A11

11-amaliy mashg‘ulot · 11-mavzu · 2 soat · Korxona ilovalarini dasturlash

Valyuta kurslari va to‘lov webhook integratsiyasi

Jamoa loyihasi (OmborPro) bosqichi, 5 ta amaliy PHP topshiriq va 3 ta ma’ruzadagi mashq. Yo‘riqnoma bo‘yicha loyihada ishlang, havolani topshiring va PHP topshiriqlarni yeching — server yashirin testlar bilan tekshiradi, o‘qituvchi baho qo‘yadi.

Mashg‘ulot maqsadi

  • Yozish — CbuRateService ni: cbu.uz JSON API dan USD, EUR, RUB kurslarini exchange_rates ga yozish
  • Rejalashtirish — kurslarni ish kunlari avtomatik yuklaydigan rates:fetch buyrug‘ini
  • Qo‘llash — ko‘p valyutali narxlarni: UZS dagi narxni sanaga mos kurs bo‘yicha o‘tkazish va yaxlitlash
  • Himoyalash — test to‘lov webhookini HMAC imzo va timestamp bilan
  • Ta’minlash — to‘lovni payments.external_id bo‘yicha idempotent qayta ishlashni

1. CbuRateService va exchange_rates

API javobi · servis · upsert · rates:fetch · jadval

Markaziy bank kurslari https://cbu.uz/uz/arkhiv-kursov-valyut/json/ manzilida JSON massiv sifatida beriladi: har bir element — valyuta (Ccy), kurs (Rate, satr), nominal (Nominal — kurs necha birlik uchun), sana (Date, dd.mm.yyyy) va boshqa maydonlar. Manzilni config/services.php da cbu.url kaliti bilan, qiymatini .env dagi CBU_URL dan oling — sinovda boshqa manzil berish oson bo‘ladi. exchange_rates jadvalida (date, currency) juftligiga unique indeks bo‘lishi shart (3-mavzuda qo‘yilmagan bo‘lsa, migratsiya qo‘shing): upsert aynan shu indeksga tayanadi va bir kunda ikki marta yuklash dublikat yaratmaydi.

CbuRateService::fetch() so‘rovni timeout va retry bilan yuboradi, ->throw() bilan xatoni istisnoga aylantiradi, kerakli valyutalarni filtrlaydi, sanani Y-m-d ga, kursni bir birlik uchun (Rate / Nominal, bcdiv bilan 4 xona) o‘giradi va ExchangeRate::upsert() bilan bitta so‘rovda yozadi. Kurs — decimal(14,4), float emas. Dam olish va bayram kunlari CBU yangi kurs e’lon qilmasligi mumkin — shuning uchun narx hisoblashda “shu sanadagi yoki undan oldingi eng yaqin kurs” olinadi (keyingi bo‘lim).

routes/console.php da Artisan::command('rates:fetch', ...) buyrug‘ini yozing: u servisni chaqirib, nechta kurs saqlanganini chiqaradi, xatoda esa 1 qaytarib, logga yozadi. 10-mavzudagi scheduler ga qo‘shing: Schedule::command('rates:fetch')->weekdays()->at('09:30')->timezone('Asia/Tashkent')->withoutOverlapping(). Tekshirish: php artisan rates:fetch → exchange_rates da 3 ta qator; qayta ishga tushirish → yana 3 ta (yangilangan), 6 ta emas.

API JAVOBI

cbu.uz JSON elementi (namuna qiymatlar)

[
  {
    "id": 69,
    "Code": "840",
    "Ccy": "USD",
    "CcyNm_UZ": "AQSH dollari",
    "Nominal": "1",
    "Rate": "12850.45",
    "Diff": "-12.30",
    "Date": "27.10.2026"
  }
]
▶ Natija
Kerakli maydonlar: Ccy → currency, Rate / Nominal → rate, Date (dd.mm.yyyy) → date (Y-m-d)
  • "Rate": "12850.45" — satr ko‘rinishida — decimal sifatida ishlang
  • "Nominal" — ba’zi valyutalar uchun 10 yoki 100 — bo‘lish shart
  • "Date" — dd.mm.yyyy — Y-m-d ga o‘giriladi
SERVIS

CbuRateService::fetch()

public function fetch(): int
{
    $rows = Http::connectTimeout(3)->timeout(10)->retry(3, 500)
        ->get(config('services.cbu.url'))
        ->throw()->collect()
        ->whereIn('Ccy', ['USD', 'EUR', 'RUB'])
        ->map(fn (array $r) => [
            'date' => Carbon::createFromFormat('d.m.Y', $r['Date'])
                ->toDateString(),
            'currency' => $r['Ccy'],
            'rate' => bcdiv($r['Rate'], $r['Nominal'], 4),
        ])->values()->all();

    ExchangeRate::upsert($rows, ['date', 'currency'], ['rate']);

    return count($rows);
}
▶ Natija
SQL: insert into exchange_rates (date, currency, rate) values (...), (...), (...)
     on conflict (date, currency) do update set rate = excluded.rate
→ 3
  • retry(3, 500) — vaqtinchalik uzilishlarga chidamli
  • ->throw() — 5xx da istisno — scheduler logida ko‘rinadi
  • bcdiv(..., 4) — bir birlik kursi, 4 xona, float siz
  • upsert — PostgreSQL ON CONFLICT — takroriy yuklash dublikat bermaydi
BUYRUQ VA JADVAL

routes/console.php: rates:fetch

use App\Services\CbuRateService;
use Illuminate\Support\Facades\Artisan;
use Illuminate\Support\Facades\Schedule;

Artisan::command('rates:fetch', function (CbuRateService $cbu) {
    try {
        $this->info('Saqlandi: ' . $cbu->fetch() . ' ta kurs');
    } catch (Throwable $e) {
        Log::error('CBU kurslari yuklanmadi: ' . $e->getMessage());
        $this->error('Xato: ' . $e->getMessage());
        return 1;
    }
})->purpose('Markaziy bank kurslarini yuklash');

Schedule::command('rates:fetch')
    ->weekdays()->at('09:30')
    ->timezone('Asia/Tashkent')
    ->withoutOverlapping();
▶ Natija
$ php artisan rates:fetch
Saqlandi: 3 ta kurs
  • function (CbuRateService $cbu) — closure buyruqda ham konteyner in’ektsiyasi ishlaydi
  • return 1 — xato chiqish kodi — scheduler onFailure uni ko‘radi
  • withoutOverlapping — sekin javobda ikki nusxa parallel ishlamaydi

2. Ko‘p valyutali narxlar

Sanaga mos kurs · yaxlitlash · API da valyuta parametri

Hisob-kitob valyutasi — UZS: products.price, invoices.total so‘mda saqlanadi. Boshqa valyutadagi narx — faqat ko‘rsatish uchun hisoblanadi va hech qachon bazaga qaytib yozilmaydi. Buning uchun ExchangeRate::rateFor(string $currency, string $date) statik metodi yoziladi: UZS uchun 1, boshqalar uchun date <= $date shartidagi eng so‘nggi kurs (dam olish kunida juma kursi). Kurs topilmasa — DomainException; foydalanuvchiga “kurs mavjud emas” degan aniq xabar ko‘rsatiladi.

O‘tkazish: summa_valyutada = summa_uzs / kurs, natija 2 xonagacha yarim-yuqoriga yaxlitlanadi. bcdiv yaxlitlamaydi, kesadi; shuning uchun 3 xona bilan bo‘lib, 0.005 qo‘shib, 2 xonaga kesish usuli ishlatiladi (musbat summalar uchun). Float ishlatilsa, 0.1 + 0.2 kabi xatolar to‘planadi va hisobotlardagi yig‘indilar mos kelmaydi.

API da GET /api/v1/products?currency=USD: valyuta Rule::in(['UZS', 'USD', 'EUR', 'RUB']) bilan validatsiya qilinadi, kurs bir marta — controllerda olinadi va so‘rov atributiga qo‘yiladi; ProductResource uni har bir mahsulot uchun qayta so‘ramaydi (aks holda N+1 so‘rov). Javobda price.amount, price.currency, price.uzs va meta da kurs hamda uning sanasi ko‘rsatiladi — foydalanuvchi qaysi kurs bo‘yicha hisoblanganini bilishi kerak.

MODEL

ExchangeRate::rateFor() — eng yaqin oldingi kurs

public static function rateFor(string $currency, string $date): string
{
    if ($currency === 'UZS') {
        return '1';
    }

    $rate = static::query()
        ->where('currency', $currency)
        ->where('date', '<=', $date)
        ->orderByDesc('date')
        ->value('rate');

    if ($rate === null) {
        throw new DomainException("Kurs topilmadi: $currency, $date");
    }

    return (string) $rate;
}
▶ Natija
ExchangeRate::rateFor('USD', '2026-11-01')   // yakshanba
→ "12850.4500"   (2026-10-30, juma kursi)
  • date <= $date — dam olish kunlari oxirgi ish kuni kursi
  • orderByDesc + value — bitta qiymat, bitta so‘rov
  • DomainException — kurs yo‘q — biznes xatosi, aniq xabar bilan
SOF PHP MODELI

UZS → valyuta: bcmath bilan yaxlitlash

function fromUzs(string $uzs, string $rate): string
{
    $q = bcdiv($uzs, $rate, 3);      // 3 xona: yaxlitlash uchun
    return bcadd($q, '0.005', 2);    // yarim-yuqoriga, 2 xona
}

echo fromUzs('150000.00', '12850.4500') . ' USD' . PHP_EOL;
echo fromUzs('150000.00', '14010.2200') . ' EUR' . PHP_EOL;
echo fromUzs('150000.00', '158.2700') . ' RUB' . PHP_EOL;
echo bcdiv('150000.00', '12850.4500', 2) . ' (faqat kesish)' . PHP_EOL;
echo 150000 / 12850.45 . ' (float)';
▶ Natija
11.67 USD
10.71 EUR
947.75 RUB
11.67 (faqat kesish)
11.672742977872 (float)
  • bcdiv(..., 3) — bitta qo‘shimcha xona bilan bo‘lish
  • bcadd($q, '0.005', 2) — 0.005 qo‘shib 2 xonaga kesish = yarim-yuqoriga yaxlitlash
  • float — ko‘rinish chiroyli emas va yig‘indilarda xato to‘planadi
API

ProductController::index — valyuta parametri

public function index(Request $request): AnonymousResourceCollection
{
    $currency = $request->validate([
        'currency' => ['nullable', Rule::in(self::CURRENCIES)],
    ])['currency'] ?? 'UZS';

    $rate = ExchangeRate::rateFor($currency, today()->toDateString());
    $request->attributes->set('fx', [$currency, $rate]);   // bir marta

    return ProductResource::collection(Product::paginate(20))
        ->additional(['meta' => compact('currency', 'rate')]);
}

// ProductResource::toArray() ichida:
// [$cur, $rate] = $request->attributes->get('fx', ['UZS', '1']);
// 'price' => ['amount' => Money::fromUzs($this->price, $rate), ...]
▶ Natija
GET /api/v1/products?currency=USD
{"data":[{"sku":"UN-001","price":{"amount":"11.67","currency":"USD","uzs":"150000.00"}}],
 "meta":{"currency":"USD","rate":"12850.4500", ...}}
  • Rule::in(self::CURRENCIES) — UZS, USD, EUR, RUB dan boshqa valyuta — 422
  • attributes->set('fx', ...) — kurs bir marta olinadi — N+1 yo‘q
  • additional(['meta' => ...]) — qaysi kurs bo‘yicha hisoblangani javobda ko‘rinadi

3. Test to‘lov tizimi webhooki

Maxfiy kalit · middleware · marshrut · sinov buyrug‘i · ssenariylar

Haqiqiy Payme/Click kalitlarisiz ham butun oqimni sinash uchun soddalashtirilgan TestPay protokolini qabul qilamiz: POST /api/v1/webhooks/testpay, tana — JSON {"id": "tp_...", "event": "payment.succeeded", "invoice": "HF-2026-000045", "amount": <tiyin>}, sarlavhalar — X-TestPay-Timestamp (Unix vaqt) va X-TestPay-Signature (timestamp.tana satrining HMAC-SHA256 hex qiymati). Maxfiy kalit .env dagi TESTPAY_SECRET da, config/services.php da testpay.secret sifatida o‘qiladi.

Laravel 12 da middleware bootstrap/app.php da alias bilan ro‘yxatdan o‘tkaziladi: ->withMiddleware(function (Middleware $middleware) { $middleware->alias(['testpay.signature' => VerifyTestPaySignature::class]); }). Marshrut routes/api.php da (php artisan install:api 7-mavzuda bajarilgan): Route::post('v1/webhooks/testpay', TestPayWebhookController::class)->middleware('testpay.signature'). Controller tanani validatsiya qiladi (id — satr, invoice — mavjud raqam, amount — musbat butun son), event boshqa bo‘lsa ignored qaytaradi va InvoiceService::applyPayment() ni chaqiradi.

Sinov uchun testpay:send {invoice} {amount} Artisan buyrug‘ini yozing: u tanani tuzadi, imzolaydi va Docker tarmog‘idagi nginx servisiga yuboradi. --id parametri bilan bir xil id ni ikki marta yuborib idempotentlikni, kalitni o‘zgartirib 401 ni, eski timestamp bilan replay himoyasini tekshiring. Har bir ssenariy natijasini (HTTP kod, payments dagi qatorlar, invoices.paid_amount va status) README dagi jadvalga yozing.

SINOV BUYRUG‘I

testpay:send — imzolangan webhook yuborish

Artisan::command(
    'testpay:send {invoice} {amount} {--id=}',
    function (string $invoice, string $amount) {
        $body = json_encode([
            'id' => $this->option('id') ?: 'tp_' . Str::random(10),
            'event' => 'payment.succeeded', 'invoice' => $invoice,
            'amount' => (int) $amount * 100,          // so‘m → tiyin
        ]);
        $ts = (string) time();
        $key = config('services.testpay.secret');
        $sig = hash_hmac('sha256', "$ts.$body", $key);
        $res = Http::withHeaders([
            'X-TestPay-Timestamp' => $ts, 'X-TestPay-Signature' => $sig,
        ])->withBody($body, 'application/json')
            ->post('http://nginx/api/v1/webhooks/testpay');
        $this->info($res->status() . ' ' . $res->body());
    }
);
▶ Natija
$ php artisan testpay:send HF-2026-000045 1500000 --id=tp_demo1
200 {"status":"processed"}
$ php artisan testpay:send HF-2026-000045 1500000 --id=tp_demo1
200 {"status":"duplicate"}
  • {--id=} — bir xil id ni qayta yuborib idempotentlikni sinash
  • withBody($body, ...) — aynan imzolangan baytlar yuboriladi
  • http://nginx — Docker Compose tarmog‘idagi veb-server servisi
MARSHRUT

bootstrap/app.php va routes/api.php

// bootstrap/app.php
->withMiddleware(function (Middleware $middleware) {
    $middleware->alias([
        'testpay.signature' => VerifyTestPaySignature::class,
    ]);
})

// routes/api.php
Route::post('v1/webhooks/testpay', TestPayWebhookController::class)
    ->middleware(['testpay.signature', 'throttle:60,1']);
▶ Natija
$ php artisan route:list --path=webhooks
  POST  api/v1/webhooks/testpay ... TestPayWebhookController
  • alias([...]) — Laravel 12: middleware lar bootstrap/app.php da
  • routes/api.php — CSRF va sessiyasiz api guruhi
  • throttle:60,1 — daqiqasiga 60 so‘rov — endpointni ortiqcha yuklanishdan himoya
SSENARIYLAR

Webhookni sinash jadvali

SsenariyKutilgan javobBazadagi natija
To‘g‘ri imzo, to‘liq summa200 processed1 ta payments, status paid
Xuddi shu id qayta200 duplicateO‘zgarish yo‘q
Boshqa id, qisman summa200 processed2 ta to‘lov, status partial → paid
Noto‘g‘ri kalit bilan imzo401O‘zgarish yo‘q
10 daqiqa oldingi timestamp401O‘zgarish yo‘q
Mavjud bo‘lmagan faktura422 (validatsiya)O‘zgarish yo‘q
event = payment.failed200 ignoredO‘zgarish yo‘q

Loyiha bosqichi: natija va topshirish

Natija: kurslar har ish kuni cbu.uz dan avtomatik yuklanadi, mahsulot narxlari tanlangan valyutada to‘g‘ri yaxlitlangan holda ko‘rsatiladi, test to‘lov webhooki imzo bilan himoyalangan va takroriy xabarlarni ikki marta hisoblamaydi.

Baholash mezonlari
  • CbuRateService::fetch() timeout, retry va ->throw() bilan; kurs Rate / Nominal, decimal ko‘rinishda.
  • exchange_rates da (date, currency) unique; rates:fetch qayta ishga tushirilganda dublikat yo‘q.
  • rates:fetch scheduler da ish kunlari, Asia/Tashkent vaqtida.
  • ExchangeRate::rateFor() dam olish kunida oldingi kursni qaytaradi, kurs yo‘q bo‘lsa aniq xato.
  • GET /api/v1/products?currency=USD to‘g‘ri yaxlitlangan narx va meta da kursni qaytaradi, N+1 yo‘q.
  • Webhook middleware xom tana, timestamp va hash_equals bilan tekshiradi; kalit .env da.
  • Bir xil id li webhook ikki marta yuborilganda bitta to‘lov yoziladi va 200 qaytadi.
  • README da sinov ssenariylari jadvali natijalari bilan.

📤 feature/integrations tarmog‘idan ochilgan Pull Request havolasini yuboring; PR tavsifida rates:fetch natijasi, ?currency=USD javobi va webhook ssenariylari jadvalini ko‘rsating.

?

Qanday ishlaydi. Chapdan topshiriqni tanlang, shartni o‘qing va shartdagi imzo bo‘yicha sof PHP funksiya yoki sinf yozing (Laravelsiz). ▶ Sinab ko‘rish — pastdagi chaqiruv ifodasini kodingiz bilan bajaradi (baholanmaydi). ✓ Topshirish — server kodni namunaviy va yashirin testlar bilan tekshiradi; natija o‘qituvchiga ko‘rinadi.

Yechildi 0 / 8
Ball 0

💡 Maslahat

PHP 8.3 kodi · avtomatik saqlanadi