Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash asoslari
Telefon qanday “obyekt”: u nimani biladi va nima qila oladi?
Har bir narsaning xususiyatlari (holati) va amallari (xatti-harakati) bor.
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
Sinf va obyekt
Ma’lumot va amallar — bitta obyektda
1Inkapsulyatsiya
2Merosxo‘rlik
3Polimorfizm
4Abstraksiya
Sinf — chizma, obyekt — qurilgan uy
| Tushuncha | Ma’nosi | O‘xshatish |
|---|---|---|
| Sinf (class) | Foydalanuvchi aniqlagan yangi tur | Uyning chizmasi |
| Obyekt | Sinfning xotiradagi aniq nusxasi | Chizma asosida qurilgan uy |
| Maydon | Obyekt holatini saqlaydi | Rangi, qavatlari soni |
| Metod | Obyekt bajaradigan amal | Eshikni ochish |
struct va class farqi: struct da a’zolar standart bo‘yicha public, class da — private.Talaba sinfi va ikki obyekt
class Talaba { public: string ism; double ball; bool alochimi() { return ball >= 86; } void ballQosh(double x) { ball += x; } }; int main() { Talaba t1; t1.ism = "Aziza"; t1.ball = 91; Talaba t2 = {"Bekzod", 78}; t2.ballQosh(10); cout << t1.alochimi() << " " << t2.ball << " " << t2.alochimi(); }
1 88 1
; majburiy!1-bo‘lim yakuni: Sinf va obyekt
1-topshiriq: To‘rtburchak sinfi
Tortburchak sinfini yozing: en va boy maydonlari, yuza() va perimetr() metodlari. main() tayyor.
Kirish: Ikki haqiqiy son — eni va bo‘yi (0 < son ≤ 10000).
Chiqish: Ikki qator: yuza va perimetr, verguldan keyin 2 xona.
3 4
12.00 14.00
Inkapsulyatsiya
Kim nimani ko‘ra oladi?
| Spetsifikator | Sinf ichida | Hosila sinfda | Tashqarida |
|---|---|---|---|
public | ✓ | ✓ | ✓ |
protected | ✓ | ✓ | ✗ |
private | ✓ | ✗ | ✗ |
private, ularga kirish — public getter (getBalans()) va setter (setYosh()) metodlari orqali.Balansni faqat metodlar o‘zgartiradi
class BankHisob { double balans = 0; public: bool qoyish(double s) { if (s <= 0) return false; balans += s; return true; } bool yechish(double s) { if (s <= 0 || s > balans) return false; balans -= s; return true; } double getBalans() const { return balans; } }; int main() { BankHisob h; h.qoyish(1000); cout << h.yechish(2000) << " " << h.yechish(300) << " " << h.getBalans(); }
0 1 700
Noto‘g‘ri qiymatni rad etish
class Vaqt { int soat = 0, daqiqa = 0; public: bool setSoat(int s) { if (s < 0 || s > 23) return false; soat = s; return true; } void qosh(int m) { int j = (soat * 60 + daqiqa + m) % 1440; soat = j / 60; daqiqa = j % 60; } void chop() const { cout << soat << ":" << daqiqa << endl; } }; int main() { Vaqt v; cout << v.setSoat(25) << endl; v.setSoat(23); v.qosh(90); v.chop(); }
0 0:30
2-bo‘lim yakuni: Inkapsulyatsiya
2-topshiriq: Bank hisobi (inkapsulyatsiya)
Hisob sinfini yozing: balans maydoni yopiq (private). Metodlar: qoyish(x), bool yechish(x) — mablag‘ yetarli bo‘lmasa yoki x ≤ 0 bo‘lsa yechmaydi va false qaytaradi, long long qoldiq() const. qoyish ham x ≤ 0 ni rad etadi.
Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 1000). Keyin q ta buyruq: + x (qo‘yish), - x (yechish) yoki ? (qoldiq). |x| ≤ 10⁹.
Chiqish: Har bir ? uchun qoldiq; muvaffaqiyatsiz - uchun RAD ETILDI.
5 + 100 - 30 ? - 100 ?
70 RAD ETILDI 70
Konstruktor va destruktor
Obyekt tug‘ilganda avtomatik chaqiriladi
Qayta yuklanadi
Kasr(), Kasr(int b), Kasr(int s, int m) — bir nechta konstruktor.Initsializatsiya ro‘yxati
Kasr() : surat(0), maxraj(1) { } — tavsiya etilgan usul.Destruktor
~Kasr() — obyekt yo‘q qilinganda; parametrsiz, har sinfda bitta.Bir nechta konstruktor
class Kasr { int s, m; public: Kasr() : s(0), m(1) {} Kasr(int b) : s(b), m(1) {} Kasr(int s_, int m_) : s(s_), m(m_ == 0 ? 1 : m_) {} void chop() const { cout << s << "/" << m << " "; } }; int main() { Kasr a; Kasr b(3); Kasr c(6, 8); Kasr d(1, 0); a.chop(); b.chop(); c.chop(); d.chop(); }
0/1 3/1 6/8 1/1
Konstruktor va destruktor qachon ishlaydi?
class Test { string nom; public: Test(string n) : nom(n) { cout << "+" << nom << " "; } ~Test() { cout << "-" << nom << " "; } }; int main() { Test a("a"); { Test b("b"); Test c("c"); } Test *p = new Test("d"); delete p; }
+a +b +c -c -b +d -d -a
3-bo‘lim yakuni: Konstruktor va destruktor
{ Test x("x"); Test y("y"); } — destruktorlar tartibi?3-topshiriq: Talaba sinfi (konstruktor)
Talaba sinfini yozing: konstruktor Talaba(string ism, int b1, int b2, int b3), metodlar string getIsm() const va double ortacha() const. main() tayyor: har bir talabaning o‘rtacha bahosini va eng yuqori o‘rtachali talabani chiqaradi.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 100), keyin n qatorda: ism va uchta baho (0…100).
Chiqish: Har bir talaba uchun ism o‘rtacha (2 xona), oxirida Eng yaxshi: ism (teng bo‘lsa — birinchisi).
3 Ali 80 90 100 Vali 100 100 70 Guli 95 95 95
Ali 90.00 Vali 90.00 Guli 95.00 Eng yaxshi: Guli
this, static va const
Obyekt, sinf va o‘zgarmaslik
1this
t1.chop() da this == &t1.2this->ism = ism
3return *this
t.a().b().c(); zanjiri.4static maydon
5static metod
Sinf::metod().6const metod
int get() const — obyektni o‘zgartirmaydi; const obyekt uchun faqat shular.Zanjirli chaqiruvlar
class Talaba { string ism; int ball; public: Talaba(string ism, int ball) { this->ism = ism; this->ball = ball; } Talaba& ballQosh(int x) { ball += x; return *this; } void chop() const { cout << ism << ": " << ball << endl; } }; int main() { Talaba t("Aziza", 70); t.ballQosh(5).ballQosh(10).chop(); }
Aziza: 85
ism — parametrNechta obyekt yaratilgan?
class Talaba { int id; static int soni; static int keyingi; public: Talaba() : id(keyingi++) { soni++; } ~Talaba() { soni--; } int getId() const { return id; } static int getSoni() { return soni; } }; int Talaba::soni = 0; int Talaba::keyingi = 1001; int main() { Talaba a, b; { Talaba c; cout << Talaba::getSoni() << " "; } cout << Talaba::getSoni() << " " << b.getId(); }
3 2 1002
4-bo‘lim yakuni: this, static va const
return *this; nima uchun ishlatiladi?4-topshiriq: static hisoblagich
Nuqta sinfiga static int soni maydonini qo‘shing: konstruktor uni 1 ga oshirsin, destruktor 1 ga kamaytirsin. static int jami() metodi hozir mavjud obyektlar sonini qaytarsin. main() tayyor: buyruqlar bo‘yicha obyektlarni yaratadi va o‘chiradi.
Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 1000). Buyruqlar: yarat, ochir (oxirgi yaratilganini o‘chiradi, bo‘lsa) yoki son.
Chiqish: Har bir son buyrug‘i uchun mavjud Nuqta obyektlari soni.
5 yarat yarat son ochir son
2 1
Merosxo‘rlik
Mavjud sinf asosida yangi sinf
Sintaksis
class Dasturchi : public Xodim { ... };protected
Konstruktorlar
Dasturchi(...) : Xodim(i, m), til(t) { }Xodim → Dasturchi
class Xodim { protected: string ism; public: Xodim(string i) : ism(i) { cout << "Xodim+ "; } ~Xodim() { cout << "Xodim- "; } void malumot() { cout << ism << " "; } }; class Dasturchi : public Xodim { string til; public: Dasturchi(string i, string t) : Xodim(i), til(t) { cout << "Dasturchi+ "; } ~Dasturchi() { cout << "Dasturchi- "; } void kodYoz() { cout << ism << ":" << til << " "; } }; int main() { Dasturchi d("Aziza", "C++"); d.malumot(); d.kodYoz(); }
Xodim+ Dasturchi+ Aziza Aziza:C++ Dasturchi- Xodim-
Hosila sinf metodni o‘zgartiradi
class Hayvon { protected: string nom; public: Hayvon(string n) : nom(n) {} void ovoz() { cout << nom << ": ...\n"; } }; class It : public Hayvon { public: It(string n) : Hayvon(n) {} void ovoz() { cout << nom << ": Vov!\n"; } }; int main() { It it("Bobik"); it.ovoz(); it.Hayvon::ovoz(); Hayvon *p = ⁢ p->ovoz(); }
Bobik: Vov! Bobik: ... Bobik: ...
5-bo‘lim yakuni: Merosxo‘rlik
Polimorfizm va abstrakt sinflar
Statik yoki dinamik?
virtual yo‘q — statik bog‘lanish
- Metod ko‘rsatkich turiga qarab tanlanadi
- Kompilyatsiya vaqtida hal qilinadi
Hayvon *p = ⁢ p->ovoz();→ Hayvon versiyasi
virtual — dinamik bog‘lanish
- Metod obyektning haqiqiy turiga qarab tanlanadi
- Dastur ishlayotganda hal qilinadi
- Bitta
p->ovoz()— it uchun “Vov”, mushuk uchun “Miyov”
virtual qiling — aks holda delete p; hosila qismni to‘g‘ri o‘chirmaydi.Bitta chaqiruv — uch xil natija
class Hayvon { public: virtual ~Hayvon() {} virtual string ovoz() { return "..."; } }; class It : public Hayvon { public: string ovoz() override { return "Vov!"; } }; class Mushuk : public Hayvon { public: string ovoz() override { return "Miyov!"; } }; int main() { Hayvon *zoo[3] = {new It, new Mushuk, new Hayvon}; for (Hayvon *h : zoo) cout << h->ovoz() << " "; for (Hayvon *h : zoo) delete h; }
Vov! Miyov! ...
Sof virtual metod: = 0
class Shakl { public: virtual double yuza() const = 0; virtual ~Shakl() {} }; class Doira : public Shakl { double r; public: Doira(double r) : r(r) {} double yuza() const override { return 3.14 * r * r; } }; class Kvadrat : public Shakl { double a; public: Kvadrat(double a) : a(a) {} double yuza() const override { return a * a; } }; int main() { Shakl *s[] = {new Doira(1), new Kvadrat(3)}; for (Shakl *x : s) { cout << x->yuza() << " "; delete x; } }
3.14 9
6-bo‘lim yakuni: Polimorfizm va abstrakt sinflar
Asosiy xulosalar
1Sinf va obyekt
. orqali murojaat.2Inkapsulyatsiya
private, kirish — tekshiruvchi public metodlar.3Konstruktor / destruktor
4this, static, const
5Merosxo‘rlik
class B : public A; avval asosiy konstruktor; protected hosilada ko‘rinadi.6Polimorfizm
virtual + override; sof virtual = 0 — abstrakt sinf.Yakunlashdan oldin sakkizta savol
class A { int x; }; da x qanday?this nima?9-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
Kasr sinfi
Vaqt sinfi
Shakllar (merosxo‘rlik)
Stek sinfi
Xodimlar maoshi (abstrakt sinf)
Kutubxona
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
Kitob sinfi uchun 3 ta maydon va 2 ta metod o‘ylab toping.