }
void chop(const string &s) { cout << "string " << s << endl; }
int main() {
    chop(5);
    chop(2.5f);
    chop('A');
    chop("Salom");
}
▶ NATIJA
int 5
double 2.5
int 65
string Salom
chop(2.5f)
float → double (kengaytirish)
chop('A')
char → int: 65 chiqadi!
chop("Salom")
const char* → string
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
18 / 24
SHABLONLAR

template — bitta kod, ko‘p tur

template <typename T>
T kattasi(T a, T b) {
    return (a > b) ? a : b;
}
template <typename T>
T yigindi(const T a[], int n) {
    T s = T();
    for (int i = 0; i < n; i++) s += a[i];
    return s;
}
int main() {
    cout << kattasi(3, 9) << " " << kattasi(2.5, 1.5) << endl;
    string s[] = {"C", "++"};
    cout << yigindi(s, 2) << " " << kattasi<double>(3, 4.5);
}
▶ NATIJA
9 2.5
C++ 4.5
typename T
tur o‘rnini bosuvchi nom
T s = T()
int uchun 0, string uchun ""
kattasi<double>
turni aniq ko‘rsatish
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
19 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: Qayta yuklash va shablonlar

1
Qayta yuklangan funksiyalar nima bilan farq qilishi shart?
Savol 1
2
void f(int); void f(double); bo‘lsa f('x') qaysi biri?
Savol 2
3
kattasi("olma", "nok") shablonda nima uchun xavfli?
Savol 3
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
20 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

3-topshiriq: Qayta yuklangan kattasi()

Bir xil nomli uchta funksiya yozing: int kattasi(int, int), double kattasi(double, double) va string kattasi(string, string) (satrlar uchun — uzunroqi, teng bo‘lsa birinchisi). main() tayyor.

Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 100). Keyingi q qatorda: tur (int, double yoki string) va ikki qiymat.

Chiqish: Har bir so‘rov uchun bitta qatorda natija (double — verguldan keyin 2 xona).

MISOL · KIRISH
3
int 3 7
double 2.5 -1
string olma anor
MISOL · CHIQISH
7
2.50
olma
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
21 / 24
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Funksiya

tur nom(parametrlar) { ... return ...; }; prototip — main dan oldin.

2Uzatish

O‘qish — qiymat yoki const &; o‘zgartirish — &; massiv — manzil.

3Default

Standart qiymatlar o‘ngdan chapga: f(int a, int b = 2).
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
22 / 24
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
void funksiya return 5; qila oladimi?
2
int f(int x); — bu nima?
3
Argumentni o‘zgartiruvchi parametr belgisi?
4
f(int a = 1, int b) nima uchun xato?
5
Faqat qaytarish turi farq qiluvchi overloading mumkinmi?
6
template <typename T> nima uchun kerak?
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
23 / 24
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
Ikki sonning o‘rtachasini qaytaruvchi double ortacha(int a, int b) funksiyasini yozing.
2
Qiymat bo‘yicha va havola bo‘yicha uzatishning farqini misol bilan tushuntiring.
3
f(int a, int b = 2) ni f(5) deb chaqirsak, b nechaga teng?
12-ma’ruza (1-qism) · Funksiyalar
24 / 24
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 8-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 8-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.