11-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
HTTP klient · Webhook va imzo · Payme va Click · SMS va 1C · RabbitMQ va Kafka
Mijoz Payme orqali 1 500 000 so‘m to‘ladi. OmborPro dagi hisob-faktura “to‘langan” bo‘lishi uchun nima sodir bo‘lishi kerak? Bizning server Payme ga “to‘ladimi?” deb so‘raydimi yoki Payme bizga xabar beradimi? Taxmin qiling.
To‘lov tizimi bizning serverimizga o‘zi murojaat qiladi (merchant API / webhook). Biz so‘rov haqiqiyligini imzo yoki autentifikatsiya bilan tekshiramiz, tranzaksiya identifikatorini payments.external_id da noyob saqlab, takroriy xabarni ikkinchi marta hisoblamaymiz va summani tiyingacha aniq solishtiramiz.
Integratsiya usullari · Http fasadi · timeout va retry · xatolar · zaxira yo‘l
OmborPro yolg‘iz ishlamaydi: valyuta kurslari Markaziy bankdan (cbu.uz), to‘lovlar Payme va Click dan, SMS — provayderdan keladi, buxgalteriya esa 1C da yuritiladi. Integratsiya usullari to‘rtta: sinxron so‘rov-javob (REST/JSON, eski tizimlarda SOAP/XML), hodisa bo‘yicha “push” (webhook), fayl almashinuvi (CommerceML XML, CSV, SFTP papka) va xabar brokeri (RabbitMQ, Kafka). Tanlov savollari: kim tashabbuskor, ma’lumot qanchalik tez kerak, hajmi qancha va tashqi tizim ishlamay qolsa nima bo‘ladi.
Laravel HTTP klienti — Guzzle ustidagi qulay qatlam: Http::get($url, $query), Http::post($url, $data) (standart holatda JSON yuboradi), withToken(), withBasicAuth(), withHeaders(), acceptJson(), asForm(). Javob obyekti: status(), successful() (2xx), failed(), clientError(), serverError(), json('kalit'), collect(). Muhim tuzoq: klient 4xx/5xx javobda istisno tashlamaydi. ->throw() chaqirilmasa, 500 xatoli javobning json() qiymati null bo‘lib, kod keyinroq tushunarsiz joyda yiqiladi.
Timeout va qayta urinish. Standart umumiy timeout 30 soniya — veb-so‘rov yoki worker uchun juda uzoq. connectTimeout(3) ulanish o‘rnatish vaqtini, timeout(10) esa butun javob vaqtini cheklaydi. retry(3, 200) 200 ms oraliq bilan 3 marta urinadi; uchinchi argument — qaysi xatoda qayta urinishni hal qiluvchi callback: odatda faqat ConnectionException, 5xx va 429. 422 yoki 401 ni qayta urinish befoyda. POST so‘rovni qayta urinish xavfli: to‘lov ikki marta yaratilishi mumkin — API qo‘llasa, Idempotency-Key sarlavhasini yuboring. Urinishlar tugasa, RequestException tashlanadi (throw: false bilan — javob qaytadi).
Har bir tashqi tizim alohida servis sinfiga o‘raladi (CbuRateService), URL va kalitlar config/services.php va .env da turadi — controllerda emas. Servis javobni ichki tuzilmaga (massiv yoki DTO) o‘giradi, so‘rov va xatolarni logga yozadi (kalit va tokenlarsiz). Zaxira yo‘l (fallback) o‘ylab qo‘yiladi: cbu.uz ishlamasa, exchange_rates dagi oxirgi kurs sanasi bilan ko‘rsatiladi. Tashqi tizim uzoq ishlamasa, har so‘rovda 10 soniya kutmaslik uchun “circuit breaker” g‘oyasi qo‘llanadi: N ta ketma-ket xatodan keyin bir necha daqiqa murojaat qilinmaydi (kesh hisoblagichi bilan).
Usul tanlash — kim tashabbuskor, qanchalik tez va qanday ishonchlilik kerakligiga bog‘liq.
SoapClient.$response = Http::acceptJson() ->connectTimeout(3) ->timeout(10) ->get('https://cbu.uz/uz/arkhiv-kursov-valyut/json/'); $response->status(); // 200 $response->successful(); // true — 2xx $usd = $response->collect()->firstWhere('Ccy', 'USD'); // tokenli JSON POST (masalan, SMS provayderi) Http::withToken(config('services.sms.token')) ->post(config('services.sms.url') . '/send', [ 'phone' => '998901234567', 'text' => 'Buyurtma BY-2026-000123 tasdiqlandi', ]) ->throw();
200 true ['Ccy' => 'USD', 'Nominal' => '1', 'Rate' => '12850.45', 'Date' => '27.10.2026', ...]
connectTimeout / timeout — ulanish va butun javob uchun alohida chegaracollect() — JSON massivni Laravel kolleksiyasiga o‘giradiAuthorization: Bearer ... sarlavhasi->throw() — 4xx/5xx da RequestException — usiz xato jim o‘taditry { $rows = Http::connectTimeout(3)->timeout(10) ->retry(3, 200, function (Exception $e) { return $e instanceof ConnectionException || ($e instanceof RequestException && $e->response->serverError()); }) ->get(config('services.cbu.url')) ->json(); } catch (ConnectionException|RequestException $e) { Log::warning('CBU javob bermadi', ['error' => $e->getMessage()]); $rows = null; // oxirgi saqlangan kurs ishlatiladi }
[2026-10-27 09:30:12] local.WARNING: CBU javob bermadi
{"error":"cURL error 28: Operation timed out after 10001 milliseconds"}retry(3, 200, fn) — 3 urinish, 200 ms oraliq, faqat callback rozi bo‘lsaserverError() — 5xx — vaqtinchalik; 4xx — qayta urinmaymiz| Parametr | Tavsiya | Sabab |
|---|---|---|
connectTimeout | 2–5 s | Server javob bermasa tez voz kechish |
timeout | 5–15 s (veb), ≤ job timeout (worker) | Standart 30 s — php-fpm ni band qiladi |
retry | 2–3 marta, oshib boruvchi oraliq | Vaqtinchalik xatolar o‘tib ketadi |
| Qayta urinish sharti | Ulanish xatosi, 5xx, 429 | 4xx — so‘rovning o‘zi noto‘g‘ri |
| POST takrori | Faqat Idempotency-Key bilan | To‘lov yoki SMS ikki marta ketmasin |
| Kesh / zaxira | Kurslar — kuniga bir marta, bazada | Tashqi tizim ishlamasa ham ilova ishlaydi |
Yo‘q. ->throw() yoki retry (urinishlar tugaganda) bo‘lmasa, javob obyekti qaytadi; failed() ni tekshirish kerak.
connectTimeout va timeout farqi nimada?connectTimeout — TCP ulanish o‘rnatish vaqti, timeout — so‘rov yuborilib, butun javob olinguncha bo‘lgan vaqt.
Foydali: ulanish xatosi, timeout, 5xx, 429. Befoyda: 400, 401, 403, 404, 422 — so‘rov o‘zgarmasa javob ham o‘zgarmaydi.
Polling va push · HMAC imzo · hash_equals · replay himoyasi · payments.external_id
Polling — har daqiqada tashqi tizimdan “to‘landimi?” deb so‘rash: resurs isrof bo‘ladi, javob esa bir daqiqagacha kechikadi. Webhook — teskari yo‘nalish: hodisa (to‘lov o‘tdi, SMS yetkazildi) sodir bo‘lganda tashqi tizim bizning URL ga HTTP POST yuboradi. Bu tez va tejamkor, lekin endpoint ommaviy: uni istalgan odam chaqira oladi. Shuning uchun webhook uchun beshta talab bor: HTTPS, so‘rov manbasini tekshirish (imzo yoki autentifikatsiya), qayta yuborishdan (replay) himoya, idempotent qayta ishlash va tez javob.
HMAC imzo: provayder va biz umumiy maxfiy kalitga (TESTPAY_SECRET) egamiz. Provayder hash_hmac('sha256', $timestamp . '.' . $body, $secret) ni hisoblab, sarlavhada yuboradi; biz xuddi shuni o‘zimiz hisoblab solishtiramiz. Ikki muhim qoida. Birinchi: imzo xom tana ($request->getContent()) bo‘yicha hisoblanadi; json_encode($request->all()) baytlarni o‘zgartiradi (bo‘sh joylar, kalitlar tartibi, Unicode ekranlash) va imzo hech qachon mos kelmaydi. Ikkinchi: solishtirish hash_equals() bilan — u doimiy vaqtda ishlaydi, == esa birinchi farqli belgida to‘xtab, vaqt bo‘yicha hujumga (timing attack) yo‘l qo‘yadi.
Replay himoyasi: imzolangan satrga vaqt belgisi (timestamp) qo‘shiladi va u joriy vaqtdan ±5 daqiqadan ortiq farq qilsa, so‘rov rad etiladi. Shunda ushlab olingan eski so‘rovni bir haftadan keyin qayta yuborib bo‘lmaydi. Idempotentlik: provayderlar javob kelmasa yoki 2xx bo‘lmasa webhookni qayta yuboradi, ba’zan 200 dan keyin ham dublikat keladi. Shuning uchun tashqi tranzaksiya identifikatori payments.external_id ustunida unique saqlanadi. Qayta ishlash tranzaksiyada: hisob-faktura qatori lockForUpdate() bilan qulflanadi, external_id borligi tekshiriladi, yo‘q bo‘lsa to‘lov yoziladi va paid_amount yangilanadi.
Dublikatga 200 qaytaring (duplicate holati bilan) — 409 yoki 500 qaytarsangiz, provayder qayta-qayta yuboraveradi. Javob tez bo‘lsin: imzoni tekshirish, to‘lovni yozish va 200 qaytarish; chek yuborish, 1C ga eksport kabi og‘ir ishlar — navbatdagi job da (afterCommit() bilan). Marshrut routes/api.php da (CSRF va sessiyasiz), alohida middleware bilan. Keng tarqalgan xatolar: imzoni parse qilingan JSON bo‘yicha hisoblash, == bilan solishtirish, dublikatga xato qaytarish, external_id siz to‘lov yozish va maxfiy kalitni kodga yozib qo‘yish.
public function handle(Request $request, Closure $next): Response { $ts = (string) $request->header('X-TestPay-Timestamp'); $sig = (string) $request->header('X-TestPay-Signature'); $expected = hash_hmac( 'sha256', $ts . '.' . $request->getContent(), // xom tana! config('services.testpay.secret'), ); if (! ctype_digit($ts) || abs(time() - (int) $ts) > 300 || ! hash_equals($expected, $sig)) { return response()->json(['error' => 'invalid signature'], 401); } return $next($request); }
POST /api/v1/webhooks/testpay (imzosiz)
HTTP/1.1 401 Unauthorized
{"error":"invalid signature"}getContent() — xom baytlar — provayder imzolagan aynan shuabs(time() - $ts) > 300 — 5 daqiqadan eski so‘rov — replay deb rad etiladifunction verify(string $ts, string $body, string $sig, int $now): string { if (abs($now - (int) $ts) > 300) { return 'expired'; } $expected = hash_hmac('sha256', "$ts.$body", 'test-secret'); return hash_equals($expected, $sig) ? 'ok' : 'bad_signature'; } $ts = '1793088000'; $body = '{"id":"tp_9f2c","invoice":"HF-2026-000045","amount":15000000}'; $sig = hash_hmac('sha256', "$ts.$body", 'test-secret'); // provayder $now = 1793088060; $fake = str_replace('15000000', '1', $body); echo verify($ts, $body, $sig, $now) . PHP_EOL; echo verify($ts, $fake, $sig, $now) . PHP_EOL; echo verify($ts, $body, $sig, $now + 940) . PHP_EOL; echo verify($ts, json_encode(json_decode($body)), $sig, $now);
ok bad_signature expired ok
1-qator natija — tana va vaqt to‘g‘ri — ok$now + 940 — 1000 s o‘tgan — replay deb radjson_encode(json_decode()) — bu tanada baytlar saqlandi; bo‘sh joy yoki / bo‘lsa — farq qiladireturn DB::transaction(function () use ($extId, $number, $tiyin) { $invoice = Invoice::where('number', $number) ->lockForUpdate()->firstOrFail(); if (Payment::where('external_id', $extId)->exists()) { return 'duplicate'; // 200 bilan javob beramiz } $amount = bcdiv((string) $tiyin, '100', 2); // tiyin → so‘m $invoice->payments()->create([ 'amount' => $amount, 'method' => 'card', 'external_id' => $extId, 'paid_at' => now(), ]); $invoice->paid_amount = bcadd($invoice->paid_amount, $amount, 2); $invoice->status = bccomp($invoice->paid_amount, $invoice->total, 2) >= 0 ? 'paid' : 'partial'; $invoice->save(); return 'processed'; });
1-so‘rov: {"status":"processed"} paid_amount = 1500000.00, status = paid
2-so‘rov: {"status":"duplicate"} hech narsa o‘zgarmadilockForUpdate() — bir vaqtda kelgan ikki dublikat navbat bilan ishlanadibcadd / bccomp — pul — satrli decimal, float emasjson_encode($request->all()) bo‘yicha hisoblab bo‘lmaydi?Qayta kodlash baytlarni o‘zgartiradi (bo‘sh joy, tartib, ekranlash); imzo xom tana bo‘yicha — getContent().
Imzolangan satrga timestamp qo‘shib, uni ±5 daqiqa oralig‘ida tekshiramiz; idempotentlik esa qayta yuborilgan hodisani ikkinchi marta hisoblamaydi.
200 (masalan, duplicate holati bilan): xato kod qaytsa, provayder hodisani qayta-qayta yuboraveradi.
Merchant API modeli · Payme JSON-RPC · Click Prepare/Complete · tiyin · solishtirish
O‘zbekistondagi Payme va Click integratsiyasi merchant API modelida ishlaydi: korxona (merchant) to‘lov tizimida kassa yoki xizmat sifatida ro‘yxatdan o‘tadi, mijoz ilovada yoki to‘lov sahifasida hisob-fakturani to‘laydi, to‘lov tizimi esa bizning serverimizga murojaat qilib, “bunday hisob bormi, summa to‘g‘rimi?” deb so‘raydi va keyin to‘lov amalga oshganini xabar qiladi. Ya’ni asosiy ishni biz chaqirmaymiz — biz ularning hujjatida belgilangan endpointlarni amalga oshiramiz. Hisob identifikatori (bizda — hisob-faktura raqami HF-2026-000045), summa va tizimning tranzaksiya identifikatori — har uchala tizimda asosiy tushunchalar.
Payme Merchant API — bitta URL ga HTTPS POST orqali keladigan JSON-RPC 2.0 so‘rovlar. Har bir so‘rovda method, params va id bor; autentifikatsiya — Authorization: Basic ... sarlavhasi (kassa kaliti bilan). Asosiy metodlar: CheckPerformTransaction (to‘lovni qabul qila olamizmi), CreateTransaction (tranzaksiya yaratish), PerformTransaction (to‘lov amalga oshdi — payments ga yozamiz), CancelTransaction (bekor qilish), CheckTransaction (holat), GetStatement (davr bo‘yicha ro‘yxat — solishtirish uchun). Summalar tiyinda (1 so‘m = 100 tiyin) keladi. Xatolar JSON-RPC error obyekti bilan qaytariladi; aniq xato kodlari, maydonlar va vaqt chegaralari — rasmiy hujjatda, ularni taxmin qilmang.
Click (SHOP API) ikki bosqichli: Prepare (action = 0) — Click hisob mavjudligi va summani tekshirishni so‘raydi, biz tayyorlov identifikatorini qaytaramiz; Complete (action = 1) — to‘lov natijasi keladi va biz uni yakunlaymiz. So‘rovlarda Click tranzaksiyasi (click_trans_id), bizning hisob raqamimiz (merchant_trans_id), summa va sign_string — maydonlar va maxfiy kalitdan hujjatda belgilangan tartibda yig‘ilgan satrning MD5 xeshi bor. Biz imzoni qayta hisoblab tekshiramiz, Complete da xato kodi muvaffaqiyatsizlikni bildirsa, to‘lovni yozmaymiz. Takroriy Complete click_trans_id bo‘yicha idempotent ishlanadi.
Ikkala tizim uchun umumiy muhandislik qoidalari: tranzaksiya — holat mashinasi (yaratilgan → bajarilgan yoki bekor qilingan), har bir o‘tish tekshiriladi; summa hisob-faktura qoldig‘i bilan butun tiyinda solishtiriladi; mijoz brauzeridagi “muvaffaqiyatli” sahifaga hech qachon ishonilmaydi — faqat serverdan serverga kelgan so‘rov hisoblanadi; ishlab chiqish sinov (sandbox) muhitida olib boriladi; har kuni provayder hisoboti bilan payments solishtiriladi. Soliq talablari bo‘yicha to‘lov bilan fiskal ma’lumotlar (mahsulot MXIK kodlari) ham uzatilishi mumkin — joriy hujjatni tekshiring.
HF-2026-000045 ni yaratadi va to‘lov havolasini beradipayments ga yozamizpayments taqqoslanadi| Jihat | Payme (Merchant API) | Click (SHOP API) |
|---|---|---|
| Protokol | JSON-RPC 2.0, bitta URL | Prepare va Complete so‘rovlari |
| Autentifikatsiya | Basic auth sarlavhasi (kassa kaliti) | sign_string — MD5 imzo (maxfiy kalit bilan) |
| Summa | Tiyinda (butun son) | So‘mda |
| Tranzaksiya id | params dagi Payme id → external_id | click_trans_id → external_id |
| Hisob | params.account dagi maydon (masalan, faktura raqami) | merchant_trans_id |
| Xato javobi | JSON-RPC error obyekti | Javobdagi xato kodi va izohi |
public function __invoke(Request $req, PaymeService $s): JsonResponse { $id = $req->input('id'); $auth = (string) $req->header('Authorization'); if (! $s->checkAuth($auth)) { return $s->error($id, 'auth'); // hujjatdagi xato kodi } $p = (array) $req->input('params', []); return match ($req->input('method')) { 'CheckPerformTransaction' => $s->checkPerform($id, $p), 'CreateTransaction' => $s->create($id, $p), 'PerformTransaction' => $s->perform($id, $p), 'CancelTransaction' => $s->cancel($id, $p), 'CheckTransaction' => $s->check($id, $p), 'GetStatement' => $s->statement($id, $p), default => $s->error($id, 'method_not_found'), }; }
← {"method":"Foo","params":{},"id":1024}
→ {"jsonrpc":"2.0","error":{"code":-32601,"message":"Method not found"},"id":1024}-32601 — JSON-RPC 2.0 standartidagi “Method not found” kodiTo‘g‘ri javobni tanlang.
amount = 15000000 yubordi. Bu necha so‘m?✓ 150 000 so‘m — Payme summalari tiyinda: 15 000 000 / 100 = 150 000 so‘m.
✓ Faqat server-server so‘rovi (callback) kelgach — Brauzer manzilini mijoz o‘zgartira oladi; ishonchli manba — imzolangan yoki autentifikatsiyalangan server so‘rovi.
click_trans_id bilan Complete ikkinchi marta keldi. To‘g‘ri xatti-harakat?✓ Avvalgi natijani qaytarish, to‘lovni qayta yozmaslik — Idempotentlik: tashqi id bo‘yicha natija bir marta yoziladi, takror so‘rovga xuddi shu javob.
To‘lov tizimi bizning serverimizga so‘rov yuboradi; biz ularning hujjatidagi endpointlarni amalga oshiramiz.
JSON-RPC 2.0 (bitta URL, method, params, id); summa tiyinda.
Prepare — hisob va summani tekshirib, tayyorlov id sini qaytarish; Complete — to‘lov natijasini qabul qilib, uni yakunlash (idempotent).
SmsGateway interfeysi · maxsus kanal · GSM-7 va UCS-2 · CommerceML · OData
SMS shlyuzi — operatorlarga SMS yetkazuvchi provayderning HTTP API si: odatda token bilan autentifikatsiya, yuborish endpointi va yetkazilganlik hisoboti (delivery report) uchun webhook. Provayderni almashtirish oson bo‘lishi uchun kod interfeysga bog‘lanadi: SmsGateway::send(string $phone, string $text): string (provayder xabar id sini qaytaradi). Har bir provayder uchun alohida sinf va ishlab chiqish uchun LogSmsGateway (SMS ni faqat logga yozadi); qaysi biri ishlatilishi AppServiceProvider da config('services.sms.driver') bo‘yicha bog‘lanadi. Laravel bildirishnomalari bilan ulash uchun maxsus kanal sinfi yoziladi va via() dan SmsChannel::class qaytariladi.
Telefon raqami bir formatga keltiriladi: 998901234567 (12 raqam, mamlakat kodi bilan); +998 90 123-45-67, 90 123 45 67 kabi kiritishlar normalizatsiya qilinadi. Tasdiqlash kodlari (OTP) qisqa muddatli bo‘ladi, RateLimiter bilan cheklanadi va hech qachon logga yozilmaydi. SMS uzunligi va narxi kodlashga bog‘liq: faqat GSM-7 alifbosidagi belgilar bo‘lsa bitta SMS 160 belgi (ko‘p qismli xabarda har qism 153), aks holda UCS-2: 70 (67). O‘zbek lotin matnidagi ‘ (U+2018) GSM-7 da yo‘q — bitta shunday belgi butun xabarni UCS-2 ga o‘tkazib, narxni ikki baravar oshirishi mumkin. SMS shablonlarida oddiy apostrofdan foydalanish — amaliy tejash usuli.
1C bilan almashinuv. Ko‘plab korxonalarda buxgalteriya va savdo hisobi 1C:Enterprise da. Variantlar: (1) CommerceML — 1C ning XML almashinuv formati: import.xml da katalog (guruhlar, tovarlar: Ид — GUID, Артикул, Наименование), offers.xml da narxlar va qoldiqlar; fayllar papka orqali yoki 1C ning “sayt bilan almashinuv” HTTP protokoli orqali uzatiladi. (2) 1C veb-serverda nashr qilinadigan OData REST interfeysi — JSON da kataloglar va hujjatlarni o‘qish va yozish. (3) 1C dasturchisi yozgan maxsus HTTP-servislar. (4) Excel/CSV — 8-mavzudagi import mexanizmi.
Almashinuv qoidalari oldindan kelishiladi. Asosiy ma’lumot egasi kim: nomenklatura va narxlar — 1C da, buyurtmalar — OmborPro da; bir maydonni ikki tizim bir vaqtda o‘zgartirmasin. Barqaror identifikator: 1C dagi Ид (GUID) alohida ustunda saqlanadi, SKU o‘zgarsa ham bog‘lanish uzilmaydi. Inkremental sinxronlash — faqat oxirgi almashinuvdan keyingi o‘zgarishlar. 1C da yo‘qolgan tovar o‘chirilmaydi, faolsizlantiriladi (is_active = false), chunki unga eski buyurtmalar bog‘langan. Natija import_batches ga yoziladi. Katta XML fayllar XMLReader bilan oqim tarzida o‘qiladi; eski konfiguratsiyalarda Windows-1251 kodlash uchrashi mumkin.
interface SmsGateway { public function send(string $phone, string $text): string; } final class SmsChannel { public function __construct(private SmsGateway $gateway) {} public function send(object $notifiable, Notification $n): void { $phone = $notifiable->routeNotificationFor('sms', $n); if ($phone) { $this->gateway->send($phone, $n->toSms($notifiable)); } } } // Notification::via(): return ['database', SmsChannel::class];
[2026-10-27 10:02:11] local.INFO: SMS → 998901234567: "Buyurtma BY-2026-000123 jo'natildi" (LogSmsGateway)
via() da sinf nomi qaytariladirouteNotificationFor('sms') — modeldagi routeNotificationForSms() metodini chaqiraditoSms() — bildirishnoma sinfidagi matn quruvchi metod| Kodlash | Bitta SMS | Ko‘p qismli (har qism) | Qachon |
|---|---|---|---|
| GSM-7 | 160 belgi | 153 belgi | Faqat lotin harflari, raqamlar, oddiy belgilar |
| UCS-2 | 70 belgi | 67 belgi | Kirill, ‘ ’ “ ” kabi belgilar, emoji |
Buyurtma jo'natildi (19) | GSM-7: 1 SMS | — | Oddiy apostrof GSM-7 da bor |
| “Buyurtma jo‘natildi” + 60 belgi | UCS-2: 2 SMS | 67 + 12 | Bitta ‘ butun xabarni UCS-2 ga o‘tkazadi |
$xml = <<<XML <КоммерческаяИнформация ВерсияСхемы="2.05"> <Каталог><Товары> <Товар><Ид>8f1c-01</Ид><Артикул>UN-001</Артикул> <Наименование>Un 1-nav 50 kg</Наименование></Товар> <Товар><Ид>8f1c-02</Ид><Артикул>SH-002</Артикул> <Наименование>Shakar 50 kg</Наименование></Товар> </Товары></Каталог> </КоммерческаяИнформация> XML; $doc = simplexml_load_string($xml); foreach ($doc->Каталог->Товары->Товар as $t) { printf("%s | %s | 1C:%s\n", $t->Артикул, $t->Наименование, $t->Ид); } echo 'Jami: ' . count($doc->Каталог->Товары->Товар);
UN-001 | Un 1-nav 50 kg | 1C:8f1c-01 SH-002 | Shakar 50 kg | 1C:8f1c-02 Jami: 2
<Ид> — 1C dagi barqaror GUID — bog‘lanish kaliti<Артикул> — bizning products.sku ga mosimport.xml — XMLReader bilan oqimdaimport.xml (katalog), offers.xml (narx, qoldiq). Paketli, kuniga bir necha marta.ProductsImport.Provayderni almashtirish, ishlab chiqishda logga yozish va testlashni osonlashtirish uchun — faqat bog‘lash (binding) o‘zgaradi.
U GSM-7 alifbosida yo‘q: xabar UCS-2 ga o‘tadi, bitta SMS sig‘imi 160 dan 70 belgiga tushadi.
O‘chirilmaydi, is_active = false qilinadi: unga eski buyurtmalar va qoldiq harakatlari bog‘langan.
Vazifa navbati va hodisa oqimi · exchange va routing · partitsiya va offset · outbox
10-mavzudagi Laravel navbati — bitta ilova ichidagi vazifa navbati: job ni ham, worker ni ham bir xil PHP kod biladi, payload — PHP ga xos format. Tizimlar o‘rtasidagi integratsiyada esa boshqa ehtiyoj paydo bo‘ladi: OrderConfirmed hodisasini bir marta e’lon qilib, uni 1C adapteri, analitika servisi va SMS servisi (ehtimol, boshqa tillarda yozilgan) mustaqil iste’mol qilishi kerak. Xabar brokeri shu vazifani bajaradi: ishlab chiqaruvchi iste’molchilar haqida bilmaydi, iste’molchi vaqtincha ishlamasa, xabar brokerda kutib turadi.
RabbitMQ — AMQP 0-9-1 protokolidagi broker. Ishlab chiqaruvchi xabarni exchange ga yuboradi, exchange uni routing key va bog‘lanishlar (binding) bo‘yicha navbatlarga taqsimlaydi: direct — kalit aynan mos, topic — andoza (order.*), fanout — barcha bog‘langan navbatlarga. Iste’molchi xabarni olib, ishlagach ack yuboradi; ack kelmasa, xabar boshqa iste’molchiga beriladi. prefetch bir iste’molchiga bir vaqtda nechta xabar berilishini cheklaydi, muvaffaqiyatsiz xabarlar dead letter exchange ga yo‘naltiriladi. Ack dan keyin xabar navbatdan o‘chadi. Mos vazifalar: marshrutlash, vazifalarni taqsimlash, xizmatlararo buyruqlar.
Apache Kafka — taqsimlangan, faqat oxiriga yoziladigan jurnal (log). Xabarlar topic ga yoziladi, topic partitsiyalarga bo‘linadi; bir xil kalitli xabarlar bitta partitsiyaga tushadi va shu partitsiya ichida tartib kafolatlanadi (masalan, bitta buyurtmaning barcha hodisalari). Iste’molchilar consumer group da partitsiyalarni bo‘lishadi, har biri o‘qigan joyini offset bilan belgilaydi. Xabarlar o‘qilgandan keyin o‘chmaydi — saqlash muddati (retention) bo‘yicha turadi, shuning uchun yangi servis eski hodisalarni boshidan qayta o‘qiy oladi (replay). Kuchli tomoni — ulkan o‘tkazuvchanlik va hodisa oqimlari; narxi — ekspluatatsiya murakkabligi.
Outbox naqshi “ikki joyga yozish” muammosini hal qiladi. Buyurtma bazaga commit bo‘lib, brokerga yuborish yiqilsa — hodisa yo‘qoladi; brokerga oldin yuborib, tranzaksiya rollback bo‘lsa — mavjud bo‘lmagan buyurtma haqida hodisa ketadi. Outbox da hodisa o‘sha tranzaksiyaning o‘zida outbox jadvaliga yoziladi; alohida relay jarayoni (rejalashtirilgan job yoki worker) yuborilmagan qatorlarni brokerga jo‘natib, sent_at ni belgilaydi. Yetkazish yana “kamida bir marta” — iste’molchilar idempotent bo‘lishi kerak. PHP da RabbitMQ uchun php-amqplib kutubxonasi va Laravel navbat drayveri sifatidagi jamiyat paketlari, Kafka uchun rdkafka kengaytmasi asosidagi paketlar bor. Kichik jamoa uchun ko‘pincha Laravel navbati + webhook yetarli; broker — bir nechta mustaqil tizim paydo bo‘lganda.
| Jihat | Laravel navbati (Redis) | RabbitMQ | Kafka |
|---|---|---|---|
| Model | Vazifa navbati | Navbatli broker (AMQP) | Taqsimlangan jurnal |
| Iste’molchilar | Shu ilovaning workerlari | Turli servislar, turli tillar | Consumer group lar |
| O‘qilgandan keyin | Job o‘chiriladi | Ack dan keyin o‘chadi | Retention muddatigacha qoladi |
| Tartib | Navbat ichida FIFO (taxminan) | Navbat ichida | Partitsiya ichida qat’iy |
| Kuchli tomoni | Oddiy, Laravel ichida | Marshrutlash, ack, DLX | Oqim, replay, katta hajm |
| OmborPro misoli | Hisobot, e-mail | OrderConfirmed → 1C, SMS | POS hodisalari analitikasi |
use PhpAmqpLib\Connection\AMQPStreamConnection; use PhpAmqpLib\Message\AMQPMessage; $conn = new AMQPStreamConnection('rabbitmq', 5672, 'app', 'secret'); $ch = $conn->channel(); $ch->exchange_declare('omborpro.events', 'topic', false, true, false); $message = new AMQPMessage(json_encode([ 'event' => 'order.confirmed', 'number' => 'BY-2026-000123', 'total' => '1500000.00', ]), [ 'content_type' => 'application/json', 'delivery_mode' => AMQPMessage::DELIVERY_MODE_PERSISTENT, ]); $ch->basic_publish($message, 'omborpro.events', 'order.confirmed'); $ch->close(); $conn->close();
RabbitMQ: exchange omborpro.events (topic) order.confirmed → queue 1c.orders (binding: order.*) order.confirmed → queue sms.notify (binding: order.confirmed)
exchange_declare(..., 'topic', false, true, false) — topic turi, durable, avtomatik o‘chmaydiorder.confirmed — bog‘lanish andozalari bo‘yicha navbatlargafunction partition(string $key, int $count): int { return crc32($key) % $count; // Kafka aslida murmur2 ishlatadi } $events = [ ['key' => 'BY-2026-000123', 'type' => 'OrderConfirmed'], ['key' => 'BY-2026-000124', 'type' => 'OrderConfirmed'], ['key' => 'BY-2026-000123', 'type' => 'OrderShipped'], ]; $offsets = [0, 0, 0]; foreach ($events as $e) { $p = partition($e['key'], 3); $o = $offsets[$p]++; echo "{$e['type']} {$e['key']} -> p$p, offset $o" . PHP_EOL; }
OrderConfirmed BY-2026-000123 -> p1, offset 0 OrderConfirmed BY-2026-000124 -> p0, offset 0 OrderShipped BY-2026-000123 -> p1, offset 1
crc32($key) % $count — bir xil kalit — doim bir xil partitsiyaconfirmed bo‘ladi va shu tranzaksiyada outbox ga hodisa qatori yoziladisent_at IS NULL qatorlarni oladisent_at ni belgilaydisent_at ni yozishga ulgurmay yiqilsa — hodisa qayta yuboriladi. Shuning uchun iste’molchi idempotent.Har bir talabni eng mos vositaga joylashtiring.
Bir hodisani turli tillardagi bir nechta mustaqil iste’molchi o‘qishi, marshrutlash va tizimlarning bir-biridan ajralganligi uchun.
Buyurtma raqami xabar kaliti bo‘ladi: bir xil kalit bitta partitsiyaga tushadi, partitsiya ichida tartib kafolatlangan.
Bazaga yozish va brokerga e’lon qilish orasidagi nomuvofiqlikni: hodisa tranzaksiyada outbox ga yoziladi, relay keyin yuboradi.
config/services.php va .env da.connectTimeout, timeout, faqat vaqtinchalik xatolarda retry, ->throw() va zaxira yo‘l.hash_equals, timestamp, payments.external_id unique.Yo‘q, ->throw() kerak (yoki retry urinishlari tugaganda).
retry(3, 200, $fn) dagi $fn vazifasi?Qaysi istisnoda qayta urinishni hal qiladi (masalan, faqat ulanish xatosi va 5xx).
Xom tana (getContent()) va timestamp bo‘yicha, umumiy kalit bilan HMAC-SHA256.
hash_equals?Doimiy vaqtli solishtirish — timing attack ga qarshi.
payments.external_id (unique).
2 500 so‘m.
Ид — 1C GUID.
Qayta yuboriladi — iste’molchi idempotent bo‘lishi kerak.