11-amaliy mashg‘ulot · 11-mavzu · 2 soat · Korxona ilovalarini dasturlash
Jamoa loyihasi (OmborPro) bosqichi, 5 ta amaliy PHP topshiriq va 3 ta ma’ruzadagi mashq. Yo‘riqnoma bo‘yicha loyihada ishlang, havolani topshiring va PHP topshiriqlarni yeching — server yashirin testlar bilan tekshiradi, o‘qituvchi baho qo‘yadi.
rates:fetch buyrug‘iniAPI javobi · servis · upsert · rates:fetch · jadval
Markaziy bank kurslari https://cbu.uz/uz/arkhiv-kursov-valyut/json/ manzilida JSON massiv sifatida beriladi: har bir element — valyuta (Ccy), kurs (Rate, satr), nominal (Nominal — kurs necha birlik uchun), sana (Date, dd.mm.yyyy) va boshqa maydonlar. Manzilni config/services.php da cbu.url kaliti bilan, qiymatini .env dagi CBU_URL dan oling — sinovda boshqa manzil berish oson bo‘ladi. exchange_rates jadvalida (date, currency) juftligiga unique indeks bo‘lishi shart (3-mavzuda qo‘yilmagan bo‘lsa, migratsiya qo‘shing): upsert aynan shu indeksga tayanadi va bir kunda ikki marta yuklash dublikat yaratmaydi.
CbuRateService::fetch() so‘rovni timeout va retry bilan yuboradi, ->throw() bilan xatoni istisnoga aylantiradi, kerakli valyutalarni filtrlaydi, sanani Y-m-d ga, kursni bir birlik uchun (Rate / Nominal, bcdiv bilan 4 xona) o‘giradi va ExchangeRate::upsert() bilan bitta so‘rovda yozadi. Kurs — decimal(14,4), float emas. Dam olish va bayram kunlari CBU yangi kurs e’lon qilmasligi mumkin — shuning uchun narx hisoblashda “shu sanadagi yoki undan oldingi eng yaqin kurs” olinadi (keyingi bo‘lim).
routes/console.php da Artisan::command('rates:fetch', ...) buyrug‘ini yozing: u servisni chaqirib, nechta kurs saqlanganini chiqaradi, xatoda esa 1 qaytarib, logga yozadi. 10-mavzudagi scheduler ga qo‘shing: Schedule::command('rates:fetch')->weekdays()->at('09:30')->timezone('Asia/Tashkent')->withoutOverlapping(). Tekshirish: php artisan rates:fetch → exchange_rates da 3 ta qator; qayta ishga tushirish → yana 3 ta (yangilangan), 6 ta emas.
[
{
"id": 69,
"Code": "840",
"Ccy": "USD",
"CcyNm_UZ": "AQSH dollari",
"Nominal": "1",
"Rate": "12850.45",
"Diff": "-12.30",
"Date": "27.10.2026"
}
]Kerakli maydonlar: Ccy → currency, Rate / Nominal → rate, Date (dd.mm.yyyy) → date (Y-m-d)
"Rate": "12850.45" — satr ko‘rinishida — decimal sifatida ishlangdd.mm.yyyy — Y-m-d ga o‘giriladipublic function fetch(): int { $rows = Http::connectTimeout(3)->timeout(10)->retry(3, 500) ->get(config('services.cbu.url')) ->throw()->collect() ->whereIn('Ccy', ['USD', 'EUR', 'RUB']) ->map(fn (array $r) => [ 'date' => Carbon::createFromFormat('d.m.Y', $r['Date']) ->toDateString(), 'currency' => $r['Ccy'], 'rate' => bcdiv($r['Rate'], $r['Nominal'], 4), ])->values()->all(); ExchangeRate::upsert($rows, ['date', 'currency'], ['rate']); return count($rows); }
SQL: insert into exchange_rates (date, currency, rate) values (...), (...), (...)
on conflict (date, currency) do update set rate = excluded.rate
→ 3retry(3, 500) — vaqtinchalik uzilishlarga chidamli->throw() — 5xx da istisno — scheduler logida ko‘rinadibcdiv(..., 4) — bir birlik kursi, 4 xona, float sizON CONFLICT — takroriy yuklash dublikat bermaydiuse App\Services\CbuRateService; use Illuminate\Support\Facades\Artisan; use Illuminate\Support\Facades\Schedule; Artisan::command('rates:fetch', function (CbuRateService $cbu) { try { $this->info('Saqlandi: ' . $cbu->fetch() . ' ta kurs'); } catch (Throwable $e) { Log::error('CBU kurslari yuklanmadi: ' . $e->getMessage()); $this->error('Xato: ' . $e->getMessage()); return 1; } })->purpose('Markaziy bank kurslarini yuklash'); Schedule::command('rates:fetch') ->weekdays()->at('09:30') ->timezone('Asia/Tashkent') ->withoutOverlapping();
$ php artisan rates:fetch Saqlandi: 3 ta kurs
function (CbuRateService $cbu) — closure buyruqda ham konteyner in’ektsiyasi ishlaydionFailure uni ko‘radiSanaga mos kurs · yaxlitlash · API da valyuta parametri
Hisob-kitob valyutasi — UZS: products.price, invoices.total so‘mda saqlanadi. Boshqa valyutadagi narx — faqat ko‘rsatish uchun hisoblanadi va hech qachon bazaga qaytib yozilmaydi. Buning uchun ExchangeRate::rateFor(string $currency, string $date) statik metodi yoziladi: UZS uchun 1, boshqalar uchun date <= $date shartidagi eng so‘nggi kurs (dam olish kunida juma kursi). Kurs topilmasa — DomainException; foydalanuvchiga “kurs mavjud emas” degan aniq xabar ko‘rsatiladi.
O‘tkazish: summa_valyutada = summa_uzs / kurs, natija 2 xonagacha yarim-yuqoriga yaxlitlanadi. bcdiv yaxlitlamaydi, kesadi; shuning uchun 3 xona bilan bo‘lib, 0.005 qo‘shib, 2 xonaga kesish usuli ishlatiladi (musbat summalar uchun). Float ishlatilsa, 0.1 + 0.2 kabi xatolar to‘planadi va hisobotlardagi yig‘indilar mos kelmaydi.
API da GET /api/v1/products?currency=USD: valyuta Rule::in(['UZS', 'USD', 'EUR', 'RUB']) bilan validatsiya qilinadi, kurs bir marta — controllerda olinadi va so‘rov atributiga qo‘yiladi; ProductResource uni har bir mahsulot uchun qayta so‘ramaydi (aks holda N+1 so‘rov). Javobda price.amount, price.currency, price.uzs va meta da kurs hamda uning sanasi ko‘rsatiladi — foydalanuvchi qaysi kurs bo‘yicha hisoblanganini bilishi kerak.
public static function rateFor(string $currency, string $date): string { if ($currency === 'UZS') { return '1'; } $rate = static::query() ->where('currency', $currency) ->where('date', '<=', $date) ->orderByDesc('date') ->value('rate'); if ($rate === null) { throw new DomainException("Kurs topilmadi: $currency, $date"); } return (string) $rate; }
ExchangeRate::rateFor('USD', '2026-11-01') // yakshanba
→ "12850.4500" (2026-10-30, juma kursi)date <= $date — dam olish kunlari oxirgi ish kuni kursifunction fromUzs(string $uzs, string $rate): string { $q = bcdiv($uzs, $rate, 3); // 3 xona: yaxlitlash uchun return bcadd($q, '0.005', 2); // yarim-yuqoriga, 2 xona } echo fromUzs('150000.00', '12850.4500') . ' USD' . PHP_EOL; echo fromUzs('150000.00', '14010.2200') . ' EUR' . PHP_EOL; echo fromUzs('150000.00', '158.2700') . ' RUB' . PHP_EOL; echo bcdiv('150000.00', '12850.4500', 2) . ' (faqat kesish)' . PHP_EOL; echo 150000 / 12850.45 . ' (float)';
11.67 USD 10.71 EUR 947.75 RUB 11.67 (faqat kesish) 11.672742977872 (float)
bcdiv(..., 3) — bitta qo‘shimcha xona bilan bo‘lishbcadd($q, '0.005', 2) — 0.005 qo‘shib 2 xonaga kesish = yarim-yuqoriga yaxlitlashpublic function index(Request $request): AnonymousResourceCollection { $currency = $request->validate([ 'currency' => ['nullable', Rule::in(self::CURRENCIES)], ])['currency'] ?? 'UZS'; $rate = ExchangeRate::rateFor($currency, today()->toDateString()); $request->attributes->set('fx', [$currency, $rate]); // bir marta return ProductResource::collection(Product::paginate(20)) ->additional(['meta' => compact('currency', 'rate')]); } // ProductResource::toArray() ichida: // [$cur, $rate] = $request->attributes->get('fx', ['UZS', '1']); // 'price' => ['amount' => Money::fromUzs($this->price, $rate), ...]
GET /api/v1/products?currency=USD
{"data":[{"sku":"UN-001","price":{"amount":"11.67","currency":"USD","uzs":"150000.00"}}],
"meta":{"currency":"USD","rate":"12850.4500", ...}}Rule::in(self::CURRENCIES) — UZS, USD, EUR, RUB dan boshqa valyuta — 422attributes->set('fx', ...) — kurs bir marta olinadi — N+1 yo‘qadditional(['meta' => ...]) — qaysi kurs bo‘yicha hisoblangani javobda ko‘rinadiMaxfiy kalit · middleware · marshrut · sinov buyrug‘i · ssenariylar
Haqiqiy Payme/Click kalitlarisiz ham butun oqimni sinash uchun soddalashtirilgan TestPay protokolini qabul qilamiz: POST /api/v1/webhooks/testpay, tana — JSON {"id": "tp_...", "event": "payment.succeeded", "invoice": "HF-2026-000045", "amount": <tiyin>}, sarlavhalar — X-TestPay-Timestamp (Unix vaqt) va X-TestPay-Signature (timestamp.tana satrining HMAC-SHA256 hex qiymati). Maxfiy kalit .env dagi TESTPAY_SECRET da, config/services.php da testpay.secret sifatida o‘qiladi.
Laravel 12 da middleware bootstrap/app.php da alias bilan ro‘yxatdan o‘tkaziladi: ->withMiddleware(function (Middleware $middleware) { $middleware->alias(['testpay.signature' => VerifyTestPaySignature::class]); }). Marshrut routes/api.php da (php artisan install:api 7-mavzuda bajarilgan): Route::post('v1/webhooks/testpay', TestPayWebhookController::class)->middleware('testpay.signature'). Controller tanani validatsiya qiladi (id — satr, invoice — mavjud raqam, amount — musbat butun son), event boshqa bo‘lsa ignored qaytaradi va InvoiceService::applyPayment() ni chaqiradi.
Sinov uchun testpay:send {invoice} {amount} Artisan buyrug‘ini yozing: u tanani tuzadi, imzolaydi va Docker tarmog‘idagi nginx servisiga yuboradi. --id parametri bilan bir xil id ni ikki marta yuborib idempotentlikni, kalitni o‘zgartirib 401 ni, eski timestamp bilan replay himoyasini tekshiring. Har bir ssenariy natijasini (HTTP kod, payments dagi qatorlar, invoices.paid_amount va status) README dagi jadvalga yozing.
Artisan::command( 'testpay:send {invoice} {amount} {--id=}', function (string $invoice, string $amount) { $body = json_encode([ 'id' => $this->option('id') ?: 'tp_' . Str::random(10), 'event' => 'payment.succeeded', 'invoice' => $invoice, 'amount' => (int) $amount * 100, // so‘m → tiyin ]); $ts = (string) time(); $key = config('services.testpay.secret'); $sig = hash_hmac('sha256', "$ts.$body", $key); $res = Http::withHeaders([ 'X-TestPay-Timestamp' => $ts, 'X-TestPay-Signature' => $sig, ])->withBody($body, 'application/json') ->post('http://nginx/api/v1/webhooks/testpay'); $this->info($res->status() . ' ' . $res->body()); } );
$ php artisan testpay:send HF-2026-000045 1500000 --id=tp_demo1
200 {"status":"processed"}
$ php artisan testpay:send HF-2026-000045 1500000 --id=tp_demo1
200 {"status":"duplicate"}{--id=} — bir xil id ni qayta yuborib idempotentlikni sinashwithBody($body, ...) — aynan imzolangan baytlar yuboriladihttp://nginx — Docker Compose tarmog‘idagi veb-server servisi// bootstrap/app.php
->withMiddleware(function (Middleware $middleware) {
$middleware->alias([
'testpay.signature' => VerifyTestPaySignature::class,
]);
})
// routes/api.php
Route::post('v1/webhooks/testpay', TestPayWebhookController::class)
->middleware(['testpay.signature', 'throttle:60,1']);$ php artisan route:list --path=webhooks POST api/v1/webhooks/testpay ... TestPayWebhookController
alias([...]) — Laravel 12: middleware lar bootstrap/app.php daroutes/api.php — CSRF va sessiyasiz api guruhithrottle:60,1 — daqiqasiga 60 so‘rov — endpointni ortiqcha yuklanishdan himoya| Ssenariy | Kutilgan javob | Bazadagi natija |
|---|---|---|
| To‘g‘ri imzo, to‘liq summa | 200 processed | 1 ta payments, status paid |
Xuddi shu id qayta | 200 duplicate | O‘zgarish yo‘q |
Boshqa id, qisman summa | 200 processed | 2 ta to‘lov, status partial → paid |
| Noto‘g‘ri kalit bilan imzo | 401 | O‘zgarish yo‘q |
| 10 daqiqa oldingi timestamp | 401 | O‘zgarish yo‘q |
| Mavjud bo‘lmagan faktura | 422 (validatsiya) | O‘zgarish yo‘q |
event = payment.failed | 200 ignored | O‘zgarish yo‘q |
Natija: kurslar har ish kuni cbu.uz dan avtomatik yuklanadi, mahsulot narxlari tanlangan valyutada to‘g‘ri yaxlitlangan holda ko‘rsatiladi, test to‘lov webhooki imzo bilan himoyalangan va takroriy xabarlarni ikki marta hisoblamaydi.
Baholash mezonlariCbuRateService::fetch() timeout, retry va ->throw() bilan; kurs Rate / Nominal, decimal ko‘rinishda.exchange_rates da (date, currency) unique; rates:fetch qayta ishga tushirilganda dublikat yo‘q.rates:fetch scheduler da ish kunlari, Asia/Tashkent vaqtida.ExchangeRate::rateFor() dam olish kunida oldingi kursni qaytaradi, kurs yo‘q bo‘lsa aniq xato.GET /api/v1/products?currency=USD to‘g‘ri yaxlitlangan narx va meta da kursni qaytaradi, N+1 yo‘q.hash_equals bilan tekshiradi; kalit .env da.id li webhook ikki marta yuborilganda bitta to‘lov yoziladi va 200 qaytadi.📤 feature/integrations tarmog‘idan ochilgan Pull Request havolasini yuboring; PR tavsifida rates:fetch natijasi, ?currency=USD javobi va webhook ssenariylari jadvalini ko‘rsating.
Qanday ishlaydi. Chapdan topshiriqni tanlang, shartni o‘qing va shartdagi imzo bo‘yicha sof PHP funksiya yoki sinf yozing (Laravelsiz). ▶ Sinab ko‘rish — pastdagi chaqiruv ifodasini kodingiz bilan bajaradi (baholanmaydi). ✓ Topshirish — server kodni namunaviy va yashirin testlar bilan tekshiradi; natija o‘qituvchiga ko‘rinadi.