⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar — interaktiv slaydlar
13
O‘N UCHINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 8-mavzu (2 qismdan 2-qism)

Funksiyalar

Ko‘rinish sohasi va yashash vaqti · Rekursiya · Funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda
int f(int x)
Overloading
Rekursiya
Lambda
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
1 / 23
Isinish

Matryoshka qo‘g‘irchog‘ini ochishni algoritm sifatida yozing.

O‘tgan ma’ruzada funksiyalar, parametrlar va shablonlarni o‘rgandik.

1
Har bir qadamda nima qilinadi?
2
Jarayon qachon to‘xtaydi?
3
Bu jarayonni funksiyaning o‘zini chaqirishi bilan ifodalash mumkinmi?
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
2 / 23
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Tushuntirish — lokal, global va static o‘zgaruvchilarning ko‘rinishi va yashash vaqtini
2
Yechish — masalalarni rekursiya yordamida (faktorial, Fibonachchi, Xanoy)
3
Foydalanish — funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda ifodalardan
4
Taqqoslash — rekursiv va iterativ (siklli) yechimlarni
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
3 / 23
04

Ko‘rinish sohasi va yashash vaqti

Lokal · global · static · ::x
Lokal
Global
static
::x
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
4 / 23
SCOPE

O‘zgaruvchi qayerda ko‘rinadi va qancha yashaydi?

TuriQayerda e’lonKo‘rinishYashash vaqti
LokalFunksiya yoki blok { } ichidaFaqat shu blokBlok tugaguncha
GlobalBarcha funksiyalardan tashqaridaButun faylButun dastur
static lokalFunksiya ichida, static bilanFaqat shu funksiyaButun dastur; bir marta initsializatsiya
Lokal o‘zgaruvchi bir xil nomli globalni yashiradi; globalga murojaat — ::x. Global o‘zgaruvchilardan kam foydalaning.
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
5 / 23
YASHIRISH

Bir nom — uch xil x

int x = 100;
void f() { cout << "f: " << x << endl; }
int main() {
    int x = 5;
    cout << x << " " << ::x << endl;
    {
        int x = 1;
        cout << "blok: " << x << endl;
    }
    cout << x << endl;
    ::x = 200;
    f();
}
▶ NATIJA
5 100
blok: 1
5
f: 200
int x = 5
lokal x globalni yashiradi
::x
global x ga murojaat
{ int x = 1; }
ichki blokning x i — blokdan keyin yo‘qoladi
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
6 / 23
static

Chaqiruvlar orasida qiymatni saqlash

void hisob() {
    int oddiy = 0;
    static int statik = 0;
    oddiy++;
    statik++;
    cout << oddiy << "-" << statik << " ";
}
int yangiId() {
    static int id = 1000;
    return ++id;
}
int main() {
    hisob(); hisob(); hisob();
    cout << endl << yangiId() << " " << yangiId();
}
▶ NATIJA
1-1 1-2 1-3 
1001 1002
int oddiy = 0
har chaqiruvda qaytadan 0
static int statik
faqat birinchi chaqiruvda 0, keyin saqlanadi
yangiId()
noyob ID generatori
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
7 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Ko‘rinish sohasi va yashash vaqti

1
static lokal o‘zgaruvchining xususiyati nima?
Savol 1
2
Lokal va global x bir xil nomda bo‘lsa, globalga qanday murojaat qilinadi?
Savol 2
3
for (int i = 0; ...) dan keyin i ni ishlatsa bo‘ladimi?
Savol 3
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
8 / 23
05

Rekursiya

Bazaviy holat · rekursiv qadam · chaqiruvlar steki · Fibonachchi · Xanoy minorasi
n!
Baza
Stek
Xanoy
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
9 / 23
REKURSIYA

Funksiya o‘zini o‘zi chaqiradi

Rekursiv yechimda masala o‘zining kichikroq nusxasiga keltiriladi: n! = n × (n − 1)!

Bazaviy holat

Rekursiyasiz javob: if (n <= 1) return 1; — to‘xtash sharti.

Rekursiv qadam

Kichikroq argument bilan chaqiruv: return n * faktorial(n - 1);

Chaqiruvlar steki

Har chaqiruvga alohida kadr; natijalar teskari tartibda qaytadi.
Bazaviy holat bo‘lmasa yoki unga yetib borilmasa — cheksiz chaqiruv, stack overflow.
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
10 / 23
KLASSIK MISOLLAR

Faktorial, daraja, raqamlar yig‘indisi

long long fakt(int n) {
    if (n <= 1) return 1;
    return n * fakt(n - 1);
}
int fib(int n) {
    if (n < 2) return n;
    return fib(n - 1) + fib(n - 2);
}
int rYig(int n) {
    if (n < 10) return n;
    return n % 10 + rYig(n / 10);
}
int main() {
    cout << fakt(10) << " " << fib(10) << " " << rYig(987654);
}
▶ NATIJA
3628800 55 39
fakt(10)
10! = 3628800
fib(10)
0 1 1 2 3 5 8 13 21 34 55
rYig(987654)
9+8+7+6+5+4 = 39
Diqqat!
fib(25) 240 mingdan ortiq chaqiruv — sikl ancha tez
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
11 / 23
XANOY MINORASI

Rekursiya eng chiroyli masala

void hanoy(int n, char dan, char ga, char yordam) {
    if (n == 0) return;
    hanoy(n - 1, dan, yordam, ga);
    cout << n << ": " << dan << "->" << ga << endl;
    hanoy(n - 1, yordam, ga, dan);
}
int main() {
    hanoy(2, 'A', 'C', 'B');
}
▶ NATIJA
1: A->B
2: A->C
1: B->C
1-qadam
yuqoridagi n-1 diskni yordamchi ustunga
2-qadam
eng katta diskni maqsadga
3-qadam
n-1 diskni katta disk ustiga
2^n − 1
3 disk — 7 qadam, 64 disk — milliardlab yil
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
12 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Rekursiya

1
Har bir rekursiv funksiyada albatta nima bo‘lishi shart?
Savol 1
2
fakt(4) nechta chaqiruv hosil qiladi?
Savol 2
3
Nima uchun fib(n) rekursiv yechimi sekin?
Savol 3
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
13 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

4-topshiriq: Rekursiv raqamlar yig‘indisi

Ikki rekursiv funksiya yozing: int raqamYig(long long n) — raqamlar yig‘indisi; int ildiz(long long n) — raqamli ildiz (bitta raqam qolguncha raqamlar yig‘indisini olish: 9875 → 29 → 11 → 2).

Kirish: Bitta butun son n (0 ≤ n ≤ 10¹⁸).

Chiqish: Ikki qator: raqamlar yig‘indisi va raqamli ildiz.

MISOL · KIRISH
9875
MISOL · CHIQISH
29
2
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
14 / 23
06

Funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda

double (*f)(double, double) · funksiya argument sifatida · lambda va ushlash
(*f)()
Callback
[](int x)
[&sum]
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
15 / 23
FUNKSIYAGA KO‘RSATKICH

Funksiyani o‘zgaruvchida saqlash

double qosh(double a, double b) { return a + b; }
double kop(double a, double b) { return a * b; }
double hisobla(double a, double b, double (*amal)(double,
        double)) {
    return amal(a, b);
}
int main() {
    double (*f)(double, double) = qosh;
    cout << f(3, 4) << " ";
    f = kop;
    cout << f(3, 4) << " ";
    cout << hisobla(10, 4, qosh);
}
▶ NATIJA
7 12 14
double (*f)(double, double)
ikki double olib double qaytaruvchi funksiya manzili
f = kop
boshqa funksiyaga yo‘naltirish
hisobla(..., qosh)
funksiya argument sifatida — “callback”
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
16 / 23
LAMBDA

[ushlash](parametrlar) { tana }

UshlashMa’nosi
[]Tashqi o‘zgaruvchilar ishlatilmaydi
[k]k qiymat bo‘yicha (nusxasi) ushlanadi
[&sum]sum havola orqali — lambda uni o‘zgartira oladi
[=]Barcha tashqi o‘zgaruvchilar qiymat bo‘yicha
[&]Barcha tashqi o‘zgaruvchilar havola orqali
Lambda — joyning o‘zida yoziladigan nomsiz funksiya: auto kv = [](int x) { return x * x; };
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
17 / 23
ALGORITMLAR BILAN

sort, count_if, for_each + lambda

vector<int> v = {5, -3, 12, 8, -7, 4};
sort(v.begin(), v.end(), [](int a, int b) { return a > b; });
for (int x : v) cout << x << " ";
cout << endl;
int k = 4;
cout << count_if(v.begin(), v.end(), [k](int x) { return x > k;
        });
int sum = 0;
for_each(v.begin(), v.end(), [&sum](int x) { sum += x; });
cout << " " << sum;
▶ NATIJA
12 8 5 4 -3 -7 
3 19
[](int a, int b)
kamayish tartibi sharti
[k]
k nusxasi — 4 dan kattalar: 12, 8, 5
[&sum]
havola — tashqi sum o‘zgaradi
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
18 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

6-bo‘lim yakuni: Funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda

1
Lambdadagi [&] nimani bildiradi?
Savol 1
2
auto f = [](int x) { return x + 1; }; f(4) = ?
Savol 2
3
Funksiyani boshqa funksiyaga argument qilib berish qanday nomlanadi?
Savol 3
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
19 / 23
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Overloading va template

Bir nom — turli parametrlar; template <typename T> — bitta kod ko‘p tur uchun.

2Scope

Lokal — blokda, global — hamma joyda, static — qiymatni saqlaydi.

3Rekursiya va lambda

Bazaviy holat shart; lambda — [ushlash](param) { tana }.
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
20 / 23
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
static lokal necha marta initsializatsiya qilinadi?
2
Rekursiyaning ikki qismi?
3
[&sum] qanday ushlash?
4
Global va lokal o‘zgaruvchi nomi bir xil bo‘lsa, funksiya ichida qaysi biri ishlatiladi?
5
fakt(0) nima qaytaradi?
6
Bazaviy holatsiz rekursiya nima bilan tugaydi?
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
21 / 23
Laboratoriya ishi

8-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i

5

Hanoy minorasi

O‘rta · 20 ball
6

Binomial koeffitsiyent (memo)

O‘rta · 20 ball
7

Lambda bilan saralash

O‘rta · 20 ball
8

Funksiyalar jadvali

O‘rta · 20 ball
9

Shablon: eng kattasi

O‘rta · 20 ball
10

Barcha o‘rin almashtirishlar

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

Kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. O‘qituvchi kodingizni ko‘rib, baho qo‘yadi.

13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
22 / 23
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
n! ni rekursiv hisoblovchi funksiyani yozing va bazaviy holatni ko‘rsating.
2
Qachon rekursiya o‘rniga sikl ishlatgan ma’qul?
3
Funksiya ichidagi static int k = 0; nima uchun kerak bo‘lishi mumkin?
13-ma’ruza (2-qism) · Funksiyalar
23 / 23
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 8-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 8-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.