15-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
Hayotiy sikl · hujjatlar · qo‘llab-quvvatlash · o‘zgarishlarni boshqarish · tendensiyalar · himoya
OmborPro himoyadan keyin 5 yil ishlasa, eng ko‘p vaqt va pul qaysi bosqichga ketadi? Ishlab chiqishgami yoki undan keyingi hayotigami? Taxmin qiling va asoslang.
Hayotiy sikl xarajatlarining katta qismi (turli manbalarda 60–80 % gacha) — joriy etilgandan keyingi qo‘llab-quvvatlash: xatolarni tuzatish, qonun va integratsiyalar o‘zgarishiga moslash, framework va paketlarni yangilash. Shuning uchun hujjatlar, versiyalash, SLA va o‘zgarishlarni boshqarish birinchi kundan rejalashtiriladi.
SDLC bosqichlari · egalik qiymati · ISO/IEC 14764 bo‘yicha xizmat turlari
Dasturiy ta’minot hayotiy sikli (Software Development Life Cycle, SDLC) — g‘oyadan to tizimni ishdan chiqarishgacha bo‘lgan barcha bosqichlar: talablar, loyihalash, ishlab chiqish, testlash, joriy etish, qo‘llab-quvvatlash (texnik xizmat) va ishdan chiqarish (decommissioning). Kurs davomida OmborPro ni aynan shu bosqichlardan o‘tkazdik: 1-mavzuda (Korxona ilovalari va ularning arxitekturasi) loyiha xartiyasi va backlog, 2–4-mavzularda arxitektura, ma’lumotlar modeli va servis qatlami, 12-mavzuda testlar, 14-mavzuda (Joriy etish va DevOps) Docker va CI/CD. Waterfall modelida bosqichlar ketma-ket bajariladi, Agile (Scrum, Kanban) da esa har bir sprint ichida qisqa sikl sifatida takrorlanadi — lekin bosqichlarning o‘zi yo‘qolmaydi.
Talabalar loyihasi odatda himoya kuni “tugaydi”, korxona tizimi esa aynan shu kuni hayotini boshlaydi. Sanoat tajribasi va ko‘plab tadqiqotlarga ko‘ra, umumiy egalik qiymatining (total cost of ownership, TCO) katta qismi — turli manbalarda 60–80 % gacha — joriy etilgandan keyingi davrga to‘g‘ri keladi. Sababi oddiy: ulgurji savdo korxonasi OmborPro dan 5–10 yil foydalanadi; bu davrda soliq qoidalari, hisob-faktura shakli, to‘lov tizimlari API lari, PHP va Laravel versiyalari o‘zgaradi. Ishlab chiqish bir necha oy, qo‘llab-quvvatlash esa yillar davom etadi.
ISO/IEC 14764 standarti texnik xizmatni to‘rt turga ajratadi. Tuzatuvchi (corrective) — topilgan xatoni tuzatish: chegirmali buyurtmada QQS noto‘g‘ri yaxlitlanadi. Moslashtiruvchi (adaptive) — tashqi muhit o‘zgarishiga moslash: Markaziy bank kurslar API si javob formatini o‘zgartirdi yoki Laravel ning yangi versiyasiga o‘tish kerak. Takomillashtiruvchi (perfective) — yangi imkoniyat, qulaylik yoki unumdorlik: debitorlik hisobotini Excel ga eksport qilish, sekin hisobotni tezlashtirish. Oldini oluvchi (preventive) — yashirin muammoni u xatoga aylanmasdan bartaraf etish: refaktoring, yetishmayotgan testlar, zaifligi bor paketni yangilash.
Bu tasnif rejalashtirish va byudjet uchun kerak. Masalan, jamoa har sprintda vaqtning taxminan 20 % ini oldini oluvchi ishlarga (texnik qarzga) ajratishni kelishadi, tuzatuvchi ishlar esa SLA muddatlari bilan boshqariladi (3-bo‘lim). Keng tarqalgan xato — qo‘llab-quvvatlashni “ikkinchi darajali ish” deb hisoblash: hujjatlar yozilmaydi, kod faqat muallifiga tushunarli bo‘ladi va ikki yildan keyin tizimni o‘zgartirish uni qaytadan yozishdan qimmatga tushadi. Bugungi ma’ruzaning barcha mavzulari — hujjatlar, versiyalash, o‘zgarishlarni boshqarish — aynan shu uzoq bosqichni arzon va xavfsiz qilish uchun xizmat qiladi.
SDLC — talablardan to ishdan chiqarishgacha bo‘lgan bosqichlar. Joriy etish — oxiri emas, eng uzun bosqichning boshlanishi.
| Bosqich | Asosiy natija | OmborPro da (mavzu) |
|---|---|---|
| Talablar | User stories, backlog | Loyiha xartiyasi (1) |
| Loyihalash | Arxitektura, ER-sxema, ADR | Qatlamlar, modellar (2–3) |
| Ishlab chiqish | Kod, PR, code review | Servislar, UI, API (4–11) |
| Testlash | Pest testlari, qamrov | Testlash (12) |
| Joriy etish | Docker, CI/CD, VPS | DevOps (14) |
| Qo‘llab-quvvatlash | SLA, monitoring, relizlar | Kuzatuvchanlik (13), bugun (15) |
| Ishdan chiqarish | Ma’lumot ko‘chirish, arxiv | Yangi tizimga migratsiya |
Har bir o‘zgarish so‘rovi shu to‘rt turdan biriga kiradi — bu rejalashtirish va byudjet uchun asos.
ISO/IEC 14764 bo‘yicha o‘zgarish turini aniqlang.
✓ Tuzatuvchi — Bu mavjud xato (idempotentlik yo‘q) — tuzatuvchi xizmat.
✓ Moslashtiruvchi — Tashqi muhit (framework qo‘llab-quvvatlash siyosati) o‘zgardi — moslashtiruvchi xizmat.
OrderService dagi 300 qatorli metod kichik metodlarga ajratildi, xatti-harakat o‘zgarmadi.✓ Oldini oluvchi — Refaktoring kelajakdagi xatolar va qimmat o‘zgarishlarning oldini oladi — oldini oluvchi xizmat.
Tizimdan yillar davomida foydalaniladi; bu davrda xatolar, qonunlar, integratsiyalar va texnologiyalar o‘zgaradi.
Tuzatuvchi, moslashtiruvchi, takomillashtiruvchi va oldini oluvchi.
Moslashtiruvchi (adaptive) — tashqi muhit o‘zgarishiga moslash.
README · ADR · OpenAPI (Scribe) · foydalanuvchi qo‘llanmasi · docs-as-code
Hujjatlar turli o‘quvchilar uchun yoziladi va ularni aralashtirmaslik kerak. README — dasturchi uchun kirish eshigi: loyiha nima qiladi, qanday ishga tushiriladi, qanday testlanadi, qaysi muhit o‘zgaruvchilari kerak. ADR — arxitektura qarorlari jurnali: nega PostgreSQL, nega JWT, nega modulli monolit. API hujjati (OpenAPI) — integratsiya qiluvchi tomon uchun: 1C dasturchisi yoki mobil ilova jamoasi. Foydalanuvchi qo‘llanmasi — omborchi va buxgalter uchun, texnik atamalarsiz. Yaxshi README ning sinovi: yangi jamoa a’zosi 30 daqiqada loyihani o‘z kompyuterida ko‘tarib, testlarni o‘tkaza oladimi?
Arxitektura qarori yozuvi (Architecture Decision Record, ADR) — Michael Nygard taklif qilgan qisqa format: Sarlavha, Holat (taklif qilingan, qabul qilingan, rad etilgan, eskirgan, almashtirilgan), Kontekst (qaysi muammo va cheklovlar), Qaror (nima tanlandi) va Oqibatlar (ijobiy va salbiy natijalar). ADR lar docs/adr/0001-postgresql.md kabi raqamlangan fayllarda saqlanadi va qabul qilingach tahrirlanmaydi: qaror o‘zgarsa, yangi ADR yoziladi, eskisi “almashtirilgan” (superseded) holatiga o‘tadi. Shunda bir yildan keyin ham “nega bunday qilganmiz?” degan savolga javob topiladi — kod “nima”ni, ADR “nega”ni saqlaydi.
7-mavzuda (REST API loyihalash) knuckleswtf/scribe paketini o‘rnatgan edik. Scribe marshrutlar, FormRequest qoidalari va docblock izohlaridan (@group, @queryParam, @bodyParam, @response) hujjat yasaydi: php artisan scribe:generate buyrug‘i HTML sahifa, OpenAPI spetsifikatsiyasi va Postman kolleksiyasini yaratadi. Muhim jihati — hujjat koddan generatsiya qilinadi, demak API o‘zgarganda u “eskirib qolmaydi”, agar generatsiya har relizda bajarilsa. Shu buyruqni CI ga (14-mavzu) qo‘shish va natijani PR da ko‘rib chiqish hujjat bilan kod mosligini kafolatlaydi.
Foydalanuvchi qo‘llanmasi rollar bo‘yicha tuziladi: admin (foydalanuvchilar, rollar, sozlamalar), menejer (buyurtma yaratish va tasdiqlash), omborchi (kirim, jo‘natish, inventarizatsiya), buxgalter (hisob-faktura, to‘lovlar, debitorlik hisoboti). Har bo‘limda — vazifa, qadamlar, skrinshot va tez-tez uchraydigan xabarlar (“Qoldiq yetarli emas” nimani anglatadi va nima qilish kerak). Docs-as-code yondashuvida barcha hujjatlar Markdown formatida repozitoriyda saqlanadi, Pull Request orqali ko‘rib chiqiladi va kod bilan birga versiyalanadi. Keng tarqalgan xato — hujjatni alohida Word faylda saqlash: u birinchi relizdan keyinoq eskiradi va hech kim yangilamaydi.
| Hujjat | Kim uchun | Tarkibi | Qayerda |
|---|---|---|---|
| README | Dasturchi | Maqsad, ishga tushirish, testlar, .env | README.md |
| ADR | Jamoa, kelajakdagi dasturchi | Kontekst, qaror, oqibatlar | docs/adr/ |
| OpenAPI | Integratorlar (1C, mobil) | Endpointlar, sxemalar, xatolar | Scribe → /docs |
| Qo‘llanma | Admin, menejer, omborchi, buxgalter | Jarayonlar, skrinshotlar | docs/user-guide/ |
| CHANGELOG | Hamma | Versiyalar va o‘zgarishlar | CHANGELOG.md |
| Runbook | Navbatchi dasturchi | Hodisalarda tayyor buyruqlar | docs/runbook.md |
# ADR-0004: Modulli monolit arxitekturasi Holat: Qabul qilingan (2026-11-20) ## Kontekst Jamoa 4 kishi, bitta PostgreSQL, 15 haftalik muddat. Rezerv va hisob-faktura bitta tranzaksiyada bo'lishi shart. ## Qaror Bitta Laravel ilovasi; Sales, Inventory, Billing modullari bir-biriga faqat servis interfeyslari orqali murojaat qiladi. ## Oqibatlar + bitta deploy, ACID tranzaksiyalar, oddiy CI - modul chegaralarini code review da nazorat qilish kerak - Billing ni ajratish kerak bo'lsa — yangi ADR yoziladi
docs/adr/0004-modulli-monolit.md — PR orqali qabul qilinadi Keyin o‘zgarmaydi; yangi qaror → ADR-0007 (supersedes 0004)
0004 — ketma-ket, qayta ishlatilmaydi/** * Mahsulotlar ro'yxati * * Faol mahsulotlarni sahifalab qaytaradi. * * @group Mahsulotlar * @authenticated * @queryParam category_id integer Kategoriya filtri. Example: 3 * @queryParam per_page integer Sahifa hajmi. Example: 20 */ public function index(Request $request): AnonymousResourceCollection { $products = Product::query() ->where('is_active', true) ->paginate($request->integer('per_page', 20)); return ProductResource::collection($products); }
$ php artisan scribe:generate → HTML hujjat (type = laravel bo‘lsa: /docs) → OpenAPI spetsifikatsiyasi + Postman kolleksiyasi
Example: qiymatirules() dan avtomatik olinadiSarlavha, Holat, Kontekst, Qaror, Oqibatlar.
Yangi ADR yoziladi, eskisi “superseded” (almashtirilgan) holatiga o‘tkaziladi; eski matn o‘zgarmaydi.
Hujjat kod, marshrut va validatsiya qoidalaridan olinadi — API o‘zgarganda hujjat ham yangilanadi.
SLI/SLO/SLA · P1–P4 · triage va runbook · aybsiz postmortem · bog‘liqliklarni yangilash
Qo‘llab-quvvatlash sifati o‘lchanadi va kelishiladi. SLI (Service Level Indicator) — o‘lchanadigan ko‘rsatkich: muvaffaqiyatli so‘rovlar ulushi, javob vaqti. SLO (Service Level Objective) — jamoaning ichki maqsadi: “oyiga 99,9 % mavjudlik”. SLA (Service Level Agreement) — mijoz bilan shartnoma: maqsad bajarilmasa — jarima yoki chegirma. 99,9 % mavjudlik 30 kunlik oyda atigi 43,2 daqiqa to‘xtash degani. Shuning uchun 13-mavzudagi health check va monitoring hamda 14-mavzudagi zaxira nusxalar — SLA ning texnik asosi: o‘lchay olmagan narsangizni va’da qila olmaysiz.
Murojaatlar ustuvorlik bo‘yicha saralanadi (triage). Odatiy shkala: P1 — kritik, tizim ishlamaydi yoki pul bilan bog‘liq jarayon to‘xtagan (Payme webhooklari qabul qilinmayapti); P2 — muhim funksiya ko‘pchilik uchun ishlamaydi; P3 — kichik guruhga ta’sir qiluvchi xato, aylanma yo‘l bor; P4 — kosmetik xato yoki taklif. Har bir daraja uchun javob berish va tiklash muddati shartnomada yoziladi. Triage paytida uch savolga javob olinadi: xato takrorlanadimi, nechta foydalanuvchiga ta’sir qiladi, ma’lumot buzilganmi. So‘ng vazifa GitHub Issues ga tegishli yorliq (label) va mas’ul bilan yoziladi.
Runbook — navbatchi (on-call) dasturchi uchun tayyor ko‘rsatma: “navbat to‘xtadi”, “disk to‘ldi”, “zaxiradan tiklash”. Kechasi soat 3 da ishlayotgan odam o‘ylab o‘tirmasligi kerak — buyruqlar va tekshiruvlar tayyor turadi. Hodisa bartaraf etilgach aybsiz (blameless) postmortem yoziladi: xronologiya, ta’sir, asosiy sabab (root cause), nima yaxshi ishladi va qanday chora-tadbirlar ko‘riladi. Maqsad — aybdorni topish emas, tizimni yaxshilash: “Ali noto‘g‘ri buyruq berdi” emas, “deploy skriptida xavfli buyruqni to‘xtatuvchi tekshiruv yo‘q edi”.
Texnik qarz (technical debt) — tezlik uchun qilingan murosaning “foizi”: testlanmagan servis, nusxalangan kod, eskirgan paket. U backlog da alohida vazifa sifatida yoziladi va rejalashtiriladi, aks holda “foizi” o‘sib boradi. Bog‘liqliklarni yangilash ham muntazam ish: composer outdated --direct eskirgan paketlarni, composer audit esa ma’lum zaifliklari bor paketlarni ko‘rsatadi; GitHub Dependabot avtomatik PR ochadi. Laravel siyosatiga ko‘ra har bir asosiy versiya 18 oy xato tuzatishlari va 2 yil xavfsizlik tuzatishlari oladi: Laravel 11 (2024-yil mart) uchun xavfsizlik tuzatishlari 2026-yil martida tugagan. Demak, ishlayotgan tizimni yangi versiyaga o‘tkazish rejasi (moslashtiruvchi xizmat) oldindan tuzilishi kerak.
| Daraja | Mezon | Javob | Tiklash |
|---|---|---|---|
| P1 — kritik | Tizim ishlamaydi yoki to‘lovlar to‘xtagan | 15 daqiqa | 4 soat |
| P2 — yuqori | Muhim funksiya ko‘pchilik (≥ 50) uchun ishlamaydi | 1 soat | 24 soat |
| P3 — o‘rta | Kichik guruhga ta’sir, aylanma yo‘l bor | 4 soat | 72 soat |
| P4 — past | Kosmetik xato, taklif | 1 ish kuni | Keyingi reliz |
function priority(bool $down, bool $money, int $users): string { return match (true) { $down || $money => 'P1', $users >= 50 => 'P2', $users >= 5 => 'P3', default => 'P4', }; } $hours = ['P1' => 4, 'P2' => 24, 'P3' => 72, 'P4' => 240]; $tz = new DateTimeZone('Asia/Tashkent'); $opened = new DateTimeImmutable('2026-12-14 09:30', $tz); $cases = [[false, true, 3], [false, false, 60], [false, false, 1]]; foreach ($cases as $c) { $p = priority(...$c); $due = $opened->modify("+{$hours[$p]} hours"); echo $p, ' -> ', $due->format('d.m.Y H:i'), PHP_EOL; }
P1 -> 14.12.2026 13:30 P2 -> 15.12.2026 09:30 P4 -> 24.12.2026 09:30
match (true) — birinchi rost shart g‘olib — tartib muhim...$c — massivni argumentlarga yoyish (spread)Asia/Tashkent — muddat mijoz vaqtida hisoblanadimodify() — DateTimeImmutable yangi obyekt qaytaradi, asl sana o‘zgarmaydi/up monitoringi yoki foydalanuvchi murojaati1.4.3)# 1. Eskirgan to'g'ridan-to'g'ri bog'liqliklar composer outdated --direct # 2. Ma'lum zaifliklar (CI da ham ishga tushiring) composer audit # 3. Minor/patch yangilash - composer.json chegarasida composer update sentry/sentry-laravel --with-dependencies # 4. Major yangilash - alohida branch, ADR va to'liq testlar git switch -c upgrade/laravel-12 composer require laravel/framework:^12.0 -W php artisan test
$ composer audit No security vulnerability advisories found.
--direct — faqat composer.json dagi paketlar, ichki bog‘liqliklarsiz-W — --with-all-dependencies: bog‘liq paketlarni ham yangilashga ruxsatSLI — o‘lchanadigan ko‘rsatkich, SLO — jamoaning ichki maqsadi, SLA — mijoz bilan shartnomaviy majburiyat.
Aybdorni emas, tizimdagi zaif joyni topish va takrorlanmasligi uchun chora-tadbirlarni belgilash.
composer outdated va composer audit nimasi bilan farq qiladi?outdated yangi versiyalar borligini, audit esa o‘rnatilgan versiyalarda ma’lum zaifliklar borligini ko‘rsatadi.
SemVer · Keep a Changelog · Conventional Commits · migratsiyalar · Pennant feature flaglar
Semantik versiyalash (SemVer, semver.org) — MAJOR.MINOR.PATCH. MAJOR — orqaga mos kelmaydigan o‘zgarish (API javobidan maydon olib tashlandi, /api/v1 o‘rniga /api/v2), MINOR — orqaga mos yangi imkoniyat, PATCH — orqaga mos xato tuzatish. Pre-release versiya o‘sha relizdan kichik: 1.0.0-rc.1 < 1.0.0; build metadata (1.0.0+20261221) tartibga ta’sir qilmaydi. 0.y.z — boshlang‘ich ishlab chiqish, API barqaror emas; 1.0.0 — birinchi barqaror ommaviy API. Korxona uchun bu va’da: 1C bilan integratsiya qilgan tomon OmborPro 1.4.0 dan 1.5.0 ga o‘tganda hech narsa buzilmasligini kutadi.
Conventional Commits — commit xabarlari formati: feat(orders): Excel eksport, fix(invoices): QQS yaxlitlash, shuningdek docs, refactor, test, perf, chore. Turdan keyin ! yoki xabar oxiridagi BREAKING CHANGE: izohi — major o‘zgarish. Bu format commit tarixidan keyingi versiyani va changelog qoralamasini avtomatik aniqlash imkonini beradi. Keep a Changelog formatida CHANGELOG.md yuqorisida ## [Unreleased], keyin versiya bo‘limlari ## [1.1.0] - 2026-12-21; toifalar: Added, Changed, Deprecated, Removed, Fixed, Security. Changelog odamlar uchun yoziladi — commit ro‘yxatini nusxalash emas. Reliz izohli git teg bilan belgilanadi: git tag -a v1.1.0.
Migratsiyalar — ma’lumotlar bazasi sxemasining versiyalari (3-mavzu: Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli). Asosiy qoida: production da qo‘llangan migratsiya fayli hech qachon tahrirlanmaydi — u migrations jadvalida bajarilgan deb belgilangan, o‘zgartirish boshqa muhitlarda qo‘llanmaydi va sxemalar ajralib ketadi. Har bir o‘zgarish yangi migratsiya bilan kiritiladi. Orqaga mos o‘zgartirish uchun “kengaytir → ko‘chir → qisqartir” (expand → migrate → contract) usuli: avval yangi ustun nullable bo‘lib qo‘shiladi, kod ikkalasi bilan ishlaydi, ma’lumot ko‘chiriladi, eski ustun esa keyingi relizda olib tashlanadi. Bu 14-mavzudagi php artisan migrate --force bilan to‘xtovsiz joriy etishning asosi.
Feature flag — kodni joriy etish (deploy) va imkoniyatni yoqish (release) ni ajratadi. Laravel ning rasmiy Pennant paketida flag AppServiceProvider::boot() da Feature::define('invoice-pdf-v2', fn (User $user) => ...) bilan aniqlanadi, Feature::active('invoice-pdf-v2') joriy foydalanuvchi uchun tekshiradi, Feature::for($user)->active(...) — aniq foydalanuvchi uchun (navbatdagi job larda shart), Blade da @feature direktivasi bor. Hisoblangan natija features jadvalida saqlanadi, shuning uchun foydalanuvchi har safar bir xil tajriba ko‘radi.
Bosqichma-bosqich reliz: avval admin va bir guruh buxgalterlar, keyin 10 %, keyin hamma. Muammo chiqsa Feature::deactivateForEveryone('invoice-pdf-v2') bilan qayta deploy siz o‘chiriladi. Keng tarqalgan xato — eskirgan flaglarni olib tashlamaslik: har bir flag kodda ikki yo‘l degani, ya’ni texnik qarz. Imkoniyat hammaga yoqilgach, eski kod yo‘li o‘chiriladi va saqlangan qiymatlar Feature::purge('invoice-pdf-v2') bilan tozalanadi.
Versiya raqami foydalanuvchiga yangilanish xavfsizmi yoki yo‘qligini aytadi.
1.0.0-rc.1 < 1.0.0; +build.7 tartibga ta’sir qilmaydi.0.y.z — boshlang‘ich bosqich: istalgan o‘zgarish bo‘lishi mumkin. Himoya relizi — v1.0.0.function bump(string $v, string $change): string { [$major, $minor, $patch] = array_map('intval', explode('.', $v)); return match ($change) { 'breaking' => ($major + 1) . '.0.0', 'feature' => "$major." . ($minor + 1) . '.0', 'fix' => "$major.$minor." . ($patch + 1), }; } echo bump('1.4.2', 'fix'), PHP_EOL; echo bump('1.4.2', 'feature'), PHP_EOL; echo bump('1.4.2', 'breaking'), PHP_EOL; $list = ['1.10.0', '1.2.0', '1.0.0-rc.1', '1.0.0']; usort($list, 'version_compare'); echo implode(' < ', $list), PHP_EOL;
1.4.3 1.5.0 2.0.0 1.0.0-rc.1 < 1.0.0 < 1.2.0 < 1.10.0
2.0.0, 2.1.0 emas1.10.0 > 1.2.0version_compare semver bilan to‘liq mos emas: 1.0.0-alpha.beta ni 1.0.0-alpha.1 dan kichik deb hisoblaydi'1.10.0' > '1.9.0' satr sifatida false — xato manbai| Toifa | Nima yoziladi | OmborPro misoli |
|---|---|---|
| Added | Yangi imkoniyat | Debitorlik hisobotini Excel ga eksport |
| Changed | Mavjud xatti-harakat o‘zgardi | Buyurtma raqami formati BY-2027-... |
| Deprecated | Tez orada olib tashlanadi | /api/v1/stocks — v2 ga o‘ting |
| Removed | Olib tashlandi | Eski PDF shabloni |
| Fixed | Xato tuzatildi | Chegirmada QQS yaxlitlash |
| Security | Zaiflik yopildi | Eksportda ruxsat tekshiruvi qo‘shildi |
## [Unreleased]; relizda u ## [1.1.0] - 2026-12-21 ga aylanadi va yangi bo‘sh [Unreleased] ochiladi.// app/Providers/AppServiceProvider.php - boot() Feature::define('invoice-pdf-v2', function (User $user) { return match (true) { $user->hasRole('admin') => true, $user->hasRole('buxgalter') => Lottery::odds(1, 10), default => false, }; }); // Controller da - joriy (autentifikatsiyadan o'tgan) foydalanuvchi if (Feature::active('invoice-pdf-v2')) { return $this->pdfV2->render($invoice); } // Navbatdagi job da - foydalanuvchi aniq ko'rsatiladi $on = Feature::for($invoice->order->creator)->active('invoice-pdf-v2');
admin → true (har doim)
buxgalter → ~10 % hollarda true; natija features jadvalida saqlanadi
menejer → false
O‘chirish: Feature::deactivateForEveryone('invoice-pdf-v2')Feature::define — flag va uni hisoblash qoidasi (scope — User)Lottery::odds(1, 10) — tasodifiy, lekin bir marta hisoblanib saqlanadiFeature::for($user) — job va buyruqlarda joriy foydalanuvchi yo‘q — scope aniq beriladi@feature('invoice-pdf-v2') ... @endfeaturecreate_invoices_table ga currency ustuni qo‘shib, faylni qayta saqlashmigrate uni qayta ishga tushirmaydimigrate:fresh bilan “tuzatish” — barcha ma’lumot yo‘qoladiphp artisan make:migration add_currency_to_invoices_table2.3.1 versiyasida orqaga mos bo‘lmagan o‘zgarish qilindi. Keyingi versiya qanday?3.0.0 — MINOR va PATCH nolga tushadi.
Added, Changed, Deprecated, Removed, Fixed, Security.
Feature::active() nima uchun kutilgan natija bermasligi mumkin?Job da autentifikatsiyadan o‘tgan foydalanuvchi yo‘q; Feature::for($user)->active(...) bilan scope aniq berilishi kerak.
Modulli monolit · mikroservislar narxi · low-code · AI va ma’lumotlar xavfsizligi
Mikroservislar — tizimni mustaqil deploy qilinadigan, o‘z ma’lumotlar bazasiga ega kichik servislarga bo‘lish. Afzalliklari: alohida masshtablash, mustaqil jamoalar, turli texnologiyalar. Lekin narxi yuqori: tarmoq orqali chaqiriqlar ishonchsiz, taqsimlangan tranzaksiyalar saga va kompensatsiyaga aylanadi, har bir servis uchun alohida CI/CD, monitoring va versiyalangan API kerak, ma’lumotlar mosligi “oxir-oqibat” (eventual consistency) bo‘ladi. OmborPro da rezerv va hisob-faktura bitta ACID tranzaksiyada (4-mavzu: Biznes-logika va servis qatlami) — mikroservislarda bu murakkab jarayonga aylanadi. Conway qonuniga ko‘ra tizim arxitekturasi tashkilot tuzilmasini takrorlaydi: 4 kishilik jamoa o‘nta servisni sifatli boshqara olmaydi.
Modulli monolit — bitta deploy, lekin ichida aniq chegaralangan modullar: Sales (orders, order_items), Inventory (warehouses, stocks, stock_movements), Billing (invoices, payments). Modullar bir-birining jadvallariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilmaydi — faqat servis interfeysi (StockService::reserve) yoki hodisalar (OrderConfirmed) orqali. Martin Fowler ning “Monolith First” tavsiyasi: avval yaxshi modullashgan monolit; chegaralar barqarorlashgach va haqiqiy ehtiyoj paydo bo‘lgach (alohida yuklama, alohida jamoa, alohida xavfsizlik talabi) — modulni servisga ajratish. Chegaralar yaxshi bo‘lsa, ajratish arzon; bo‘lmasa “taqsimlangan monolit” hosil bo‘ladi — ikkala yondashuvning kamchiliklari bir joyda.
Low-code / no-code platformalar (Microsoft Power Apps, OutSystems, Mendix va boshqalar) vizual muharrir orqali formalar va jarayonlar yaratish imkonini beradi. Ular ichki vositalar, oddiy tasdiqlash jarayonlari va prototiplar uchun foydali; Laravel ekotizimida Filament kabi admin-panel quruvchilar ham shu g‘oyaga yaqin. Xatarlar: yetkazib beruvchiga bog‘lanib qolish (vendor lock-in), murakkab biznes-qoidalarni ifodalash qiyinligi, versiyalash va avtomatik testlarning cheklanganligi, “soya IT” — IT bo‘limi bilmagan holda yaratilgan ilovalar. Moliya sohasida bunday ilovalar ham xavfsizlik, audit va ruxsatlar siyosatiga bo‘ysunishi shart.
AI yordamchilar ikki ko‘rinishda uchraydi: dasturchi uchun (kod yozish, test qoralamasi, kod tahlili, hujjat qoralamasi) va ilova ichidagi funksiya sifatida (murojaatlarni toifalash, hujjatlardan ma’lumot ajratish, hisobot bo‘yicha savol-javob). Foydasi real — takroriy ishni tezlashtiradi. Lekin til modellari ishonchli ko‘rinadigan noto‘g‘ri javob (“gallyutsinatsiya”) berishi, mavjud bo‘lmagan paket yoki metodni taklif qilishi mumkin. Shuning uchun AI yozgan kod ham odam yozgan kod kabi code review, testlar va statik tahlildan o‘tadi; mas’uliyat dasturchi va jamoada qoladi. Muhim qarorlar (kredit limiti, jarima, to‘lovni tasdiqlash) faqat inson tasdig‘i bilan qabul qilinadi.
Moliya-bank tizimida eng katta xatar — ma’lumotlar. Mijoz nomi, STIR, telefon, hisob raqami, to‘lovlar tarixini tashqi AI servisiga yuborishdan oldin “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun, bank siri haqidagi talablar va korxonaning ichki siyosati tekshiriladi (jumladan, O‘zbekiston fuqarolarining shaxsga doir ma’lumotlarini mamlakat hududidagi serverlarda saqlash talabi). Amaliy qoidalar: faqat tasdiqlangan servis va shartnoma, minimal ma’lumot, niqoblash yoki anonimlashtirish, so‘rovlarni audit jurnaliga yozish. Maxfiy kodni tashqi servisga yuklash va AI yaratgan kodning litsenziyasi masalalari ham korxona siyosatida oldindan belgilanadi.
// Inventory modulining "eshigi" interface StockReservation { /** @param array<int, int> $items product_id => miqdor */ public function reserve(int $warehouseId, array $items): void; public function release(int $orderId): void; } // StockService implements StockReservation - stocks jadvali // faqat Inventory ichida o'qiladi va yoziladi final class OrderService { public function __construct( private StockReservation $stock, ) {} }
Sales → StockReservation::reserve() ✓
Sales → DB::table('stocks')->update() ✗ (code review da rad etiladi)StockService ni bog‘laydi (bind)function maskForAi(string $text): string { $rules = [ '/\b\d{9}\b/' => '[STIR]', '/\+998(?:[\s-]?\d){9}/' => '[TELEFON]', '/[\w.+-]+@[\w-]+\.[\w.]+/' => '[EMAIL]', '/\b\d{4}(?:\s?\d{4}){3}\b/' => '[KARTA]', ]; return preg_replace(array_keys($rules), $rules, $text); } $msg = 'Mijoz STIR 301234567, tel +998 90 123-45-67, ' . 'e-mail ali@example.uz, karta 8600 1234 5678 9012.'; echo maskForAi($msg), PHP_EOL;
Mijoz STIR [STIR], tel [TELEFON], e-mail [EMAIL], karta [KARTA].
preg_replace(massiv, massiv) — qoidalar ketma-ket qo‘llanadi[STIR], [KARTA] — model ma’noni tushunadi, lekin real qiymatni ko‘rmaydiaudit_logs ga yoziladiHar bir holatni moliya korxonasi siyosati nuqtai nazaridan baholang.
composer require qilish — Paket mavjud bo‘lmasligi yoki zararli bo‘lishi mumkin..env faylini “tushuntirib ber” deb tashqi servisga yuborish — Parollar va API kalitlari oshkor bo‘ladi.Tarmoq orqali chaqiriqlar va retry, taqsimlangan tranzaksiyalar (saga), har bir servis uchun CI/CD va monitoring.
Vendor lock-in va murakkab biznes-qoidalar, versiyalash, test hamda audit nazoratining sustligi.
Qonun va bank siri talablari, tasdiqlangan servis va shartnoma, minimal va niqoblangan ma’lumot, audit jurnali.
Code freeze · v1.0.0 relizi · demo ssenariysi · savol-javob · zaxira reja
Himoya — bu ham reliz. “Kod muzlatish” (code freeze) sanasi belgilanadi: undan keyin faqat xato tuzatishlar, yangi imkoniyat yo‘q. main branch da CI yashil (Pint, Larastan, Pest), CHANGELOG da ## [1.0.0] bo‘limi, v1.0.0 izohli teg va GitHub Release tavsifi tayyor. Production URL (14-mavzu) ishlaydi, /up health endpoint (13-mavzu) 200 qaytaradi. Seed ma’lumotlar real ko‘rinadi, lekin uydirma bo‘ladi: real kompaniya, shaxs, STIR yoki karta raqami yo‘q.
Demo ssenariysi ekranlar bo‘yicha emas, biznes-jarayon bo‘yicha quriladi: menejer buyurtma yaratadi va tasdiqlaydi → omborchi rezerv va jo‘natishni ko‘radi → buxgalter hisob-faktura va to‘lovni qayd etadi → hisobotda natija. Har qadamda bitta biznes-qoida ko‘rsatiladi: qoldiq yetmasa rezerv rad etiladi, ruxsatsiz rol tugmani ko‘rmaydi, to‘lov webhooki ikki marta kelsa ham bir marta yoziladi. Ssenariy oldindan 2–3 marta mashq qilinadi va vaqt o‘lchanadi; har rol uchun alohida demo foydalanuvchi va brauzer oynasi tayyorlanadi.
Komissiya savollariga tayyorlaning: nega shu arxitektura (ADR ga havola), tranzaksiya qayerda, N+1 qanday hal qilingan, test qamrovi qancha, xavfsizlik qanday ta’minlangan (RBAC, validatsiya, SQL injection), production da xato bo‘lsa qanday bilasiz (Sentry, loglar), zaxira nusxadan qanday tiklaysiz. Har bir jamoa a’zosi o‘z qismini tushuntira olishi shart — “buni boshqa a’zo yozgan” javobi qabul qilinmaydi. AI yordamchidan foydalangan bo‘lsangiz, buni ochiq ayting va kodni o‘zingiz tushuntirib bera oling.
Zaxira reja: internet yoki server ishlamay qolsa — lokal Docker stek, oldindan yozilgan 3–5 daqiqalik demo video va skrinshotlar. Demo holatini tiklash uchun php artisan migrate:fresh --seed faqat lokal yoki alohida demo bazada ishlatiladi — hech qachon production da. Taqdimot fayli va havolalar (repo, Release, URL, /docs) bitta sahifada jamlanadi, shunda vaqt qidirishga ketmaydi.
fix: PR lar; yangi imkoniyatlar v1.1 backlog iga[1.0.0], v1.0.0 teg, GitHub Release, production deploygit switch main && git pull --ff-only composer audit ./vendor/bin/pint --test ./vendor/bin/phpstan analyse php artisan test # CHANGELOG: [Unreleased] -> [1.0.0] - 2026-12-21 git commit -am "chore(release): 1.0.0" git tag -a v1.0.0 -m "OmborPro 1.0.0" git push origin main --follow-tags gh release create v1.0.0 --title "OmborPro 1.0.0" \ --notes-file docs/release-1.0.0.md
To github.com:jamoa/omborpro.git * [new tag] v1.0.0 -> v1.0.0 https://github.com/jamoa/omborpro/releases/tag/v1.0.0
pint --test — faqat tekshiradi, fayllarni o‘zgartirmayditag -a — izohli teg: muallif, sana va xabar saqlanadi--follow-tags — commit bilan birga izohli teglarni ham yuboradiOrderService::confirm, 42-qator, OrderFlowTest”.Faqat xato tuzatishlar (fix:); yangi imkoniyatlar keyingi versiyaga qoldiriladi.
Biznes-jarayon bo‘yicha: buyurtma → rezerv → jo‘natish → hisob-faktura → to‘lov → hisobot, har qadamda biznes-qoida.
Lokal Docker stek, oldindan yozilgan demo video, skrinshotlar va seed bilan tiklanadigan demo baza.
Tuzatuvchi, moslashtiruvchi, takomillashtiruvchi, oldini oluvchi.
Sarlavha, Holat, Kontekst, Qaror, Oqibatlar.
SLI — o‘lchov, SLO — ichki maqsad, SLA — mijoz bilan shartnoma.
2.3.1 da orqaga mos bo‘lmagan o‘zgarish — keyingi versiya?3.0.0.
U migrations jadvalida bajarilgan deb belgilangan — o‘zgarish boshqa muhitlarda qo‘llanmaydi; yangi migratsiya yoziladi.
Deploy (kodni serverga qo‘yish) va release (imkoniyatni foydalanuvchiga yoqish).
Chegara barqaror, alohida masshtablash yoki mustaqil jamoa ehtiyoji isbotlangan va ekspluatatsiya imkoniyati bor bo‘lsa.
Qonun va bank siri talablari, tasdiqlangan servis, minimal va niqoblangan ma’lumot, audit.
1.2.0 dan keyin bitta feat: va ikkita fix: commit bo‘lsa, keyingi versiya qanday bo‘ladi?