⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar — interaktiv slaydlar
15
O‘N BESHINCHI MA’RUZA
Korxona ilovalarini dasturlash · 15-mavzu

Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar

Hayotiy sikl · hujjatlar · qo‘llab-quvvatlash · o‘zgarishlarni boshqarish · tendensiyalar · himoya
SDLC
SemVer
ADR
Feature flag
AI
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
1 / 46
Isinish

OmborPro himoyadan keyin 5 yil ishlasa, eng ko‘p vaqt va pul qaysi bosqichga ketadi?

Ishlab chiqishgami yoki undan keyingi hayotigami? Taxmin qiling va asoslang.

1
Laravel ning siz ishlatgan versiyasi uchun xavfsizlik tuzatishlari tugasa, ilova bilan nima qilish kerak?
2
Jamoaga yangi dasturchi qo‘shilsa, loyihani qaysi hujjatdan boshlab o‘rganadi?
3
Buxgalter kechqurun “hisob-faktura PDF noto‘g‘ri” deb yozdi — kim, qancha vaqtda va qanday javob beradi?
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
2 / 46
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Tavsiflash — dasturiy ta’minot hayotiy sikli bosqichlarini va ISO/IEC 14764 bo‘yicha texnik xizmat turlarini
2
Yozish — README, ADR, OpenAPI (Scribe) va foydalanuvchi qo‘llanmasidan iborat hujjatlar to‘plamini
3
Qo‘llash — SLA, P1–P4 ustuvorliklar, runbook va aybsiz postmortem asosidagi qo‘llab-quvvatlash jarayonini
4
Boshqarish — o‘zgarishlarni SemVer, Keep a Changelog, Conventional Commits va git teglar yordamida
5
Qo‘llash — Laravel Pennant feature flaglari orqali bosqichma-bosqich va qaytariladigan relizni
6
Farqlash — modulli monolit, mikroservislar va low-code yondashuvlarining qo‘llanish sohalarini
7
Baholash — AI yordamchilarning foyda va xatarlarini moliya-bank ma’lumotlari kontekstida
8
Tayyorlash — yakuniy loyiha himoyasi uchun reliz, demo ssenariysi va zaxira rejani
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
3 / 46
01

Hayotiy sikl va texnik xizmat

SDLC bosqichlari · egalik qiymati · ISO/IEC 14764 bo‘yicha xizmat turlari
SDLC
ISO/IEC 14764
Texnik xizmat
TCO
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
4 / 46
SDLC

Hayotiy sikl — himoyadan keyin ham davom etadi

SDLC — talablardan to ishdan chiqarishgacha bo‘lgan bosqichlar. Joriy etish — oxiri emas, eng uzun bosqichning boshlanishi.

Ishlab chiqish

Talablar, loyihalash, kod, testlar — odatda bir necha oy.

Qo‘llab-quvvatlash

Xatolar, qonun va integratsiya o‘zgarishlari, yangilanishlar — yillar.

TCO

Umumiy egalik qiymati: litsenziya, server, ishlab chiqish va xizmat xarajatlari yig‘indisi.

Ishdan chiqarish

Ma’lumotlarni ko‘chirish, arxivlash va tizimni xavfsiz o‘chirish.
Turli manbalarga ko‘ra TCO ning 60–80 % gacha qismi joriy etilgandan keyingi davrga to‘g‘ri keladi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
5 / 46
BOSQICHLAR

SDLC bosqichlari va OmborPro dagi natijalar

BosqichAsosiy natijaOmborPro da (mavzu)
TalablarUser stories, backlogLoyiha xartiyasi (1)
LoyihalashArxitektura, ER-sxema, ADRQatlamlar, modellar (2–3)
Ishlab chiqishKod, PR, code reviewServislar, UI, API (4–11)
TestlashPest testlari, qamrovTestlash (12)
Joriy etishDocker, CI/CD, VPSDevOps (14)
Qo‘llab-quvvatlashSLA, monitoring, relizlarKuzatuvchanlik (13), bugun (15)
Ishdan chiqarishMa’lumot ko‘chirish, arxivYangi tizimga migratsiya
Agile da bu bosqichlar har sprintda qisqa sikl bo‘lib takrorlanadi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
6 / 46
ISO/IEC 14764

Texnik xizmatning to‘rt turi

Har bir o‘zgarish so‘rovi shu to‘rt turdan biriga kiradi — bu rejalashtirish va byudjet uchun asos.

1Tuzatuvchi (corrective)

Topilgan xatoni tuzatish: chegirmada QQS 1 so‘mga noto‘g‘ri yaxlitlanadi.

2Moslashtiruvchi (adaptive)

Muhit o‘zgarishiga moslash: cbu.uz API formati, yangi Laravel versiyasi.

3Takomillashtiruvchi (perfective)

Yangi imkoniyat yoki tezlik: Excel eksport, hisobotni keshlash.

4Oldini oluvchi (preventive)

Yashirin muammoni oldindan bartaraf etish: refaktoring, testlar, paket yangilash.
Amalda jamoalar sprint vaqtining bir qismini (masalan, 20 %) oldini oluvchi ishlarga ajratadi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
7 / 46
▶ INTERAKTIV
Bu qaysi xizmat turi?
ISO/IEC 14764 bo‘yicha o‘zgarish turini aniqlang.
1-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: Hayotiy sikl va texnik xizmat

1
Nima uchun TCO ning katta qismi joriy etilgandan keyingi davrga to‘g‘ri keladi?
Savol 1
2
ISO/IEC 14764 dagi to‘rt xizmat turini sanang.
Savol 2
3
Markaziy bank API si javob formatini o‘zgartirsa, bu qaysi xizmat turi?
Savol 3
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
9 / 46
02

Hujjatlashtirish

README · ADR · OpenAPI (Scribe) · foydalanuvchi qo‘llanmasi · docs-as-code
README
ADR
OpenAPI
Docs-as-code
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
10 / 46
HUJJATLAR TO‘PLAMI

Kim uchun, nima va qayerda

HujjatKim uchunTarkibiQayerda
READMEDasturchiMaqsad, ishga tushirish, testlar, .envREADME.md
ADRJamoa, kelajakdagi dasturchiKontekst, qaror, oqibatlardocs/adr/
OpenAPIIntegratorlar (1C, mobil)Endpointlar, sxemalar, xatolarScribe → /docs
Qo‘llanmaAdmin, menejer, omborchi, buxgalterJarayonlar, skrinshotlardocs/user-guide/
CHANGELOGHammaVersiyalar va o‘zgarishlarCHANGELOG.md
RunbookNavbatchi dasturchiHodisalarda tayyor buyruqlardocs/runbook.md
Docs-as-code: hamma hujjat Markdown da, repozitoriyda, PR orqali o‘zgaradi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
11 / 46
ADR

Arxitektura qarori yozuvi (Nygard formati)

# ADR-0004: Modulli monolit arxitekturasi

Holat: Qabul qilingan (2026-11-20)

## Kontekst
Jamoa 4 kishi, bitta PostgreSQL, 15 haftalik muddat.
Rezerv va hisob-faktura bitta tranzaksiyada bo'lishi shart.

## Qaror
Bitta Laravel ilovasi; Sales, Inventory, Billing modullari
bir-biriga faqat servis interfeyslari orqali murojaat qiladi.

## Oqibatlar
+ bitta deploy, ACID tranzaksiyalar, oddiy CI
- modul chegaralarini code review da nazorat qilish kerak
- Billing ni ajratish kerak bo'lsa — yangi ADR yoziladi
▶ NATIJA
docs/adr/0004-modulli-monolit.md — PR orqali qabul qilinadi
Keyin o‘zgarmaydi; yangi qaror → ADR-0007 (supersedes 0004)
Holat
proposed → accepted → deprecated / superseded
Kontekst
qaror qabul qilingan paytdagi cheklovlar — keyin eng qimmatli qism
Oqibatlar
faqat afzalliklar emas, salbiy tomonlar ham yoziladi
Raqam
0004 — ketma-ket, qayta ishlatilmaydi
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
12 / 46
OPENAPI

Scribe: hujjat koddan generatsiya qilinadi

/**
 * Mahsulotlar ro'yxati
 *
 * Faol mahsulotlarni sahifalab qaytaradi.
 *
 * @group Mahsulotlar
 * @authenticated
 * @queryParam category_id integer Kategoriya filtri. Example: 3
 * @queryParam per_page integer Sahifa hajmi. Example: 20
 */
public function index(Request $request): AnonymousResourceCollection
{
    $products = Product::query()
        ->where('is_active', true)
        ->paginate($request->integer('per_page', 20));

    return ProductResource::collection($products);
}
▶ NATIJA
$ php artisan scribe:generate
→ HTML hujjat (type = laravel bo‘lsa: /docs)
→ OpenAPI spetsifikatsiyasi + Postman kolleksiyasi
@group
endpointlarni hujjatda bo‘limlarga ajratadi
@queryParam
nom, tur, izoh va Example: qiymati
@authenticated
endpoint token talab qilishini belgilaydi
FormRequest
body parametrlari rules() dan avtomatik olinadi
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
13 / 46
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: Hujjatlashtirish

1
ADR ning beshta asosiy qismi qaysilar?
Savol 1
2
Qabul qilingan ADR dagi qaror o‘zgarsa, nima qilinadi?
Savol 2
3
Nima uchun OpenAPI hujjatini qo‘lda emas, Scribe bilan generatsiya qilish afzal?
Savol 3
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
14 / 46
03

Qo‘llab-quvvatlash va texnik qarz

SLI/SLO/SLA · P1–P4 · triage va runbook · aybsiz postmortem · bog‘liqliklarni yangilash
SLA
Incident
Postmortem
composer audit
Texnik qarz
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
15 / 46
USTUVORLIK

P1–P4: javob va tiklash muddatlari (namuna)

DarajaMezonJavobTiklash
P1 — kritikTizim ishlamaydi yoki to‘lovlar to‘xtagan15 daqiqa4 soat
P2 — yuqoriMuhim funksiya ko‘pchilik (≥ 50) uchun ishlamaydi1 soat24 soat
P3 — o‘rtaKichik guruhga ta’sir, aylanma yo‘l bor4 soat72 soat
P4 — pastKosmetik xato, taklif1 ish kuniKeyingi reliz
Raqamlar — namuna; aniq qiymatlar mijoz bilan SLA da kelishiladi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
16 / 46
SLA HISOBI

Ustuvorlik va tiklash muddatini hisoblash

function priority(bool $down, bool $money, int $users): string
{
    return match (true) {
        $down || $money => 'P1',
        $users >= 50 => 'P2',
        $users >= 5 => 'P3',
        default => 'P4',
    };
}
$hours = ['P1' => 4, 'P2' => 24, 'P3' => 72, 'P4' => 240];
$tz = new DateTimeZone('Asia/Tashkent');
$opened = new DateTimeImmutable('2026-12-14 09:30', $tz);
$cases = [[false, true, 3], [false, false, 60], [false, false, 1]];
foreach ($cases as $c) {
    $p = priority(...$c);
    $due = $opened->modify("+{$hours[$p]} hours");
    echo $p, ' -> ', $due->format('d.m.Y H:i'), PHP_EOL;
}
▶ NATIJA
P1 -> 14.12.2026 13:30
P2 -> 15.12.2026 09:30
P4 -> 24.12.2026 09:30
match (true)
birinchi rost shart g‘olib — tartib muhim
...$c
massivni argumentlarga yoyish (spread)
Asia/Tashkent
muddat mijoz vaqtida hisoblanadi
modify()
DateTimeImmutable yangi obyekt qaytaradi, asl sana o‘zgarmaydi
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
17 / 46
HODISA JARAYONI

Signaldan postmortemgacha

1

Aniqlash

Sentry xatosi, /up monitoringi yoki foydalanuvchi murojaati
›
2

Triage

Takrorlanadimi, kimga ta’sir qiladi, ma’lumot buzilganmi → P1–P4
›
3

Yumshatish

Runbook: flagni o‘chirish, oldingi relizga qaytish, navbatni qayta ishga tushirish
›
4

Tuzatish

Test bilan PR, code review, patch reliz (1.4.3)
›
5

Postmortem

Aybsiz tahlil: xronologiya, asosiy sabab, chora-tadbirlar → backlog
Avval xizmatni tiklash, keyin sababni tuzatish: P1 da “chiroyli yechim” kutib o‘tirilmaydi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
18 / 46
BOG‘LIQLIKLAR

Paketlarni muntazam tekshirish va yangilash

# 1. Eskirgan to'g'ridan-to'g'ri bog'liqliklar
composer outdated --direct

# 2. Ma'lum zaifliklar (CI da ham ishga tushiring)
composer audit

# 3. Minor/patch yangilash - composer.json chegarasida
composer update sentry/sentry-laravel --with-dependencies

# 4. Major yangilash - alohida branch, ADR va to'liq testlar
git switch -c upgrade/laravel-12
composer require laravel/framework:^12.0 -W
php artisan test
▶ NATIJA
$ composer audit
No security vulnerability advisories found.
--direct
faqat composer.json dagi paketlar, ichki bog‘liqliklarsiz
composer audit
paketlarni ma’lum zaifliklar bazasi bilan solishtiradi
-W
--with-all-dependencies: bog‘liq paketlarni ham yangilashga ruxsat
Major
Laravel upgrade guide ni o‘qish, alohida PR va to‘liq regressiya testi
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
19 / 46
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: Qo‘llab-quvvatlash va texnik qarz

1
SLI, SLO va SLA ning farqi nimada?
Savol 1
2
Aybsiz (blameless) postmortemning maqsadi nima?
Savol 2
3
composer outdated va composer audit nimasi bilan farq qiladi?
Savol 3
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
20 / 46
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

1-topshiriq: Hodisa ustuvorligi va SLA muddati

Qo‘llab-quvvatlash xizmatiga murojaat keldi: ['down' => bool, 'payments' => bool, 'users' => int, 'opened' => 'Y-m-d H:i']. Ustuvorlikni aniqlang: tizim ishlamasa (down) yoki to‘lovlar to‘xtagan bo‘lsa (payments) — P1; aks holda users ≥ 50 — P2; users ≥ 5 — P3; qolganlari — P4. Tiklash muddati: P1 — 4 soat, P2 — 24 soat, P3 — 72 soat, P4 — 240 soat (kalendar soatlari). users manfiy bo‘lsa yoki sana formati noto‘g‘ri bo‘lsa — InvalidArgumentException.

Imzo: function incident_sla(array $i): array

Qaytaradi: ['priority' => 'P1'|'P2'|'P3'|'P4', 'due' => 'Y-m-d H:i'] — kalitlar aynan shu tartibda.

CHAQIRUV
incident_sla(['down' => true, 'payments' => false, 'users' => 0, 'opened' => '2026-12-14 09:30'])
NATIJA
{"priority":"P1","due":"2026-12-14 13:30"}
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
21 / 46
04

O‘zgarishlarni boshqarish

SemVer · Keep a Changelog · Conventional Commits · migratsiyalar · Pennant feature flaglar
SemVer
CHANGELOG
Conventional Commits
Pennant
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
22 / 46
SEMVER

MAJOR.MINOR.PATCH — versiya bu va’da

Versiya raqami foydalanuvchiga yangilanish xavfsizmi yoki yo‘qligini aytadi.

MAJOR (2.0.0)

Orqaga mos emas: endpoint yoki maydon olib tashlandi, javob formati o‘zgardi.

MINOR (1.5.0)

Orqaga mos yangi imkoniyat: yangi endpoint, ixtiyoriy parametr.

PATCH (1.4.3)

Orqaga mos xato tuzatish: QQS yaxlitlash, validatsiya xabari.

Pre-release / build

1.0.0-rc.1 < 1.0.0; +build.7 tartibga ta’sir qilmaydi.
0.y.z — boshlang‘ich bosqich: istalgan o‘zgarish bo‘lishi mumkin. Himoya relizi — v1.0.0.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
23 / 46
VERSIYA HISOBI

Keyingi versiya va version_compare

function bump(string $v, string $change): string
{
    [$major, $minor, $patch] = array_map('intval', explode('.', $v));
    return match ($change) {
        'breaking' => ($major + 1) . '.0.0',
        'feature' => "$major." . ($minor + 1) . '.0',
        'fix' => "$major.$minor." . ($patch + 1),
    };
}
echo bump('1.4.2', 'fix'), PHP_EOL;
echo bump('1.4.2', 'feature'), PHP_EOL;
echo bump('1.4.2', 'breaking'), PHP_EOL;

$list = ['1.10.0', '1.2.0', '1.0.0-rc.1', '1.0.0'];
usort($list, 'version_compare');
echo implode(' < ', $list), PHP_EOL;
▶ NATIJA
1.4.3
1.5.0
2.0.0
1.0.0-rc.1 < 1.0.0 < 1.2.0 < 1.10.0
major + 1
MINOR va PATCH nolga tushadi: 2.0.0, 2.1.0 emas
version_compare
satr sifatida emas, raqamlar bo‘yicha: 1.10.0 > 1.2.0
Ehtiyot bo‘ling
version_compare semver bilan to‘liq mos emas: 1.0.0-alpha.beta ni 1.0.0-alpha.1 dan kichik deb hisoblaydi
Taqqoslash
'1.10.0' > '1.9.0' satr sifatida false — xato manbai
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
24 / 46
KEEP A CHANGELOG

CHANGELOG.md toifalari

ToifaNima yoziladiOmborPro misoli
AddedYangi imkoniyatDebitorlik hisobotini Excel ga eksport
ChangedMavjud xatti-harakat o‘zgardiBuyurtma raqami formati BY-2027-...
DeprecatedTez orada olib tashlanadi/api/v1/stocks — v2 ga o‘ting
RemovedOlib tashlandiEski PDF shabloni
FixedXato tuzatildiChegirmada QQS yaxlitlash
SecurityZaiflik yopildiEksportda ruxsat tekshiruvi qo‘shildi
Tepada ## [Unreleased]; relizda u ## [1.1.0] - 2026-12-21 ga aylanadi va yangi bo‘sh [Unreleased] ochiladi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
25 / 46
LARAVEL PENNANT

Feature flag: deploy va release ni ajratish

// app/Providers/AppServiceProvider.php - boot()
Feature::define('invoice-pdf-v2', function (User $user) {
    return match (true) {
        $user->hasRole('admin') => true,
        $user->hasRole('buxgalter') => Lottery::odds(1, 10),
        default => false,
    };
});

// Controller da - joriy (autentifikatsiyadan o'tgan) foydalanuvchi
if (Feature::active('invoice-pdf-v2')) {
    return $this->pdfV2->render($invoice);
}

// Navbatdagi job da - foydalanuvchi aniq ko'rsatiladi
$on = Feature::for($invoice->order->creator)->active('invoice-pdf-v2');
▶ NATIJA
admin       → true (har doim)
buxgalter   → ~10 % hollarda true; natija features jadvalida saqlanadi
menejer     → false
O‘chirish: Feature::deactivateForEveryone('invoice-pdf-v2')
Feature::define
flag va uni hisoblash qoidasi (scope — User)
Lottery::odds(1, 10)
tasodifiy, lekin bir marta hisoblanib saqlanadi
Feature::for($user)
job va buyruqlarda joriy foydalanuvchi yo‘q — scope aniq beriladi
@feature
Blade da: @feature('invoice-pdf-v2') ... @endfeature
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
26 / 46
MIGRATSIYALAR

Qo‘llangan migratsiyani o‘zgartirish kerak bo‘lsa

Noto‘g‘ri: eski faylni tahrirlash

  • create_invoices_table ga currency ustuni qo‘shib, faylni qayta saqlash
  • Production da u allaqachon bajarilgan — migrate uni qayta ishga tushirmaydi
  • Lokal, test va production sxemalari ajralib ketadi
  • migrate:fresh bilan “tuzatish” — barcha ma’lumot yo‘qoladi

To‘g‘ri: yangi migratsiya

  • php artisan make:migration add_currency_to_invoices_table
  • Avval nullable yoki default qiymatli ustun (expand)
  • Ma’lumotni ko‘chirish, kodni yangi ustunga o‘tkazish (migrate)
  • Eski ustunni keyingi relizda olib tashlash (contract)
Migratsiya fayllari ham kod: ular PR da ko‘rib chiqiladi va CHANGELOG da qayd etiladi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
27 / 46
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: O‘zgarishlarni boshqarish

1
2.3.1 versiyasida orqaga mos bo‘lmagan o‘zgarish qilindi. Keyingi versiya qanday?
Savol 1
2
Keep a Changelog dagi oltita toifani sanang.
Savol 2
3
Navbatdagi job ichida Feature::active() nima uchun kutilgan natija bermasligi mumkin?
Savol 3
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
28 / 46
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

2-topshiriq: Conventional Commits bo‘yicha keyingi versiya

Joriy versiya MAJOR.MINOR.PATCH (faqat raqamlar, masalan 1.4.2) va oxirgi relizdan keyingi commit xabarlari ro‘yxati berilgan. Sarlavha formati: tur(soha)!: tavsif — (soha) va ! ixtiyoriy. Qoidalar: ! bor yoki xabarda BREAKING CHANGE: uchrasa — MAJOR; feat — MINOR; fix yoki perf — PATCH; boshqa turlar (docs, chore, refactor...) va formatga mos kelmaydigan xabarlar versiyani o‘zgartirmaydi. Eng katta o‘zgarish hal qiladi. Versiya formati noto‘g‘ri bo‘lsa — InvalidArgumentException.

Imzo: function next_version(string $current, array $commits): string

Qaytaradi: Keyingi versiya satri, masalan '1.5.0'; hech qanday ta’sirli commit bo‘lmasa — joriy versiyaning o‘zi.

CHAQIRUV
next_version('1.4.2', ['fix: QQS yaxlitlash', 'docs: README'])
NATIJA
"1.4.3"
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
29 / 46
05

Tendensiyalar: mikroservislar, low-code, AI yordamchilar

Modulli monolit · mikroservislar narxi · low-code · AI va ma’lumotlar xavfsizligi
Modulli monolit
Mikroservislar
Low-code
AI yordamchilar
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
30 / 46
ARXITEKTURA

Modulli monolit va mikroservislar

Modulli monolit

  • Bitta deploy, bitta CI, bitta monitoring
  • ACID tranzaksiya: rezerv + hisob-faktura birga
  • Modul chegaralari — interfeyslar va code review
  • Kichik jamoa (3–10 kishi) uchun mos
  • Kamchilik: butun ilova birga masshtablanadi

Mikroservislar

  • Mustaqil deploy va masshtablash
  • Har bir servisning o‘z bazasi va jamoasi
  • Saga, retry, eventual consistency kerak
  • Tarmoq, kuzatuvchanlik va versiyalash narxi yuqori
  • Ko‘p jamoali yirik tashkilotlar uchun mos
“Monolith First”: avval modulli monolit, ehtiyoj isbotlangach — modulni servisga ajratish.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
31 / 46
MODUL CHEGARASI

Sales moduli Inventory ga faqat interfeys orqali murojaat qiladi

// Inventory modulining "eshigi"
interface StockReservation
{
    /** @param array<int, int> $items product_id => miqdor */
    public function reserve(int $warehouseId, array $items): void;

    public function release(int $orderId): void;
}

// StockService implements StockReservation - stocks jadvali
// faqat Inventory ichida o'qiladi va yoziladi

final class OrderService
{
    public function __construct(
        private StockReservation $stock,
    ) {}
}
▶ NATIJA
Sales  → StockReservation::reserve()   ✓
Sales  → DB::table('stocks')->update() ✗ (code review da rad etiladi)
interface
modul ichki tuzilmasini yashiradi — keyin servisga ajratish oson
Konstruktor
Laravel konteyneri StockService ni bog‘laydi (bind)
Qoida
boshqa modul jadvaliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri SQL yo‘q
Nazorat
code review yoki arxitektura testlari (masalan, Pest arch testlari)
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
32 / 46
LOW-CODE

Low-code qayerda o‘rinli, qayerda xavfli

1O‘rinli

Ichki so‘rovnomalar, oddiy tasdiqlash jarayonlari, tezkor prototiplar.

2Admin panellar

Filament kabi vositalar CRUD ni tez yasaydi — biznes-logika baribir servislarda.

3Vendor lock-in

Platformadan chiqish qimmat: ma’lumot va jarayonlar yopiq formatda.

4Murakkab qoidalar

Rezerv, QQS, holat mashinasi — vizual muharrirda boshqarish qiyin.

5Soya IT

IT bilmagan ilovalar: ruxsatlar, audit, zaxira nusxa yo‘q.
Mezon: tizim qancha muhim va qancha uzoq yashaydi? Muhim va uzoq — odatiy dasturlash.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
33 / 46
AI VA MA’LUMOTLAR

Tashqi AI servisiga yuborishdan oldin niqoblash

function maskForAi(string $text): string
{
    $rules = [
        '/\b\d{9}\b/' => '[STIR]',
        '/\+998(?:[\s-]?\d){9}/' => '[TELEFON]',
        '/[\w.+-]+@[\w-]+\.[\w.]+/' => '[EMAIL]',
        '/\b\d{4}(?:\s?\d{4}){3}\b/' => '[KARTA]',
    ];
    return preg_replace(array_keys($rules), $rules, $text);
}
$msg = 'Mijoz STIR 301234567, tel +998 90 123-45-67, '
    . 'e-mail ali@example.uz, karta 8600 1234 5678 9012.';
echo maskForAi($msg), PHP_EOL;
▶ NATIJA
Mijoz STIR [STIR], tel [TELEFON], e-mail [EMAIL], karta [KARTA].
preg_replace(massiv, massiv)
qoidalar ketma-ket qo‘llanadi
[STIR], [KARTA]
model ma’noni tushunadi, lekin real qiymatni ko‘rmaydi
Cheklov
regex hamma holatni ushlamaydi — minimal ma’lumot yuborish asosiy himoya
Audit
yuborilgan so‘rov va javob audit_logs ga yoziladi
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
34 / 46
▶ INTERAKTIV
AI dan foydalanish: mumkinmi?
Har bir holatni moliya korxonasi siyosati nuqtai nazaridan baholang.
5-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Tendensiyalar: mikroservislar, low-code, AI yordamchilar

1
Mikroservislarning modulli monolitga nisbatan uchta qo‘shimcha xarajatini ayting.
Savol 1
2
Low-code platformaning asosiy xatari nima?
Savol 2
3
Mijoz ma’lumotlarini tashqi AI servisiga yuborishdan oldin nimalar tekshiriladi?
Savol 3
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
36 / 46
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

3-topshiriq: AI servisiga yuborishdan oldin niqoblash

Matnni tashqi AI servisiga yuborishdan oldin shaxsga doir ma’lumotlar niqoblanadi. Qoidalar shu tartibda qo‘llanadi: (1) e-mail (belgilar@domen.zona) → [EMAIL]; (2) +998 va undan keyin 9 ta raqam (raqamlar orasida bitta bo‘sh joy yoki - bo‘lishi mumkin) → [TELEFON]; (3) aynan 9 xonali alohida son (oldi va ketida raqam yo‘q) — STIR → [STIR]. Jami almashtirishlar sonini ham qaytaring.

Imzo: function mask_pii(string $text): array

Qaytaradi: ['text' => string, 'count' => int] — niqoblangan matn va almashtirishlar soni.

CHAQIRUV
mask_pii('STIR 301234567, tel +998 90 123-45-67')
NATIJA
{"text":"STIR [STIR], tel [TELEFON]","count":2}
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
37 / 46
06

Loyiha himoyasiga tayyorgarlik

Code freeze · v1.0.0 relizi · demo ssenariysi · savol-javob · zaxira reja
v1.0.0
Demo
Himoya
Zaxira reja
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
38 / 46
SO‘NGGI 2 HAFTA

Himoyagacha reja

1

Code freeze (−10 kun)

Faqat fix: PR lar; yangi imkoniyatlar v1.1 backlog iga
›
2

Hujjatlar (−7 kun)

README, ADR lar, Scribe, qo‘llanma, runbook — PR orqali
›
3

Reliz (−5 kun)

CHANGELOG [1.0.0], v1.0.0 teg, GitHub Release, production deploy
›
4

Mashq (−3 kun)

Demo ssenariysi 2–3 marta, vaqt o‘lchanadi, savollar ro‘yxati
›
5

Zaxira (−1 kun)

Demo video, lokal stek, seed ma’lumotlar, havolalar sahifasi
Himoya kunida kod o‘zgartirilmaydi — faqat ko‘rsatiladi.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
39 / 46
RELIZ

v1.0.0: tekshirish, teg va GitHub Release

git switch main && git pull --ff-only
composer audit
./vendor/bin/pint --test
./vendor/bin/phpstan analyse
php artisan test

# CHANGELOG: [Unreleased] -> [1.0.0] - 2026-12-21
git commit -am "chore(release): 1.0.0"
git tag -a v1.0.0 -m "OmborPro 1.0.0"
git push origin main --follow-tags

gh release create v1.0.0 --title "OmborPro 1.0.0" \
    --notes-file docs/release-1.0.0.md
▶ NATIJA
To github.com:jamoa/omborpro.git
 * [new tag]         v1.0.0 -> v1.0.0
https://github.com/jamoa/omborpro/releases/tag/v1.0.0
pint --test
faqat tekshiradi, fayllarni o‘zgartirmaydi
tag -a
izohli teg: muallif, sana va xabar saqlanadi
--follow-tags
commit bilan birga izohli teglarni ham yuboradi
gh release
GitHub CLI: Release sahifasi va tavsifi
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
40 / 46
SAVOL-JAVOB

Komissiya ko‘p beradigan savollar

1Arxitektura

Nega modulli monolit? Qaysi ADR da yozilgan?

2Ma’lumotlar

Rezerv va hisob-faktura qaysi tranzaksiyada? Qoldiq manfiy bo‘lmasligi qanday kafolatlanadi?

3Sifat

Test qamrovi qancha? Qaysi biznes-qoida testlanmagan?

4Xavfsizlik

Buxgalter buyurtmani o‘chira oladimi? Policy qayerda?

5Ekspluatatsiya

Xatoni qanday bilasiz? Zaxiradan tiklashni sinab ko‘rganmisiz?

6Jamoa

Kim nima qildi? Qaysi PR sizniki va review da nima o‘zgardi?
Javob — aniq fayl, test yoki PR ga havola bilan: “OrderService::confirm, 42-qator, OrderFlowTest”.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
41 / 46
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

6-bo‘lim yakuni: Loyiha himoyasiga tayyorgarlik

1
Code freeze dan keyin qanday o‘zgarishlarga ruxsat beriladi?
Savol 1
2
Demo ssenariysi nima asosida quriladi?
Savol 2
3
Demo paytida server ishlamay qolsa, zaxira rejangiz nimalardan iborat?
Savol 3
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
42 / 46
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Qo‘llab-quvvatlash — eng uzun bosqich

TCO ning katta qismi joriy etilgandan keyin sarflanadi; xizmat to‘rt turga bo‘linadi.

2Hujjat — kod bilan birga

README, ADR, OpenAPI va qo‘llanma repozitoriyda saqlanadi va PR orqali yangilanadi.

3SLA va hodisalar jarayoni

P1–P4, runbook va aybsiz postmortem tizim barqarorligini ta’minlaydi.

4Versiya — bu va’da

SemVer, CHANGELOG va Conventional Commits o‘zgarish ta’sirini oldindan aytadi.

5Deploy ≠ release

Pennant flaglari imkoniyatni bosqichma-bosqich yoqadi va deploy siz o‘chirishga imkon beradi.

6Tendensiyalarga ehtiyotkorlik bilan

Avval modulli monolit; low-code va AI — nazorat, ma’lumot xavfsizligi va inson tasdig‘i bilan.
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
43 / 46
Takrorlash

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1
ISO/IEC 14764 dagi to‘rt xizmat turi?
2
ADR ning asosiy qismlari?
3
SLI, SLO va SLA farqi?
4
2.3.1 da orqaga mos bo‘lmagan o‘zgarish — keyingi versiya?
5
Nega qo‘llangan migratsiya tahrirlanmaydi?
6
Feature flag nimani ajratadi?
7
Qachon modulni mikroservisga ajratish o‘rinli?
8
Mijoz ma’lumotini AI servisiga yuborishdan oldin nima tekshiriladi?
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
44 / 46
Amaliy mashg‘ulot

15-amaliy mashg‘ulot: 5 ta PHP topshiriq va loyiha bosqichi

4

Reliz cheklistini tekshirish

Oson · 10 ball
5

Feature flag: kimga yoqilgan?

O‘rta · 20 ball
6

ADR holatlari mashinasi

O‘rta · 20 ball
7

CHANGELOG: [Unreleased] bo‘limini tahlil qilish

Qiyin · 30 ball
8

SemVer bo‘yicha tartiblash (pre-release bilan)

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

PHP kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. Loyiha havolasini ham shu sahifada topshirasiz; o‘qituvchi baho qo‘yadi.

15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
45 / 46
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
OmborPro da oxirgi qilgan o‘zgarishingiz ISO/IEC 14764 bo‘yicha qaysi turga kiradi va nima uchun?
2
1.2.0 dan keyin bitta feat: va ikkita fix: commit bo‘lsa, keyingi versiya qanday bo‘ladi?
3
Himoyada jamoangiz uchun eng katta xatar nima va zaxira rejangiz qanday?
15-ma’ruza · Dasturiy ta’minot hayotiy sikli va tendensiyalar
46 / 46
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 15-amaliy mashg‘ulot (topshiriqlar)📖 Ma’ruza matni01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 15-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.