11

11-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Tashqi tizimlar bilan integratsiya

HTTP klient · Webhook va imzo · Payme va Click · SMS va 1C · RabbitMQ va Kafka

Muammoli savol

Mijoz Payme orqali 1 500 000 so‘m to‘ladi. OmborPro dagi hisob-faktura “to‘langan” bo‘lishi uchun nima sodir bo‘lishi kerak? Bizning server Payme ga “to‘ladimi?” deb so‘raydimi yoki Payme bizga xabar beradimi? Taxmin qiling.

Javob

To‘lov tizimi bizning serverimizga o‘zi murojaat qiladi (merchant API / webhook). Biz so‘rov haqiqiyligini imzo yoki autentifikatsiya bilan tekshiramiz, tranzaksiya identifikatorini payments.external_id da noyob saqlab, takroriy xabarni ikkinchi marta hisoblamaymiz va summani tiyingacha aniq solishtiramiz.

O‘quv maqsadlari

  • Tavsiflash — integratsiya usullarini: REST, webhook, fayl almashinuvi va xabar brokeri — qachon qaysi biri
  • Qo‘llash — Laravel Http fasadini timeout, retry, throw va zaxira (fallback) bilan
  • Yozish — webhook imzosini hash_hmac va hash_equals bilan tekshiradigan middleware ni
  • Loyihalash — payments.external_id orqali idempotent to‘lov qayta ishlashni
  • Tushuntirish — Payme (JSON-RPC merchant API) va Click (Prepare/Complete) modellarini
  • Farqlash — SMS shlyuzi abstraksiyasini va 1C bilan almashinuv variantlarini (CommerceML, OData)
  • Taqqoslash — Laravel navbati, RabbitMQ va Kafka ni hamda outbox naqshini
Ma’ruza rejasi
  1. REST klientlar: Laravel HTTP klienti
  2. Webhooklar: imzo va idempotentlik
  3. To‘lov tizimlari: Payme va Click
  4. SMS shlyuzlari va 1C bilan ma’lumot almashish
  5. Xabar brokerlari: RabbitMQ va Kafka

1. REST klientlar: Laravel HTTP klienti

Integratsiya usullari · Http fasadi · timeout va retry · xatolar · zaxira yo‘l

OmborPro yolg‘iz ishlamaydi: valyuta kurslari Markaziy bankdan (cbu.uz), to‘lovlar Payme va Click dan, SMS — provayderdan keladi, buxgalteriya esa 1C da yuritiladi. Integratsiya usullari to‘rtta: sinxron so‘rov-javob (REST/JSON, eski tizimlarda SOAP/XML), hodisa bo‘yicha “push” (webhook), fayl almashinuvi (CommerceML XML, CSV, SFTP papka) va xabar brokeri (RabbitMQ, Kafka). Tanlov savollari: kim tashabbuskor, ma’lumot qanchalik tez kerak, hajmi qancha va tashqi tizim ishlamay qolsa nima bo‘ladi.

Laravel HTTP klienti — Guzzle ustidagi qulay qatlam: Http::get($url, $query), Http::post($url, $data) (standart holatda JSON yuboradi), withToken(), withBasicAuth(), withHeaders(), acceptJson(), asForm(). Javob obyekti: status(), successful() (2xx), failed(), clientError(), serverError(), json('kalit'), collect(). Muhim tuzoq: klient 4xx/5xx javobda istisno tashlamaydi. ->throw() chaqirilmasa, 500 xatoli javobning json() qiymati null bo‘lib, kod keyinroq tushunarsiz joyda yiqiladi.

Timeout va qayta urinish. Standart umumiy timeout 30 soniya — veb-so‘rov yoki worker uchun juda uzoq. connectTimeout(3) ulanish o‘rnatish vaqtini, timeout(10) esa butun javob vaqtini cheklaydi. retry(3, 200) 200 ms oraliq bilan 3 marta urinadi; uchinchi argument — qaysi xatoda qayta urinishni hal qiluvchi callback: odatda faqat ConnectionException, 5xx va 429. 422 yoki 401 ni qayta urinish befoyda. POST so‘rovni qayta urinish xavfli: to‘lov ikki marta yaratilishi mumkin — API qo‘llasa, Idempotency-Key sarlavhasini yuboring. Urinishlar tugasa, RequestException tashlanadi (throw: false bilan — javob qaytadi).

Har bir tashqi tizim alohida servis sinfiga o‘raladi (CbuRateService), URL va kalitlar config/services.php va .env da turadi — controllerda emas. Servis javobni ichki tuzilmaga (massiv yoki DTO) o‘giradi, so‘rov va xatolarni logga yozadi (kalit va tokenlarsiz). Zaxira yo‘l (fallback) o‘ylab qo‘yiladi: cbu.uz ishlamasa, exchange_rates dagi oxirgi kurs sanasi bilan ko‘rsatiladi. Tashqi tizim uzoq ishlamasa, har so‘rovda 10 soniya kutmaslik uchun “circuit breaker” g‘oyasi qo‘llanadi: N ta ketma-ket xatodan keyin bir necha daqiqa murojaat qilinmaydi (kesh hisoblagichi bilan).

INTEGRATSIYA USULLARI

Tizimlar bir-biri bilan qanday gaplashadi?

Usul tanlash — kim tashabbuskor, qanchalik tez va qanday ishonchlilik kerakligiga bog‘liq.

REST / JSONBiz so‘raymiz, tizim javob beradi. CBU kurslari, SMS yuborish, 1C OData.
SOAP / XMLQat’iy WSDL sxemali eski xizmatlar. PHP da SoapClient.
WebhookTizim hodisa bo‘lganda o‘zi bizning URL ga POST yuboradi: to‘lov o‘tdi.
Fayl almashinuviCommerceML XML, CSV, Excel — 1C bilan, katta paketlarda.
Xabar brokeriRabbitMQ, Kafka: bir hodisa — ko‘p iste’molchi, tizimlar bog‘lanmagan.
Bitta loyihada odatda bir nechta usul birga ishlaydi: kurslar — REST, to‘lov — webhook, 1C — fayl yoki OData.
HTTP FASADI

GET, POST va javob bilan ishlash

$response = Http::acceptJson()
    ->connectTimeout(3)
    ->timeout(10)
    ->get('https://cbu.uz/uz/arkhiv-kursov-valyut/json/');

$response->status();        // 200
$response->successful();    // true — 2xx
$usd = $response->collect()->firstWhere('Ccy', 'USD');

// tokenli JSON POST (masalan, SMS provayderi)
Http::withToken(config('services.sms.token'))
    ->post(config('services.sms.url') . '/send', [
        'phone' => '998901234567',
        'text' => 'Buyurtma BY-2026-000123 tasdiqlandi',
    ])
    ->throw();
▶ Natija
200
true
['Ccy' => 'USD', 'Nominal' => '1', 'Rate' => '12850.45', 'Date' => '27.10.2026', ...]
  • connectTimeout / timeout — ulanish va butun javob uchun alohida chegara
  • collect() — JSON massivni Laravel kolleksiyasiga o‘giradi
  • withToken — Authorization: Bearer ... sarlavhasi
  • ->throw() — 4xx/5xx da RequestException — usiz xato jim o‘tadi
XATOLAR

retry callback va zaxira yo‘l

try {
    $rows = Http::connectTimeout(3)->timeout(10)
        ->retry(3, 200, function (Exception $e) {
            return $e instanceof ConnectionException
                || ($e instanceof RequestException
                    && $e->response->serverError());
        })
        ->get(config('services.cbu.url'))
        ->json();
} catch (ConnectionException|RequestException $e) {
    Log::warning('CBU javob bermadi', ['error' => $e->getMessage()]);
    $rows = null;   // oxirgi saqlangan kurs ishlatiladi
}
▶ Natija
[2026-10-27 09:30:12] local.WARNING: CBU javob bermadi
{"error":"cURL error 28: Operation timed out after 10001 milliseconds"}
  • retry(3, 200, fn) — 3 urinish, 200 ms oraliq, faqat callback rozi bo‘lsa
  • ConnectionException — tarmoq/timeout — qayta urinish foydali
  • serverError() — 5xx — vaqtinchalik; 4xx — qayta urinmaymiz
  • catch — urinishlar tugasa istisno — foydalanuvchiga 500 emas, zaxira qiymat
SOZLAMALAR

Tashqi so‘rov uchun tavsiyalar

ParametrTavsiyaSabab
connectTimeout2–5 sServer javob bermasa tez voz kechish
timeout5–15 s (veb), ≤ job timeout (worker)Standart 30 s — php-fpm ni band qiladi
retry2–3 marta, oshib boruvchi oraliqVaqtinchalik xatolar o‘tib ketadi
Qayta urinish shartiUlanish xatosi, 5xx, 4294xx — so‘rovning o‘zi noto‘g‘ri
POST takroriFaqat Idempotency-Key bilanTo‘lov yoki SMS ikki marta ketmasin
Kesh / zaxiraKurslar — kuniga bir marta, bazadaTashqi tizim ishlamasa ham ilova ishlaydi
Sekin tashqi API ni veb-so‘rov ichida emas, navbatdagi job da chaqiring (10-mavzu).
O‘zingizni tekshiring
Laravel HTTP klienti 500 javob olganda o‘zi istisno tashlaydimi?

Yo‘q. ->throw() yoki retry (urinishlar tugaganda) bo‘lmasa, javob obyekti qaytadi; failed() ni tekshirish kerak.

connectTimeout va timeout farqi nimada?

connectTimeout — TCP ulanish o‘rnatish vaqti, timeout — so‘rov yuborilib, butun javob olinguncha bo‘lgan vaqt.

Qaysi xatolarda qayta urinish foydali, qaysilarida befoyda?

Foydali: ulanish xatosi, timeout, 5xx, 429. Befoyda: 400, 401, 403, 404, 422 — so‘rov o‘zgarmasa javob ham o‘zgarmaydi.

2. Webhooklar: imzo va idempotentlik

Polling va push · HMAC imzo · hash_equals · replay himoyasi · payments.external_id

Polling — har daqiqada tashqi tizimdan “to‘landimi?” deb so‘rash: resurs isrof bo‘ladi, javob esa bir daqiqagacha kechikadi. Webhook — teskari yo‘nalish: hodisa (to‘lov o‘tdi, SMS yetkazildi) sodir bo‘lganda tashqi tizim bizning URL ga HTTP POST yuboradi. Bu tez va tejamkor, lekin endpoint ommaviy: uni istalgan odam chaqira oladi. Shuning uchun webhook uchun beshta talab bor: HTTPS, so‘rov manbasini tekshirish (imzo yoki autentifikatsiya), qayta yuborishdan (replay) himoya, idempotent qayta ishlash va tez javob.

HMAC imzo: provayder va biz umumiy maxfiy kalitga (TESTPAY_SECRET) egamiz. Provayder hash_hmac('sha256', $timestamp . '.' . $body, $secret) ni hisoblab, sarlavhada yuboradi; biz xuddi shuni o‘zimiz hisoblab solishtiramiz. Ikki muhim qoida. Birinchi: imzo xom tana ($request->getContent()) bo‘yicha hisoblanadi; json_encode($request->all()) baytlarni o‘zgartiradi (bo‘sh joylar, kalitlar tartibi, Unicode ekranlash) va imzo hech qachon mos kelmaydi. Ikkinchi: solishtirish hash_equals() bilan — u doimiy vaqtda ishlaydi, == esa birinchi farqli belgida to‘xtab, vaqt bo‘yicha hujumga (timing attack) yo‘l qo‘yadi.

Replay himoyasi: imzolangan satrga vaqt belgisi (timestamp) qo‘shiladi va u joriy vaqtdan ±5 daqiqadan ortiq farq qilsa, so‘rov rad etiladi. Shunda ushlab olingan eski so‘rovni bir haftadan keyin qayta yuborib bo‘lmaydi. Idempotentlik: provayderlar javob kelmasa yoki 2xx bo‘lmasa webhookni qayta yuboradi, ba’zan 200 dan keyin ham dublikat keladi. Shuning uchun tashqi tranzaksiya identifikatori payments.external_id ustunida unique saqlanadi. Qayta ishlash tranzaksiyada: hisob-faktura qatori lockForUpdate() bilan qulflanadi, external_id borligi tekshiriladi, yo‘q bo‘lsa to‘lov yoziladi va paid_amount yangilanadi.

Dublikatga 200 qaytaring (duplicate holati bilan) — 409 yoki 500 qaytarsangiz, provayder qayta-qayta yuboraveradi. Javob tez bo‘lsin: imzoni tekshirish, to‘lovni yozish va 200 qaytarish; chek yuborish, 1C ga eksport kabi og‘ir ishlar — navbatdagi job da (afterCommit() bilan). Marshrut routes/api.php da (CSRF va sessiyasiz), alohida middleware bilan. Keng tarqalgan xatolar: imzoni parse qilingan JSON bo‘yicha hisoblash, == bilan solishtirish, dublikatga xato qaytarish, external_id siz to‘lov yozish va maxfiy kalitni kodga yozib qo‘yish.

POLLING VA WEBHOOK

To‘lov holatini qanday bilamiz?

✗ Polling: biz so‘raymiz
  • Har daqiqada har bir ochiq hisob-faktura uchun so‘rov
  • 1000 faktura → soatiga 60 000 ta keraksiz so‘rov
  • To‘lov 59 soniyagacha kechikib ko‘rinadi
  • Provayder limitiga tushish xavfi (429)
✓ Webhook: bizga xabar beriladi
  • Hodisa bo‘lganda bitta POST
  • Holat bir necha soniyada yangilanadi
  • Lekin endpoint ommaviy — imzo shart
  • Dublikatlar keladi — idempotentlik shart
Amaliyotda ikkalasi birga: webhook — asosiy yo‘l, kunlik solishtirish (reconciliation) — tekshiruv.
MIDDLEWARE

VerifyTestPaySignature

public function handle(Request $request, Closure $next): Response
{
    $ts = (string) $request->header('X-TestPay-Timestamp');
    $sig = (string) $request->header('X-TestPay-Signature');
    $expected = hash_hmac(
        'sha256',
        $ts . '.' . $request->getContent(),   // xom tana!
        config('services.testpay.secret'),
    );

    if (! ctype_digit($ts) || abs(time() - (int) $ts) > 300
        || ! hash_equals($expected, $sig)) {
        return response()->json(['error' => 'invalid signature'], 401);
    }

    return $next($request);
}
▶ Natija
POST /api/v1/webhooks/testpay  (imzosiz)
HTTP/1.1 401 Unauthorized
{"error":"invalid signature"}
  • getContent() — xom baytlar — provayder imzolagan aynan shu
  • abs(time() - $ts) > 300 — 5 daqiqadan eski so‘rov — replay deb rad etiladi
  • hash_equals — doimiy vaqtli solishtirish — timing attack yo‘q
  • 401 — manba tasdiqlanmadi; tafsilotni javobda oshkor qilmaymiz
SOF PHP MODELI

Imzo qanday tekshiriladi

function verify(string $ts, string $body, string $sig, int $now): string
{
    if (abs($now - (int) $ts) > 300) {
        return 'expired';
    }
    $expected = hash_hmac('sha256', "$ts.$body", 'test-secret');
    return hash_equals($expected, $sig) ? 'ok' : 'bad_signature';
}
$ts = '1793088000';
$body = '{"id":"tp_9f2c","invoice":"HF-2026-000045","amount":15000000}';
$sig = hash_hmac('sha256', "$ts.$body", 'test-secret');  // provayder

$now = 1793088060;
$fake = str_replace('15000000', '1', $body);
echo verify($ts, $body, $sig, $now) . PHP_EOL;
echo verify($ts, $fake, $sig, $now) . PHP_EOL;
echo verify($ts, $body, $sig, $now + 940) . PHP_EOL;
echo verify($ts, json_encode(json_decode($body)), $sig, $now);
▶ Natija
ok
bad_signature
expired
ok
  • 1-qator natija — tana va vaqt to‘g‘ri — ok
  • str_replace — summa o‘zgartirildi — imzo mos emas
  • $now + 940 — 1000 s o‘tgan — replay deb rad
  • json_encode(json_decode()) — bu tanada baytlar saqlandi; bo‘sh joy yoki / bo‘lsa — farq qiladi
IDEMPOTENT QAYTA ISHLASH

InvoiceService::applyPayment()

return DB::transaction(function () use ($extId, $number, $tiyin) {
    $invoice = Invoice::where('number', $number)
        ->lockForUpdate()->firstOrFail();
    if (Payment::where('external_id', $extId)->exists()) {
        return 'duplicate';                 // 200 bilan javob beramiz
    }
    $amount = bcdiv((string) $tiyin, '100', 2);    // tiyin → so‘m
    $invoice->payments()->create([
        'amount' => $amount, 'method' => 'card',
        'external_id' => $extId, 'paid_at' => now(),
    ]);
    $invoice->paid_amount = bcadd($invoice->paid_amount, $amount, 2);
    $invoice->status = bccomp($invoice->paid_amount, $invoice->total, 2)
        >= 0 ? 'paid' : 'partial';
    $invoice->save();
    return 'processed';
});
▶ Natija
1-so‘rov:  {"status":"processed"}  paid_amount = 1500000.00, status = paid
2-so‘rov:  {"status":"duplicate"}  hech narsa o‘zgarmadi
  • lockForUpdate() — bir vaqtda kelgan ikki dublikat navbat bilan ishlanadi
  • external_id — provayder tranzaksiyasi id si — unique indeks bilan
  • bcadd / bccomp — pul — satrli decimal, float emas
  • 'duplicate' — xato emas: provayder qayta yubormasligi uchun 200
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun imzoni json_encode($request->all()) bo‘yicha hisoblab bo‘lmaydi?

Qayta kodlash baytlarni o‘zgartiradi (bo‘sh joy, tartib, ekranlash); imzo xom tana bo‘yicha — getContent().

Replay hujumidan qanday himoyalanamiz?

Imzolangan satrga timestamp qo‘shib, uni ±5 daqiqa oralig‘ida tekshiramiz; idempotentlik esa qayta yuborilgan hodisani ikkinchi marta hisoblamaydi.

Dublikat webhookka qanday HTTP kod qaytarish kerak va nima uchun?

200 (masalan, duplicate holati bilan): xato kod qaytsa, provayder hodisani qayta-qayta yuboraveradi.

3. To‘lov tizimlari: Payme va Click

Merchant API modeli · Payme JSON-RPC · Click Prepare/Complete · tiyin · solishtirish

O‘zbekistondagi Payme va Click integratsiyasi merchant API modelida ishlaydi: korxona (merchant) to‘lov tizimida kassa yoki xizmat sifatida ro‘yxatdan o‘tadi, mijoz ilovada yoki to‘lov sahifasida hisob-fakturani to‘laydi, to‘lov tizimi esa bizning serverimizga murojaat qilib, “bunday hisob bormi, summa to‘g‘rimi?” deb so‘raydi va keyin to‘lov amalga oshganini xabar qiladi. Ya’ni asosiy ishni biz chaqirmaymiz — biz ularning hujjatida belgilangan endpointlarni amalga oshiramiz. Hisob identifikatori (bizda — hisob-faktura raqami HF-2026-000045), summa va tizimning tranzaksiya identifikatori — har uchala tizimda asosiy tushunchalar.

Payme Merchant API — bitta URL ga HTTPS POST orqali keladigan JSON-RPC 2.0 so‘rovlar. Har bir so‘rovda method, params va id bor; autentifikatsiya — Authorization: Basic ... sarlavhasi (kassa kaliti bilan). Asosiy metodlar: CheckPerformTransaction (to‘lovni qabul qila olamizmi), CreateTransaction (tranzaksiya yaratish), PerformTransaction (to‘lov amalga oshdi — payments ga yozamiz), CancelTransaction (bekor qilish), CheckTransaction (holat), GetStatement (davr bo‘yicha ro‘yxat — solishtirish uchun). Summalar tiyinda (1 so‘m = 100 tiyin) keladi. Xatolar JSON-RPC error obyekti bilan qaytariladi; aniq xato kodlari, maydonlar va vaqt chegaralari — rasmiy hujjatda, ularni taxmin qilmang.

Click (SHOP API) ikki bosqichli: Prepare (action = 0) — Click hisob mavjudligi va summani tekshirishni so‘raydi, biz tayyorlov identifikatorini qaytaramiz; Complete (action = 1) — to‘lov natijasi keladi va biz uni yakunlaymiz. So‘rovlarda Click tranzaksiyasi (click_trans_id), bizning hisob raqamimiz (merchant_trans_id), summa va sign_string — maydonlar va maxfiy kalitdan hujjatda belgilangan tartibda yig‘ilgan satrning MD5 xeshi bor. Biz imzoni qayta hisoblab tekshiramiz, Complete da xato kodi muvaffaqiyatsizlikni bildirsa, to‘lovni yozmaymiz. Takroriy Complete click_trans_id bo‘yicha idempotent ishlanadi.

Ikkala tizim uchun umumiy muhandislik qoidalari: tranzaksiya — holat mashinasi (yaratilgan → bajarilgan yoki bekor qilingan), har bir o‘tish tekshiriladi; summa hisob-faktura qoldig‘i bilan butun tiyinda solishtiriladi; mijoz brauzeridagi “muvaffaqiyatli” sahifaga hech qachon ishonilmaydi — faqat serverdan serverga kelgan so‘rov hisoblanadi; ishlab chiqish sinov (sandbox) muhitida olib boriladi; har kuni provayder hisoboti bilan payments solishtiriladi. Soliq talablari bo‘yicha to‘lov bilan fiskal ma’lumotlar (mahsulot MXIK kodlari) ham uzatilishi mumkin — joriy hujjatni tekshiring.

MERCHANT API

To‘lov qanday o‘tadi

  1. Hisob-faktura — OmborPro HF-2026-000045 ni yaratadi va to‘lov havolasini beradi
  2. Tekshiruv so‘rovi — To‘lov tizimi bizdan so‘raydi: hisob bormi, summa to‘g‘rimi?
  3. Mijoz to‘laydi — Kartadan pul yechiladi — bu to‘lov tizimi tomonida
  4. Tasdiq so‘rovi — Tizim “bajarildi” deb xabar beradi: biz payments ga yozamiz
  5. Javob — Biz qabul qilganimizni tasdiqlaymiz; takror kelsa — idempotent
  6. Solishtirish — Har kuni provayder hisoboti bilan payments taqqoslanadi
Ikkinchi va to‘rtinchi qadamda tashabbuskor — to‘lov tizimi. Bizning endpointlar ularning hujjatiga aynan mos bo‘lishi shart.
TAQQOSLASH

Payme va Click integratsiyasi

JihatPayme (Merchant API)Click (SHOP API)
ProtokolJSON-RPC 2.0, bitta URLPrepare va Complete so‘rovlari
AutentifikatsiyaBasic auth sarlavhasi (kassa kaliti)sign_string — MD5 imzo (maxfiy kalit bilan)
SummaTiyinda (butun son)So‘mda
Tranzaksiya idparams dagi Payme id → external_idclick_trans_id → external_id
Hisobparams.account dagi maydon (masalan, faktura raqami)merchant_trans_id
Xato javobiJSON-RPC error obyektiJavobdagi xato kodi va izohi
Maydonlarning to‘liq ro‘yxati, xato kodlari va vaqt chegaralari — har ikki tizimning rasmiy dasturchi hujjatida.
PAYME JSON-RPC

Bitta endpoint — metod bo‘yicha taqsimlash

public function __invoke(Request $req, PaymeService $s): JsonResponse
{
    $id = $req->input('id');
    $auth = (string) $req->header('Authorization');
    if (! $s->checkAuth($auth)) {
        return $s->error($id, 'auth');          // hujjatdagi xato kodi
    }
    $p = (array) $req->input('params', []);
    return match ($req->input('method')) {
        'CheckPerformTransaction' => $s->checkPerform($id, $p),
        'CreateTransaction' => $s->create($id, $p),
        'PerformTransaction' => $s->perform($id, $p),
        'CancelTransaction' => $s->cancel($id, $p),
        'CheckTransaction' => $s->check($id, $p),
        'GetStatement' => $s->statement($id, $p),
        default => $s->error($id, 'method_not_found'),
    };
}
▶ Natija
← {"method":"Foo","params":{},"id":1024}
→ {"jsonrpc":"2.0","error":{"code":-32601,"message":"Method not found"},"id":1024}
  • checkAuth — Basic sarlavhani kassa kaliti bilan tekshirish — birinchi qadam
  • match — metod nomi → servis metodi; noma’lum metod — JSON-RPC xatosi
  • -32601 — JSON-RPC 2.0 standartidagi “Method not found” kodi
  • PaymeService — biznes-logika controllerda emas — 4-mavzudagi servis qatlami

To‘lov va webhook

To‘g‘ri javobni tanlang.

Payme amount = 15000000 yubordi. Bu necha so‘m?
  1. 15 000 000 so‘m
  2. 1 500 000 so‘m
  3. 150 000 so‘m
  4. 15 000 so‘m

✓ 150 000 so‘m — Payme summalari tiyinda: 15 000 000 / 100 = 150 000 so‘m.

Mijoz brauzeri “to‘lov muvaffaqiyatli” sahifasiga qaytdi. Fakturani to‘langan deb belgilaymizmi?
  1. Ha, darhol
  2. Faqat server-server so‘rovi (callback) kelgach
  3. Ha, agar URL da summa bo‘lsa
  4. Faqat ertasi kuni

✓ Faqat server-server so‘rovi (callback) kelgach — Brauzer manzilini mijoz o‘zgartira oladi; ishonchli manba — imzolangan yoki autentifikatsiyalangan server so‘rovi.

Bir xil click_trans_id bilan Complete ikkinchi marta keldi. To‘g‘ri xatti-harakat?
  1. Yangi to‘lov yozish
  2. 500 qaytarish
  3. Avvalgi natijani qaytarish, to‘lovni qayta yozmaslik
  4. Fakturani bekor qilish

✓ Avvalgi natijani qaytarish, to‘lovni qayta yozmaslik — Idempotentlik: tashqi id bo‘yicha natija bir marta yoziladi, takror so‘rovga xuddi shu javob.

O‘zingizni tekshiring
Merchant API modelida to‘lov holatini kim kimga xabar qiladi?

To‘lov tizimi bizning serverimizga so‘rov yuboradi; biz ularning hujjatidagi endpointlarni amalga oshiramiz.

Payme so‘rovlari qaysi protokolda keladi va summa qanday birlikda?

JSON-RPC 2.0 (bitta URL, method, params, id); summa tiyinda.

Click dagi Prepare va Complete bosqichlarining vazifasi nima?

Prepare — hisob va summani tekshirib, tayyorlov id sini qaytarish; Complete — to‘lov natijasini qabul qilib, uni yakunlash (idempotent).

4. SMS shlyuzlari va 1C bilan ma’lumot almashish

SmsGateway interfeysi · maxsus kanal · GSM-7 va UCS-2 · CommerceML · OData

SMS shlyuzi — operatorlarga SMS yetkazuvchi provayderning HTTP API si: odatda token bilan autentifikatsiya, yuborish endpointi va yetkazilganlik hisoboti (delivery report) uchun webhook. Provayderni almashtirish oson bo‘lishi uchun kod interfeysga bog‘lanadi: SmsGateway::send(string $phone, string $text): string (provayder xabar id sini qaytaradi). Har bir provayder uchun alohida sinf va ishlab chiqish uchun LogSmsGateway (SMS ni faqat logga yozadi); qaysi biri ishlatilishi AppServiceProvider da config('services.sms.driver') bo‘yicha bog‘lanadi. Laravel bildirishnomalari bilan ulash uchun maxsus kanal sinfi yoziladi va via() dan SmsChannel::class qaytariladi.

Telefon raqami bir formatga keltiriladi: 998901234567 (12 raqam, mamlakat kodi bilan); +998 90 123-45-67, 90 123 45 67 kabi kiritishlar normalizatsiya qilinadi. Tasdiqlash kodlari (OTP) qisqa muddatli bo‘ladi, RateLimiter bilan cheklanadi va hech qachon logga yozilmaydi. SMS uzunligi va narxi kodlashga bog‘liq: faqat GSM-7 alifbosidagi belgilar bo‘lsa bitta SMS 160 belgi (ko‘p qismli xabarda har qism 153), aks holda UCS-2: 70 (67). O‘zbek lotin matnidagi ‘ (U+2018) GSM-7 da yo‘q — bitta shunday belgi butun xabarni UCS-2 ga o‘tkazib, narxni ikki baravar oshirishi mumkin. SMS shablonlarida oddiy apostrofdan foydalanish — amaliy tejash usuli.

1C bilan almashinuv. Ko‘plab korxonalarda buxgalteriya va savdo hisobi 1C:Enterprise da. Variantlar: (1) CommerceML — 1C ning XML almashinuv formati: import.xml da katalog (guruhlar, tovarlar: Ид — GUID, Артикул, Наименование), offers.xml da narxlar va qoldiqlar; fayllar papka orqali yoki 1C ning “sayt bilan almashinuv” HTTP protokoli orqali uzatiladi. (2) 1C veb-serverda nashr qilinadigan OData REST interfeysi — JSON da kataloglar va hujjatlarni o‘qish va yozish. (3) 1C dasturchisi yozgan maxsus HTTP-servislar. (4) Excel/CSV — 8-mavzudagi import mexanizmi.

Almashinuv qoidalari oldindan kelishiladi. Asosiy ma’lumot egasi kim: nomenklatura va narxlar — 1C da, buyurtmalar — OmborPro da; bir maydonni ikki tizim bir vaqtda o‘zgartirmasin. Barqaror identifikator: 1C dagi Ид (GUID) alohida ustunda saqlanadi, SKU o‘zgarsa ham bog‘lanish uzilmaydi. Inkremental sinxronlash — faqat oxirgi almashinuvdan keyingi o‘zgarishlar. 1C da yo‘qolgan tovar o‘chirilmaydi, faolsizlantiriladi (is_active = false), chunki unga eski buyurtmalar bog‘langan. Natija import_batches ga yoziladi. Katta XML fayllar XMLReader bilan oqim tarzida o‘qiladi; eski konfiguratsiyalarda Windows-1251 kodlash uchrashi mumkin.

SMS ABSTRAKSIYASI

SmsGateway interfeysi va bildirishnoma kanali

interface SmsGateway
{
    public function send(string $phone, string $text): string;
}

final class SmsChannel
{
    public function __construct(private SmsGateway $gateway) {}

    public function send(object $notifiable, Notification $n): void
    {
        $phone = $notifiable->routeNotificationFor('sms', $n);
        if ($phone) {
            $this->gateway->send($phone, $n->toSms($notifiable));
        }
    }
}
// Notification::via(): return ['database', SmsChannel::class];
▶ Natija
[2026-10-27 10:02:11] local.INFO: SMS → 998901234567: "Buyurtma BY-2026-000123 jo'natildi" (LogSmsGateway)
  • interface SmsGateway — provayder almashsa — faqat yangi sinf va config
  • SmsChannel — Laravel maxsus kanali: via() da sinf nomi qaytariladi
  • routeNotificationFor('sms') — modeldagi routeNotificationForSms() metodini chaqiradi
  • toSms() — bildirishnoma sinfidagi matn quruvchi metod
SMS KODLASH

Nima uchun ‘ belgisi SMS narxini oshiradi

KodlashBitta SMSKo‘p qismli (har qism)Qachon
GSM-7160 belgi153 belgiFaqat lotin harflari, raqamlar, oddiy belgilar
UCS-270 belgi67 belgiKirill, ‘ ’ “ ” kabi belgilar, emoji
Buyurtma jo'natildi (19)GSM-7: 1 SMS—Oddiy apostrof GSM-7 da bor
“Buyurtma jo‘natildi” + 60 belgiUCS-2: 2 SMS67 + 12Bitta ‘ butun xabarni UCS-2 ga o‘tkazadi
SMS shablonlarini kodlash bo‘yicha tekshiring; narx qismlar soniga qarab hisoblanadi.
SOF PHP MODELI

CommerceML (soddalashtirilgan) dan tovarlarni o‘qish

$xml = <<<XML
<КоммерческаяИнформация ВерсияСхемы="2.05">
  <Каталог><Товары>
    <Товар><Ид>8f1c-01</Ид><Артикул>UN-001</Артикул>
      <Наименование>Un 1-nav 50 kg</Наименование></Товар>
    <Товар><Ид>8f1c-02</Ид><Артикул>SH-002</Артикул>
      <Наименование>Shakar 50 kg</Наименование></Товар>
  </Товары></Каталог>
</КоммерческаяИнформация>
XML;

$doc = simplexml_load_string($xml);
foreach ($doc->Каталог->Товары->Товар as $t) {
    printf("%s | %s | 1C:%s\n", $t->Артикул, $t->Наименование, $t->Ид);
}
echo 'Jami: ' . count($doc->Каталог->Товары->Товар);
▶ Natija
UN-001 | Un 1-nav 50 kg | 1C:8f1c-01
SH-002 | Shakar 50 kg | 1C:8f1c-02
Jami: 2
  • <Ид> — 1C dagi barqaror GUID — bog‘lanish kaliti
  • <Артикул> — bizning products.sku ga mos
  • simplexml_load_string — kichik fayl uchun; katta import.xml — XMLReader bilan oqimda
1C BILAN ALMASHINUV

To‘rt variant va ularning o‘rni

CommerceML fayllariimport.xml (katalog), offers.xml (narx, qoldiq). Paketli, kuniga bir necha marta.
Sayt bilan almashinuv protokoli1C o‘zi HTTP orqali fayllarni yuboradi: avtorizatsiya → init → fayl → import.
OData REST1C veb-serverda nashr qilingan standart interfeys: JSON da o‘qish/yozish.
Maxsus HTTP-servis1C dasturchisi yozgan endpoint: aniq vazifaga moslashgan.
Excel / CSVEng oddiy: qo‘lda eksport, 8-mavzudagi ProductsImport.
QoidaMa’lumot egasi, GUID, inkremental, o‘chirish o‘rniga faolsizlantirish.
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun SMS yuborish kodini to‘g‘ridan-to‘g‘ri provayder API siga emas, interfeysga bog‘laymiz?

Provayderni almashtirish, ishlab chiqishda logga yozish va testlashni osonlashtirish uchun — faqat bog‘lash (binding) o‘zgaradi.

“o‘” dagi ‘ belgisi SMS ga qanday ta’sir qiladi?

U GSM-7 alifbosida yo‘q: xabar UCS-2 ga o‘tadi, bitta SMS sig‘imi 160 dan 70 belgiga tushadi.

1C bilan sinxronlashda tovar 1C dan yo‘qolsa, OmborPro da nima qilinadi va nima uchun?

O‘chirilmaydi, is_active = false qilinadi: unga eski buyurtmalar va qoldiq harakatlari bog‘langan.

5. Xabar brokerlari: RabbitMQ va Kafka

Vazifa navbati va hodisa oqimi · exchange va routing · partitsiya va offset · outbox

10-mavzudagi Laravel navbati — bitta ilova ichidagi vazifa navbati: job ni ham, worker ni ham bir xil PHP kod biladi, payload — PHP ga xos format. Tizimlar o‘rtasidagi integratsiyada esa boshqa ehtiyoj paydo bo‘ladi: OrderConfirmed hodisasini bir marta e’lon qilib, uni 1C adapteri, analitika servisi va SMS servisi (ehtimol, boshqa tillarda yozilgan) mustaqil iste’mol qilishi kerak. Xabar brokeri shu vazifani bajaradi: ishlab chiqaruvchi iste’molchilar haqida bilmaydi, iste’molchi vaqtincha ishlamasa, xabar brokerda kutib turadi.

RabbitMQ — AMQP 0-9-1 protokolidagi broker. Ishlab chiqaruvchi xabarni exchange ga yuboradi, exchange uni routing key va bog‘lanishlar (binding) bo‘yicha navbatlarga taqsimlaydi: direct — kalit aynan mos, topic — andoza (order.*), fanout — barcha bog‘langan navbatlarga. Iste’molchi xabarni olib, ishlagach ack yuboradi; ack kelmasa, xabar boshqa iste’molchiga beriladi. prefetch bir iste’molchiga bir vaqtda nechta xabar berilishini cheklaydi, muvaffaqiyatsiz xabarlar dead letter exchange ga yo‘naltiriladi. Ack dan keyin xabar navbatdan o‘chadi. Mos vazifalar: marshrutlash, vazifalarni taqsimlash, xizmatlararo buyruqlar.

Apache Kafka — taqsimlangan, faqat oxiriga yoziladigan jurnal (log). Xabarlar topic ga yoziladi, topic partitsiyalarga bo‘linadi; bir xil kalitli xabarlar bitta partitsiyaga tushadi va shu partitsiya ichida tartib kafolatlanadi (masalan, bitta buyurtmaning barcha hodisalari). Iste’molchilar consumer group da partitsiyalarni bo‘lishadi, har biri o‘qigan joyini offset bilan belgilaydi. Xabarlar o‘qilgandan keyin o‘chmaydi — saqlash muddati (retention) bo‘yicha turadi, shuning uchun yangi servis eski hodisalarni boshidan qayta o‘qiy oladi (replay). Kuchli tomoni — ulkan o‘tkazuvchanlik va hodisa oqimlari; narxi — ekspluatatsiya murakkabligi.

Outbox naqshi “ikki joyga yozish” muammosini hal qiladi. Buyurtma bazaga commit bo‘lib, brokerga yuborish yiqilsa — hodisa yo‘qoladi; brokerga oldin yuborib, tranzaksiya rollback bo‘lsa — mavjud bo‘lmagan buyurtma haqida hodisa ketadi. Outbox da hodisa o‘sha tranzaksiyaning o‘zida outbox jadvaliga yoziladi; alohida relay jarayoni (rejalashtirilgan job yoki worker) yuborilmagan qatorlarni brokerga jo‘natib, sent_at ni belgilaydi. Yetkazish yana “kamida bir marta” — iste’molchilar idempotent bo‘lishi kerak. PHP da RabbitMQ uchun php-amqplib kutubxonasi va Laravel navbat drayveri sifatidagi jamiyat paketlari, Kafka uchun rdkafka kengaytmasi asosidagi paketlar bor. Kichik jamoa uchun ko‘pincha Laravel navbati + webhook yetarli; broker — bir nechta mustaqil tizim paydo bo‘lganda.

TAQQOSLASH

Laravel navbati, RabbitMQ va Kafka

JihatLaravel navbati (Redis)RabbitMQKafka
ModelVazifa navbatiNavbatli broker (AMQP)Taqsimlangan jurnal
Iste’molchilarShu ilovaning workerlariTurli servislar, turli tillarConsumer group lar
O‘qilgandan keyinJob o‘chiriladiAck dan keyin o‘chadiRetention muddatigacha qoladi
TartibNavbat ichida FIFO (taxminan)Navbat ichidaPartitsiya ichida qat’iy
Kuchli tomoniOddiy, Laravel ichidaMarshrutlash, ack, DLXOqim, replay, katta hajm
OmborPro misoliHisobot, e-mailOrderConfirmed → 1C, SMSPOS hodisalari analitikasi
ASOSIY TUSHUNCHALAR

RabbitMQ va Kafka lug‘ati

Exchange (RabbitMQ)Xabarni qabul qilib, routing key bo‘yicha navbatlarga taqsimlaydi.
Ack / DLXIste’molchi tasdiqlaydi; muvaffaqiyatsiz xabar dead letter exchange ga.
PrefetchBir iste’molchiga bir vaqtda beriladigan xabarlar soni.
Topic / partition (Kafka)Topic — mavzu, partitsiya — tartiblangan jurnal bo‘lagi.
OffsetIste’molchi partitsiyada qayergacha o‘qiganini bildiruvchi raqam.
Consumer groupBir guruhdagi iste’molchilar partitsiyalarni o‘zaro bo‘lishadi.
RABBITMQ

OrderConfirmed hodisasini e’lon qilish (php-amqplib)

use PhpAmqpLib\Connection\AMQPStreamConnection;
use PhpAmqpLib\Message\AMQPMessage;

$conn = new AMQPStreamConnection('rabbitmq', 5672, 'app', 'secret');
$ch = $conn->channel();
$ch->exchange_declare('omborpro.events', 'topic', false, true, false);

$message = new AMQPMessage(json_encode([
    'event' => 'order.confirmed',
    'number' => 'BY-2026-000123',
    'total' => '1500000.00',
]), [
    'content_type' => 'application/json',
    'delivery_mode' => AMQPMessage::DELIVERY_MODE_PERSISTENT,
]);
$ch->basic_publish($message, 'omborpro.events', 'order.confirmed');
$ch->close();
$conn->close();
▶ Natija
RabbitMQ: exchange omborpro.events (topic)
  order.confirmed → queue 1c.orders     (binding: order.*)
  order.confirmed → queue sms.notify    (binding: order.confirmed)
  • exchange_declare(..., 'topic', false, true, false) — topic turi, durable, avtomatik o‘chmaydi
  • DELIVERY_MODE_PERSISTENT — broker qayta ishga tushsa ham xabar saqlanadi
  • routing key — order.confirmed — bog‘lanish andozalari bo‘yicha navbatlarga
SOF PHP MODELI

Kalit bo‘yicha partitsiya: tartib qayerda saqlanadi

function partition(string $key, int $count): int
{
    return crc32($key) % $count;   // Kafka aslida murmur2 ishlatadi
}

$events = [
    ['key' => 'BY-2026-000123', 'type' => 'OrderConfirmed'],
    ['key' => 'BY-2026-000124', 'type' => 'OrderConfirmed'],
    ['key' => 'BY-2026-000123', 'type' => 'OrderShipped'],
];
$offsets = [0, 0, 0];
foreach ($events as $e) {
    $p = partition($e['key'], 3);
    $o = $offsets[$p]++;
    echo "{$e['type']} {$e['key']} -> p$p, offset $o" . PHP_EOL;
}
▶ Natija
OrderConfirmed BY-2026-000123 -> p1, offset 0
OrderConfirmed BY-2026-000124 -> p0, offset 0
OrderShipped BY-2026-000123 -> p1, offset 1
  • crc32($key) % $count — bir xil kalit — doim bir xil partitsiya
  • p1, offset 0 → 1 — bitta buyurtma hodisalari bitta partitsiyada ketma-ket
  • turli kalitlar — turli partitsiyalar — parallel o‘qish mumkin, lekin umumiy tartib yo‘q
OUTBOX NAQSHI

Hodisani yo‘qotmasdan e’lon qilish

  1. Tranzaksiya — Buyurtma confirmed bo‘ladi va shu tranzaksiyada outbox ga hodisa qatori yoziladi
  2. Commit — Ikkalasi birga saqlanadi yoki birga bekor bo‘ladi
  3. Relay — Rejalashtirilgan job sent_at IS NULL qatorlarni oladi
  4. E’lon — Brokerga yuboradi va sent_at ni belgilaydi
  5. Iste’molchi — Hodisa id si bo‘yicha idempotent qayta ishlaydi
Relay yuborib, sent_at ni yozishga ulgurmay yiqilsa — hodisa qayta yuboriladi. Shuning uchun iste’molchi idempotent.

Qaysi vosita mos?

Har bir talabni eng mos vositaga joylashtiring.

Laravel navbati
  • Hisobotni fon rejimida tayyorlash (bitta ilova ichida) — Ilova ichidagi vazifa — Redis navbati yetarli.
  • Kam qoldiq e-mailini yuborish — Oddiy fon vazifasi.
  • Har kuni 09:00 dagi rejalashtirilgan vazifa — Scheduler + navbat (10-mavzu).
RabbitMQ
  • OrderConfirmed ni 1C adapteri va SMS servisiga routing kaliti bilan tarqatish — Exchange va binding lar — marshrutlash.
  • Python da yozilgan ombor robotiga topshiriqlar, ack bilan — Turli til, ack va prefetch.
  • Muvaffaqiyatsiz xabarlarni alohida navbatga yig‘ish — Dead letter exchange.
Kafka
  • Kuniga 50 mln POS hodisasini oqim sifatida saqlash — Katta o‘tkazuvchanlik va retention.
  • Yangi analitika servisi 30 kunlik eski hodisalarni boshidan o‘qishi — Replay — offset ni boshiga qo‘yish.
  • Bitta buyurtma hodisalarining qat’iy tartibi, kalit bo‘yicha — Partitsiya ichida tartib kafolati.
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun ilovalararo integratsiyada Laravel navbati o‘rniga broker tanlanadi?

Bir hodisani turli tillardagi bir nechta mustaqil iste’molchi o‘qishi, marshrutlash va tizimlarning bir-biridan ajralganligi uchun.

Kafka da bitta buyurtma hodisalarining tartibi qanday saqlanadi?

Buyurtma raqami xabar kaliti bo‘ladi: bir xil kalit bitta partitsiyaga tushadi, partitsiya ichida tartib kafolatlangan.

Outbox naqshi qaysi muammoni hal qiladi?

Bazaga yozish va brokerga e’lon qilish orasidagi nomuvofiqlikni: hodisa tranzaksiyada outbox ga yoziladi, relay keyin yuboradi.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

HTTP klient 4xx/5xx da istisno tashlaydimi?

Yo‘q, ->throw() kerak (yoki retry urinishlari tugaganda).

retry(3, 200, $fn) dagi $fn vazifasi?

Qaysi istisnoda qayta urinishni hal qiladi (masalan, faqat ulanish xatosi va 5xx).

Webhook imzosi nima bo‘yicha hisoblanadi?

Xom tana (getContent()) va timestamp bo‘yicha, umumiy kalit bilan HMAC-SHA256.

Nima uchun hash_equals?

Doimiy vaqtli solishtirish — timing attack ga qarshi.

To‘lov idempotentligi qaysi ustunga tayanadi?

payments.external_id (unique).

Payme summasi 250000 tiyin — necha so‘m?

2 500 so‘m.

CommerceML da tovarning barqaror kaliti?

Ид — 1C GUID.

Outbox relay yiqilsa, hodisa nima bo‘ladi?

Qayta yuboriladi — iste’molchi idempotent bo‘lishi kerak.

Chiqish chiptasi

  1. OmborPro dagi qaysi integratsiyani webhook, qaysisini REST so‘rov bilan qilardingiz? Bittadan misol.
  2. Webhook endpointingizni himoyalovchi to‘rtta tekshiruvni ayting.
  3. Korxonangizga RabbitMQ yoki Kafka kerakmi? Bir gap bilan asoslang.