2

2-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Qatlamli arxitektura va loyihalash namunalari

Qatlamli arxitektura · MVC va Laravel · Repository va Service Layer · DTO va Unit of Work · Loyiha strukturasi

Muammoli savol

Buyurtma yaratish kodi 300 qatorlik controller metodida yozilgan. Ertaga xuddi shu buyurtmani API va Excel importi orqali ham yaratish kerak. Nima qilasiz? Kodni nusxalash yagona yo‘lmi? Avval o‘ylab ko‘ring, keyin muhokama qilamiz.

Javob

Biznes-jarayon (buyurtma yaratish, rezerv, QQS) HTTP dan ajratilib, alohida servis klassiga (Service Layer) chiqariladi. Controller, API va import shu servisni chaqiradi; ma’lumot kirishi esa model yoki repository da. Shunda qoida bir joyda o‘zgaradi va servisni bazasiz, soxta repository bilan testlash mumkin.

O‘quv maqsadlari

  • Tushuntirish — qatlamli arxitekturaning maqsadini, qatlamlar vazifasini va bog‘liqlik yo‘nalishini
  • Tavsiflash — Laravel da HTTP so‘rovning hayot siklini va MVC ning har bir qismi vazifasini
  • Qo‘llash — Service Layer va Repository namunalarini bog‘liqlik in’ektsiyasi (dependency injection) bilan
  • Yozish — o‘zgarmas (readonly) DTO sinflarini va ularni so‘rovdan yaratadigan fabrika metodlarini
  • Farqlash — Unit of Work namunasini va Laravel dagi DB::transaction yondashuvini
  • Baholash — qachon Repository foydali, qachon esa ortiqcha murakkablik ekanini
  • Loyihalash — Laravel 12 loyihasining papka strukturasini OmborPro modullari uchun
Ma’ruza rejasi
  1. Qatlamli arxitektura
  2. MVC va Laravel da so‘rov hayot sikli
  3. Repository va Service Layer
  4. DTO va Unit of Work
  5. Loyiha strukturasi

1. Qatlamli arxitektura

Vazifalarni ajratish · to‘rt qatlam · bog‘liqlik yo‘nalishi · semiz controller

Qatlamli arxitektura (layered architecture) — ilovani vazifasi bo‘yicha gorizontal qatlamlarga bo‘lish usuli. Har bir qatlam bitta turdagi masalani hal qiladi va faqat o‘zidan pastdagi qatlam xizmatlaridan foydalanadi. Asosiy tamoyil — vazifalarni ajratish (separation of concerns): HTTP so‘rovni o‘qish, biznes-qoidani tekshirish va ma’lumotni saqlash — uch xil masala, ular uch xil sababga ko‘ra o‘zgaradi. Bitta joyga aralashtirilsa, bir sababli o‘zgarish boshqalarini buzadi.

Korxona ilovalarida odatda to‘rt qatlam ajratiladi. Taqdimot qatlami (presentation): controller, forma so‘rovlari (Form Request), Blade ko‘rinishlari, Livewire komponentlari, API Resource lar — kirish ma’lumotini qabul qiladi va javobni shakllantiradi. Ilova (servis) qatlami: OrderService, StockService — biznes-jarayonni boshqaradi, tranzaksiya chegarasini belgilaydi. Domen qatlami: modellar, enumlar (OrderStatus), qiymat obyektlari, domen istisnolari (InsufficientStockException) — sohaning tushunchalari va qoidalari. Ma’lumotlarga kirish va infratuzilma qatlami: Eloquent so‘rovlari, repository lar, tashqi API klientlari, fayl tizimi, navbatlar.

Bog‘liqlik yo‘nalishi faqat yuqoridan pastga: controller servisni chaqiradi, servis repository yoki modelni chaqiradi, lekin hech qachon aksincha emas. Model ichida request() yoki session() chaqirish, servis ichida redirect() qaytarish — qatlam chegarasini buzish. Qat’iy (strict) qatlamlashda har bir qatlam faqat bevosita pastdagi qatlamni chaqiradi; erkin (relaxed) qatlamlashda pastdagi istalgan qatlamni. Laravel da amaliy murosa: oddiy o‘qish ekranlarida controller modelga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilishi mumkin, lekin ma’lumotni o‘zgartiradigan har bir biznes-amal servis orqali o‘tadi.

Eng keng tarqalgan anti-namuna — semiz controller (fat controller): validatsiya, narx hisoblash, qoldiq tekshiruvi, bazaga yozish va e-mail yuborish bitta metodda. Uni qayta ishlatib bo‘lmaydi (API va import uchun nusxalanadi), testlash qiyin (HTTP so‘rov va baza kerak), o‘qish og‘ir. Qatlamlarga ajratishning narxi ham bor: ko‘proq fayllar va sinflar. Shuning uchun qatlamlar soni masala murakkabligiga mos bo‘lishi kerak — oddiy ma’lumotnoma CRUD i uchun servis va repository yozish shart emas, buyurtma va ombor oqimi uchun esa albatta kerak.

TO‘RT QATLAM

Qatlamlar va ularning vazifasi

  1. Taqdimot — Controller, Form Request, Blade, Livewire, API Resource — kirish va javob
  2. Ilova (servis) — OrderService, StockService — jarayon, tranzaksiya chegarasi
  3. Domen — Modellar, OrderStatus enumi, qiymat obyektlari, domen istisnolari
  4. Ma’lumot / infratuzilma — Eloquent, ProductRepository, tashqi API, navbatlar, fayllar
Bog‘liqlik faqat yuqoridan pastga: pastki qatlam yuqoridagini bilmaydi.
ANTI-NAMUNA

Semiz va ingichka controller

Noto‘g‘ri: semiz controller
  • Validatsiya, narx, QQS, qoldiq — bitta metodda
  • API va import uchun kod nusxalanadi
  • Testlash uchun HTTP so‘rov va baza kerak
  • Tranzaksiya chegarasi noaniq
To‘g‘ri: ingichka controller
  • Validatsiya — StoreOrderRequest da
  • Jarayon — OrderService::create() da
  • Controller 5–10 qator: chaqiradi va javob qaytaradi
  • Servisni bazasiz, soxta repository bilan testlash mumkin
Qatlamlar soni masalaga mos bo‘lsin: kategoriyalar CRUD i uchun servis shart emas.
SOF PHP

Uch qatlam — uch funksiya

function topish(string $sku): ?array        // ma’lumot qatlami
{
    return ['UN-001' => ['price' => 15000]][$sku] ?? null;
}
function narxla(string $sku, int $qty): int  // biznes qatlami
{
    $p = topish($sku) ?? throw new DomainException("$sku topilmadi");
    return $p['price'] * $qty;
}
// taqdimot qatlami: kirish → javob (HTTP kodi)
foreach ([['UN-001', '3'], ['XX-999', '1']] as [$sku, $qty]) {
    try {
        $jami = narxla($sku, (int) $qty);
        echo "200 $jami\n";
    } catch (DomainException $e) {
        echo "422 ", $e->getMessage(), "\n";
    }
}
▶ Natija
200 45000
422 XX-999 topilmadi
  • topish() — qayerdan o‘qishni faqat shu funksiya biladi (massiv, PostgreSQL, API)
  • narxla() — qoida: mahsulot topilmasa — domen istisnosi
  • (int) $qty — satrni turga keltirish — taqdimot qatlamining ishi
  • 200 / 422 — istisnoni HTTP javobiga aylantirish ham taqdimotda

Bu kod qaysi qatlamga tegishli?

Har bir holat uchun to‘g‘ri qatlamni tanlang.

Mavjud qoldiq yetarli bo‘lmasa InsufficientStockException tashlash.
  1. Taqdimot
  2. Servis / domen
  3. Blade ko‘rinishi
  4. Migratsiya

✓ Servis / domen — Bu biznes-qoida — servis yoki domen qatlamida, har qanday kirish yo‘li uchun bir xil.

counterparty_id maydoni majburiy va counterparties jadvalida mavjud ekanini tekshirish.
  1. Form Request (taqdimot)
  2. Repository
  3. Eloquent model
  4. Navbat ishchisi

✓ Form Request (taqdimot) — Kirish ma’lumoti formati va mavjudligi — StoreOrderRequest qoidalari.

Kam qoldiqli mahsulotlarni JOIN bilan tanlaydigan murakkab so‘rov.
  1. Controller
  2. Blade
  3. Repository (ma’lumot qatlami)
  4. Middleware

✓ Repository (ma’lumot qatlami) — Murakkab o‘qish so‘rovlari ma’lumot qatlamiga — ProductRepository::lowStock().

O‘zingizni tekshiring
Qatlamli arxitekturada bog‘liqlik qaysi yo‘nalishda bo‘ladi?

Faqat yuqoridan pastga: taqdimot → servis → domen → ma’lumot; pastki qatlam yuqoridagini bilmaydi.

Semiz controller ning uchta kamchiligini ayting.

Kod qayta ishlatilmaydi (nusxalanadi), testlash qiyin, tranzaksiya chegarasi va mas’uliyat noaniq.

Qaysi holatda servis qatlamini yozmaslik oqilona?

Oddiy ma’lumotnoma CRUD ida (masalan, kategoriyalar), biznes-qoida va bir nechta jadvalni o‘zgartirish bo‘lmaganda.

2. MVC va Laravel da so‘rov hayot sikli

Model · View · Controller · index.php dan javobgacha · middleware

MVC (Model–View–Controller) — taqdimot qatlamini tashkil qilish namunasi. Model — ma’lumot va unga oid xatti-harakat (Laravel da Eloquent modeli: Order, Product); View — foydalanuvchiga ko‘rsatiladigan natija (Blade shabloni yoki JSON); Controller — so‘rovni qabul qilib, kerakli modelni yoki servisni chaqiradi va View ni tanlaydi. Muhim: MVC butun ilova arxitekturasi emas, u faqat taqdimot va ma’lumot o‘rtasidagi bog‘lanishni tartiblaydi. Biznes-jarayonlar “M” ichiga ham, “C” ichiga ham tiqilmasligi uchun servis qatlami qo‘shiladi.

Laravel da so‘rov hayot sikli quyidagicha. Barcha so‘rovlar public/index.php ga keladi: u Composer autoloader ni yuklaydi va bootstrap/app.php dan ilova obyektini oladi. Laravel 12 da bootstrap/app.php markaziy sozlash fayli: marshrut fayllari (withRouting), middleware (withMiddleware) va istisnolarni qayta ishlash (withExceptions) shu yerda ko‘rsatiladi. So‘ng HTTP kernel so‘rovni global middleware lar orqali o‘tkazadi, servis provayderlar (AppServiceProvider) ro‘yxatdan o‘tadi va ishga tushadi, router mos marshrutni topadi, marshrut middleware lari (auth kabi) bajariladi va controller metodi chaqiriladi.

Controller qaytargan natija — View, RedirectResponse, massiv yoki model — Response obyektiga aylantiriladi va middleware lar orqali teskari yo‘nalishda qaytadi. Middleware — so‘rov va javob atrofidagi “qatlam”: autentifikatsiya, CSRF tekshiruvi, til va vaqt mintaqasini o‘rnatish, so‘rovlar sonini cheklash. Middleware biznes-qoida joyi emas: “buyurtmani faqat draft holatida tahrirlash mumkin” qoidasi servis yoki Policy da yashaydi.

Controller metodiga parametrlar Laravel servis konteyneri orqali avtomatik beriladi: StoreOrderRequest $request yozilsa, so‘rov validatsiyadan o‘tkaziladi; OrderService $orders yozilsa, konteyner servis obyektini va uning barcha bog‘liqliklarini yaratadi. Marshrutdagi {order} parametri Order $order turi bilan yozilsa, model avtomatik topiladi (route model binding), topilmasa 404 qaytadi. Bu imkoniyatlar controller ni qisqa va testlanadigan qiladi. Keng tarqalgan xato — Blade ichida so‘rov yuborish (Product::all()) yoki hisob-kitob qilish: ko‘rinish faqat tayyor ma’lumotni chiqaradi.

MVC

Model, View, Controller — kim nima qiladi

MVC taqdimot qatlamini tartiblaydi: ma’lumot, ko‘rinish va boshqaruv alohida.

Model
Eloquent modeli: Order, Product — jadval, bog‘lanishlar, turlar (casts).
View
Blade shabloni yoki JSON (API Resource) — faqat tayyor ma’lumotni ko‘rsatadi.
Controller
So‘rovni qabul qiladi, servis yoki modelni chaqiradi, javobni tanlaydi.
+ Servis
Biznes-jarayon M ga ham, C ga ham emas — alohida OrderService ga.
HAYOT SIKLI

So‘rov index.php dan javobgacha

  1. public/index.php — Autoloader va bootstrap/app.php dan ilova obyekti
  2. HTTP kernel — Global middleware: CSRF, sessiya, cookie shifrlash
  3. Provayderlar — AppServiceProvider — bog‘lanishlar ro‘yxatdan o‘tadi
  4. Router — Mos marshrut, marshrut middleware lari (auth)
  5. Controller — Request validatsiyasi, servis chaqiruvi
  6. Response — Middleware lar orqali teskari qaytadi va brauzerga yuboriladi
php artisan route:list — barcha marshrutlar, ularning controller va middleware lari.
CONTROLLER

Marshrut va ingichka controller

// routes/web.php
Route::get('/orders', [OrderController::class, 'index'])
    ->name('orders.index');

// app/Http/Controllers/OrderController.php
class OrderController extends Controller
{
    public function index(): View
    {
        $orders = Order::with('counterparty')
            ->latest()
            ->paginate(20);

        return view('orders.index', ['orders' => $orders]);
    }
}
▶ Natija
GET /orders → 200 OK, text/html
SQL: select * from orders order by created_at desc limit 20
SQL: select * from counterparties where id in (3, 7, 12)
  • ->name('orders.index') — nomli marshrut: route('orders.index') bilan URL yasaladi
  • with('counterparty') — bog‘langan kontragentlar bitta qo‘shimcha so‘rovda olinadi
  • latest() — created_at bo‘yicha kamayish tartibida
  • view(...) — ko‘rinish nomi va unga beriladigan ma’lumot
VIEW

Blade — faqat ko‘rsatish

@extends('layouts.app')

@section('content')
<table>
    @foreach ($orders as $order)
        <tr>
            <td>{{ $order->number }}</td>
            <td>{{ $order->counterparty->name }}</td>
            <td>{{ number_format($order->total, 2, '.', ' ') }}</td>
            <td>{{ $order->status->value }}</td>
        </tr>
    @endforeach
</table>
{{ $orders->links() }}
@endsection
▶ Natija
BY-2026-000123 | Baraka savdo MChJ | 1 120 000.00 | confirmed
BY-2026-000122 | Nur market       |   450 000.00 | draft
« 1 2 3 … 7 »
  • {{ ... }} — chiqish avtomatik ekranlanadi (XSS dan himoya)
  • $order->status->value — enum qiymati — model casts orqali
  • $orders->links() — sahifalash havolalari
  • Taqiqlangan — Blade ichida Order::where(...) yoki hisob-kitob
O‘zingizni tekshiring
Laravel 12 da marshrut va middleware qaysi faylda sozlanadi?

bootstrap/app.php da: withRouting, withMiddleware, withExceptions.

Controller metodiga OrderService $orders parametri qanday beriladi?

Laravel servis konteyneri turini ko‘rib obyektni va uning bog‘liqliklarini avtomatik yaratadi (dependency injection).

Nima uchun biznes-qoida middleware da yozilmaydi?

Middleware — HTTP so‘rov atrofidagi umumiy qatlam; qoida esa API, import, konsol buyrug‘ida ham ishlashi kerak, shuning uchun servis yoki Policy da yashaydi.

3. Repository va Service Layer

Fowler ta’riflari · interfeys va realizatsiya · konteynerda bog‘lash · qachon kerak

Service Layer (servis qatlami) — Martin Fowler ta’rifi bo‘yicha, ilova chegarasini mavjud amallar to‘plami bilan belgilaydigan va har bir amalda ilovaning javobini muvofiqlashtiradigan qatlam. Oddiy tilda: har bir biznes-amal (buyurtma yaratish, tasdiqlash, rezerv, hisob-faktura chiqarish) — servis klassining bitta ochiq metodi. U tranzaksiyani ochadi, modellar va boshqa servislarni chaqiradi, invariantlarni tekshiradi, hodisa yuboradi. Controller, API controller, Artisan buyrug‘i va import — barchasi bir xil OrderService::confirm() ni chaqiradi.

Repository — domen obyektlariga kolleksiyaga o‘xshash interfeys orqali kirishni ta’minlaydigan, domen va ma’lumotlarni xaritalash qatlami o‘rtasidagi vositachi. Laravel da Eloquent Active Record namunasini amalga oshiradi: model o‘zi saqlanadi ($product->save()), o‘zi so‘rov yasaydi (Product::where()). Shuning uchun har bir model uchun repository yozish ko‘pincha ortiqcha. Repository foydali bo‘ladigan holatlar: murakkab va qayta ishlatiladigan o‘qish so‘rovlari (lowStock()), manbani almashtirish ehtimoli (baza o‘rniga 1C API), servisni bazasiz testlash. OmborPro da faqat ProductRepository bor — katalog bo‘yicha murakkab so‘rovlar uchun.

Bog‘liqlik in’ektsiyasi (dependency injection): sinf o‘ziga kerakli obyektlarni o‘zi new bilan yaratmaydi, ularni konstruktor orqali oladi. Servis ProductRepository interfeysiga bog‘lanadi, aniq EloquentProductRepository ga emas. Qaysi realizatsiya berilishini Laravel servis konteyneri hal qiladi: AppServiceProvider::register() da $this->app->bind(ProductRepository::class, EloquentProductRepository::class) yoziladi. Testda esa xuddi shu interfeysni amalga oshiruvchi soxta (fake) sinf beriladi. Bu SOLID dagi bog‘liqlik inversiyasi tamoyili (Dependency Inversion): yuqori darajali modul past darajali tafsilotga emas, abstraksiyaga bog‘lanadi.

Keng tarqalgan xatolar: repository Eloquent Builder ini qaytaradi va so‘rov yasash servis yoki controller ga “oqib” chiqadi (abstraksiya ma’nosiz bo‘ladi); repository ga biznes-qoidalar qo‘shiladi (u faqat o‘qish va saqlash uchun); servis HTTP ga oid narsalarni qaytaradi (redirect(), response()->json()) — u model yoki DTO qaytarishi, xatoni istisno bilan bildirishi kerak; servis ichida new StockService() bilan bog‘liqlik qattiq kodlanadi.

FOWLER, PoEAA

Ikki namuna — ikki vazifa

Service Layer — “nima qilinadi”, Repository — “qayerdan olinadi”.

Service Layer
Ilova chegarasidagi amallar to‘plami: OrderService::create(), confirm(), cancel(); tranzaksiya va muvofiqlashtirish.
Repository
Domen obyektlariga kolleksiya kabi kirish: findBySku(), lowStock(); SQL tafsilotini yashiradi.
Active Record
Eloquent: model o‘zini saqlaydi va so‘raydi — oddiy holatlarda repository shart emas.
DI konteyner
Laravel konstruktor parametrlarini turiga qarab avtomatik yaratadi.
REPOSITORY

Interfeys va Eloquent realizatsiyasi

interface ProductRepository
{
    public function findBySku(string $sku): ?Product;
    public function lowStock(int $warehouseId): Collection;
}

final class EloquentProductRepository implements ProductRepository
{
    // findBySku(): return Product::where('sku', $sku)->first();
    public function lowStock(int $warehouseId): Collection
    {
        return Product::query()
            ->join('stocks', 'stocks.product_id', '=', 'products.id')
            ->where('stocks.warehouse_id', $warehouseId)
            ->whereRaw('stocks.quantity - stocks.reserved < min_stock')
            ->get(['products.*']);
    }
}
▶ Natija
select products.* from products
inner join stocks on stocks.product_id = products.id
where stocks.warehouse_id = ?
and stocks.quantity - stocks.reserved < min_stock
  • interface ProductRepository — servislar shu abstraksiyaga bog‘lanadi
  • ?Product — topilmasa null — qaror servisda qabul qilinadi
  • Collection — natija — tayyor kolleksiya, Builder emas
  • whereRaw — ustunlarni solishtirish; foydalanuvchi qiymati bu yerga qo‘shilmaydi
SERVICE LAYER

Konstruktor in’ektsiyasi va konteynerda bog‘lash

// app/Providers/AppServiceProvider.php
class AppServiceProvider extends ServiceProvider
{
    public function register(): void
    {
        $this->app->bind(
            ProductRepository::class,
            EloquentProductRepository::class,
        );
    }
}
final class OrderService  // app/Services/OrderService.php
{
    public function __construct(
        private ProductRepository $products,
        private StockService $stock,
    ) {}
}
▶ Natija
app(OrderService::class)
→ new OrderService(
    new EloquentProductRepository(),
    new StockService(...)
  )
  • $this->app->bind — interfeys → realizatsiya: har safar yangi obyekt
  • singleton — $this->app->singleton() — bitta umumiy obyekt
  • private ProductRepository — konstruktor xossasi (PHP 8): e’lon va qiymat bir qatorda
  • StockService — aniq sinf — konteyner uni bog‘lashsiz ham yarata oladi
TEST DUBLI

Servis bazasiz ishlaydi

interface ProductRepository
{
    public function price(string $sku): ?int;
}
final class FakeProducts implements ProductRepository
{
    private array $rows = ['UN-001' => 15000, 'SH-002' => 9000];
    public function price(string $sku): ?int
    {
        return $this->rows[$sku] ?? null;
    }
}
function narx(ProductRepository $repo, string $sku, int $qty): int
{
    $p = $repo->price($sku) ?? throw new DomainException("$sku yo‘q");
    return $p * $qty;
}
echo narx(new FakeProducts(), 'SH-002', 3), "\n";
▶ Natija
27000
  • FakeProducts — interfeysni amalga oshiruvchi soxta sinf — xotirada
  • ProductRepository $repo — funksiya qaysi realizatsiya kelishini bilmaydi
  • ?? throw — PHP 8: throw ifoda sifatida
QACHON KERAK

Repository: foydali va ortiqcha

✓ Foydali
  • Murakkab, qayta ishlatiladigan so‘rovlar (lowStock)
  • Manba almashishi mumkin (baza → 1C API)
  • Servisni bazasiz unit-test qilish
  • Bir nechta modeldan yig‘iladigan o‘qish modeli
✗ Ortiqcha
  • Har bir model uchun find, all, save nusxasi
  • Builder qaytaradigan “yupqa qobiq”
  • Oddiy ma’lumotnoma CRUD i
  • Biznes-qoidalar repository ichida
Qoida: avval Eloquent ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri servisda ishlating; so‘rov murakkablashsa — repository ga chiqaring.
O‘zingizni tekshiring
Service Layer va Repository ning vazifasi qanday farq qiladi?

Service Layer biznes-amallarni (jarayon, tranzaksiya) boshqaradi; Repository domen obyektlarini o‘qish va saqlashni yashiradi.

Interfeysni realizatsiyaga qayerda va qanday bog‘laymiz?

AppServiceProvider::register() da $this->app->bind(ProductRepository::class, EloquentProductRepository::class).

Nima uchun repository Builder emas, tayyor natija qaytarishi kerak?

Aks holda so‘rov yasash servis va controller ga chiqib ketadi, abstraksiya ma’nosiz bo‘ladi va realizatsiyani almashtirib bo‘lmaydi.

4. DTO va Unit of Work

Ma’lumot uzatish obyekti · readonly xossalar · tranzaksiya chegarasi · DB::transaction

DTO (Data Transfer Object — ma’lumot uzatish obyekti) — qatlamlar orasida ma’lumotni tashish uchun mo‘ljallangan, xatti-harakatsiz (yoki deyarli xatti-harakatsiz) oddiy obyekt. Controller servisga $request->all() massivini emas, OrderData obyektini beradi. Afzalliklari: maydonlar va turlar aniq (IDE yordam beradi, Larastan tekshiradi), servis HTTP ga bog‘lanmaydi (xuddi shu OrderData ni import yoki API ham yaratadi), noto‘g‘ri kalit (counterpartyid) darhol xato beradi. OmborPro da App\DTO\OrderData va OrderItemData.

DTO o‘zgarmas (immutable) bo‘lishi kerak: yaratilgandan keyin qiymati o‘zgarmaydi, shuning uchun uni bir necha joyga xavfsiz uzatish mumkin. PHP 8.1 da buning uchun readonly xossalar ishlatiladi: public readonly int $counterpartyId. (PHP 8.2 dagi readonly class sintaksisi qisqaroq, lekin biz 8.1 bilan moslikni saqlaymiz.) DTO ni yaratish uchun nomlangan fabrika metodlari yoziladi: fromRequest(StoreOrderRequest $r), fromArray(array $row). Ular kirish ma’lumotini turga keltiradi: forma va JSON dan kelgan "5" satri (int) bilan butun songa aylantiriladi.

Unit of Work (ish birligi) — Fowler ta’rifi: biznes-tranzaksiya davomida o‘zgargan obyektlar ro‘yxatini yuritadigan va ularni bazaga yozishni hamda parallel o‘zgarishlar muammosini muvofiqlashtiradigan obyekt. Doctrine ORM (Symfony) da bu ochiq ko‘rinadi: EntityManager o‘zgarishlarni yig‘adi va flush() da bitta tranzaksiyada yozadi. Eloquent da alohida Unit of Work yo‘q — har bir save() darhol SQL yuboradi. Shu sababli Laravel da ish birligi chegarasini tranzaksiya bilan belgilaymiz: DB::transaction(function () { ... }) ichidagi barcha yozuvlar yoki birga saqlanadi (COMMIT), yoki istisno bo‘lsa birga bekor qilinadi (ROLLBACK).

Tranzaksiya chegarasi servis metodida bo‘ladi, controller yoki modelda emas: “buyurtma + qatorlar + rezerv + ombor harakati” — bitta biznes-amal, demak bitta tranzaksiya. DB::transaction ning ikkinchi argumenti — deadlock (o‘zaro blokirovka) bo‘lganda qayta urinishlar soni: DB::transaction($fn, 3). Keng tarqalgan xatolar: tranzaksiya ichida tashqi HTTP so‘rov yoki e-mail yuborish (ROLLBACK bo‘lsa ham xat ketib qoladi — buning uchun afterCommit hodisalari yoki navbatlar ishlatiladi); istisnoni tranzaksiya ichida “yutib yuborish” (catch dan keyin hech narsa qilmaslik) — shunda ROLLBACK bo‘lmaydi; tranzaksiya natijasini return qilishni unutish.

IKKI NAMUNA

DTO va Unit of Work

DTO ma’lumotni qatlamlar orasida tashiydi, Unit of Work esa o‘zgarishlarni bitta tranzaksiyaga yig‘adi.

DTO
Turlari aniq, o‘zgarmas obyekt: OrderData, OrderItemData — $request->all() o‘rniga.
readonly
PHP 8.1: xossa faqat konstruktorda beriladi, keyin o‘zgartirish — Error.
Unit of Work
O‘zgargan obyektlarni yig‘ib, bitta tranzaksiyada yozadi (Doctrine flush()).
DB::transaction
Laravel da ish birligi chegarasi: hammasi yoki hech narsa.
APP/DTO

OrderData — so‘rovdan DTO

final class OrderData
{
    public function __construct(
        public readonly int $counterpartyId,
        public readonly int $warehouseId,
        public readonly array $items,  // list<OrderItemData>
        public readonly string $currency = 'UZS',
    ) {}
    public static function fromRequest(StoreOrderRequest $r): self
    { return self::fromArray($r->validated()); }

    public static function fromArray(array $v): self
    {
        return new self((int) $v['counterparty_id'],
            (int) $v['warehouse_id'],
            array_map(OrderItemData::fromArray(...), $v['items']));
    }
}
▶ Natija
OrderData {
  counterpartyId: 7, warehouseId: 1, currency: "UZS",
  items: [OrderItemData { sku: "UN-001", quantity: 5, price: 15000 }]
}
  • validated() — faqat validatsiyadan o‘tgan maydonlar — all() emas
  • (int) — formadan satr keladi: "7" → 7
  • fromArray(...) — PHP 8.1 birinchi darajali callable sintaksisi
  • fromRequest → fromArray — forma, API va import bitta kirish nuqtasidan foydalanadi
SOF PHP

readonly DTO: yaratish va o‘zgartirishga urinish

final class OrderItemData
{
    public function __construct(
        public readonly string $sku,
        public readonly int $quantity,
    ) {}
    public static function fromArray(array $a): self
    {
        return new self($a['sku'], (int) $a['quantity']);
    }
}
$i = OrderItemData::fromArray(['sku' => 'UN-001', 'quantity' => '5']);
echo $i->sku, ' x ', $i->quantity, "\n";
try {
    $i->quantity = 50;
} catch (Error $e) {
    echo $e->getMessage(), "\n";
}
▶ Natija
UN-001 x 5
Cannot modify readonly property OrderItemData::$quantity
  • (int) $a['quantity'] — satr '5' butun songa aylandi
  • public readonly — faqat konstruktor ichida bir marta beriladi
  • Error — o‘zgartirishga urinish — Exception emas, Error
TRANZAKSIYA

OrderService::create — bitta ish birligi

public function create(OrderData $data): Order
{
    return DB::transaction(function () use ($data) {
        $order = Order::create([
            'counterparty_id' => $data->counterpartyId,
            'warehouse_id' => $data->warehouseId,
            'status' => OrderStatus::Draft,
            'currency' => $data->currency,
            'created_by' => auth()->id(),
        ]);
        foreach ($data->items as $item) {
            $this->addItem($order, $item);
        }
        $order->update(['total' => $order->items()->sum('total')]);

        return $order;
    }, 3);
}
▶ Natija
BEGIN
insert into orders (...) values (...) returning id
insert into order_items (...) values (...)   ×2
update orders set total = 1120000.00 where id = 45
COMMIT        -- istisno bo‘lsa: ROLLBACK
  • return DB::transaction — closure natijasi metod natijasi bo‘ladi — return ni unutmang
  • OrderStatus::Draft — yangi buyurtma doim draft holatida
  • addItem() — mahsulot topilmasa istisno → butun buyurtma bekor
  • , 3) — deadlock bo‘lsa 3 martagacha qayta urinadi
SOF PHP

Hammasi yoki hech narsa

function tranzaksiya(array &$db, callable $fn): void
{
    $nusxa = $db;
    try {
        $fn($nusxa);
        $db = $nusxa;
        echo "COMMIT\n";
    } catch (DomainException $e) {
        echo "ROLLBACK: {$e->getMessage()}\n";
    }
}
$db = ['orders' => 0, 'reserved' => 0];
tranzaksiya($db, function (array &$d) { $d['orders']++; });
tranzaksiya($db, function (array &$d) {
    $d['reserved'] += 5;
    throw new DomainException('Qoldiq yetarli emas');
});
echo json_encode($db);
▶ Natija
COMMIT
ROLLBACK: Qoldiq yetarli emas
{"orders":1,"reserved":0}
  • $nusxa = $db — o‘zgarishlar nusxa ustida — bu “ochiq tranzaksiya”
  • $db = $nusxa — faqat muvaffaqiyatda asl holatga yoziladi (COMMIT)
  • reserved: 0 — ikkinchi urinishdagi += 5 saqlanmadi — ROLLBACK
O‘zingizni tekshiring
DTO ning $request->all() massividan uchta afzalligini ayting.

Maydon va turlar aniq; servis HTTP ga bog‘lanmaydi; noto‘g‘ri kalit darhol xato beradi; o‘zgarmas — xavfsiz uzatiladi.

Eloquent da Unit of Work o‘rniga nima ishlatiladi?

DB::transaction() — servis metodida ish birligi chegarasini belgilaydi.

Tranzaksiya ichida e-mail yuborish nima uchun xavfli?

ROLLBACK bo‘lsa ham xat ketib qoladi; tashqi ta’sirlar COMMIT dan keyin (afterCommit, navbat) bajarilishi kerak.

5. Loyiha strukturasi

Laravel 12 skeleti · bootstrap/app.php · tur va modul bo‘yicha guruhlash · Artisan generatorlari

Laravel 12 loyihasining asosiy papkalari: app/ (ilova kodi: Http/Controllers, Models, Providers), bootstrap/ (app.php — ilovani sozlash), config/ (sozlamalar), database/ (migrations, factories, seeders), public/ (index.php va statik fayllar — veb-server faqat shu papkani ko‘radi), resources/ (Blade, CSS, JS), routes/ (web.php, console.php), storage/ (loglar, yuklangan fayllar, kesh), tests/, vendor/ (Composer paketlari — repozitoriyga qo‘shilmaydi). Avtoyuklash PSR-4 bo‘yicha: composer.json dagi "App\\": "app/" qoidasi App\Services\OrderService sinfini app/Services/OrderService.php faylidan topadi.

Laravel 12 skeleti oldingi versiyalardan ancha ixcham: app/Http/Kernel.php va app/Console/Kernel.php yo‘q — middleware, marshrutlar va istisnolar bootstrap/app.php da sozlanadi; standart holatda faqat AppServiceProvider qoladi; routes/api.php dastlab yo‘q va php artisan install:api buyrug‘i bilan qo‘shiladi; ko‘p konfiguratsiya fayllari yashirilgan, kerak bo‘lsa php artisan config:publish bilan chiqariladi. Standart ma’lumotlar bazasi — SQLite; biz uni PostgreSQL ga almashtiramiz (amaliy mashg‘ulot).

O‘z kodimiz uchun papkalar qo‘shamiz: app/Services, app/DTO, app/Repositories, app/Enums, app/Exceptions, keyinchalik app/Jobs, app/Events, app/Policies. Bu — tur bo‘yicha guruhlash (barcha servislar bir joyda). Muqobil yo‘l — modul (soha) bo‘yicha guruhlash: app/Domain/Sales/{Models,Services,DTO}, app/Domain/Warehouse/.... Kichik va o‘rta loyiha uchun tur bo‘yicha guruhlash sodda va Laravel hujjatlariga mos; tizim o‘sib, jamoalar modullar bo‘yicha bo‘linganda modul bo‘yicha guruhlash chegaralarni aniqroq qiladi. Muhimi — tanlangan qoidaga butun jamoa izchil rioya qilishi.

Fayllarni qo‘lda emas, Artisan generatorlari bilan yaratish tavsiya etiladi — ular to‘g‘ri namespace va shablonni qo‘yadi: make:model Product -mfs (model + migratsiya + fabrika + seeder), make:controller OrderController --resource, make:request StoreOrderRequest. Laravel 11 da make:class, make:enum, make:interface, make:trait buyruqlari qo‘shilgan — servis, DTO va repository interfeyslarini ham shu tarzda yaratamiz. Kod uslubi Laravel Pint (./vendor/bin/pint) bilan avtomatik tekislanadi — u Laravel 11 skeletida allaqachon require-dev da bor.

DARAXT

OmborPro papka strukturasi

omborpro/
├── app/
│   ├── DTO/            OrderData, OrderItemData
│   ├── Enums/          OrderStatus
│   ├── Exceptions/     InsufficientStockException
│   ├── Http/
│   │   ├── Controllers/  OrderController
│   │   └── Requests/     StoreOrderRequest
│   ├── Models/         Product, Order, Stock ...
│   ├── Providers/      AppServiceProvider
│   ├── Repositories/   ProductRepository
│   └── Services/       OrderService, StockService
├── bootstrap/app.php   marshrut, middleware, istisnolar
├── database/           migrations, factories, seeders
├── public/index.php    yagona kirish nuqtasi
├── routes/             web.php, console.php
└── tests/              Feature, Unit
▶ Natija
PSR-4: App\Services\OrderService → app/Services/OrderService.php
  • app/Services — biznes-jarayonlar — har bir amal bitta metod
  • app/DTO — qatlamlar orasidagi ma’lumot obyektlari
  • public/ — veb-serverning ildizi — boshqa papkalar tashqaridan ko‘rinmaydi
  • vendor/ — Composer paketlari — .gitignore da
LARAVEL 11

bootstrap/app.php — markaziy sozlash

use Illuminate\Foundation\Application;
use Illuminate\Foundation\Configuration\Exceptions;
use Illuminate\Foundation\Configuration\Middleware;

return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__))
    ->withRouting(
        web: __DIR__ . '/../routes/web.php',
        commands: __DIR__ . '/../routes/console.php',
        health: '/up',
    )
    ->withMiddleware(function (Middleware $middleware) {
        //
    })
    ->withExceptions(function (Exceptions $exceptions) {
        //
    })->create();
▶ Natija
GET /up → 200 OK  (health check marshruti)
`php artisan install:api` → api: __DIR__ . '/../routes/api.php' qo‘shiladi
  • withRouting — marshrut fayllari va health check manzili
  • health: '/up' — monitoring va Docker uchun “tirikmisan?” sahifasi
  • withMiddleware — global va guruh middleware lari shu yerda
  • withExceptions — istisnolarni loglash va javobga aylantirish
GURUHLASH

Tur bo‘yicha va modul bo‘yicha

Tur bo‘yicha (OmborPro)
  • app/Services, app/Models, app/DTO
  • Laravel hujjatlari va generatorlariga mos
  • Kichik va o‘rta loyiha uchun sodda
  • Kamchilik: modul chegarasi ko‘rinmaydi
Modul (soha) bo‘yicha
  • app/Domain/Sales/{Models,Services,DTO}
  • Modul chegaralari aniq — modulli monolit
  • Katta jamoa va ko‘p modulli tizim uchun
  • Kamchilik: generatorlar uchun yo‘lni qo‘lda berish
Qaysi birini tanlasangiz ham — README.md da yozib qo‘ying va izchil bo‘ling.
ARTISAN

Generatorlar bilan fayl yaratish

php artisan make:model Product -mfs
php artisan make:controller OrderController --resource
php artisan make:request StoreOrderRequest
php artisan make:enum Enums/OrderStatus --string
php artisan make:interface Repositories/ProductRepository
php artisan make:class Services/OrderService
php artisan make:class DTO/OrderData
▶ Natija
INFO  Model [app/Models/Product.php] created successfully.
INFO  Migration [database/migrations/2026_09_14_..._create_products_table.php] created successfully.
INFO  Enum [app/Enums/OrderStatus.php] created successfully.
INFO  Class [app/Services/OrderService.php] created successfully.
  • -mfs — migratsiya, fabrika va seeder birga yaratiladi
  • --resource — index, create, store, show, edit, update, destroy metodlari
  • --string — satr qiymatli (backed) enum
  • make:class — Laravel 12: oddiy sinf — servis va DTO uchun
O‘zingizni tekshiring
Laravel 12 da routes/api.php qanday paydo bo‘ladi?

php artisan install:api buyrug‘i bilan — u faylni yaratadi va bootstrap/app.php ga ulaydi.

PSR-4 avtoyuklash App\DTO\OrderData sinfini qaysi fayldan qidiradi?

app/DTO/OrderData.php — composer.json dagi "App\\": "app/" qoidasi bo‘yicha.

Tur bo‘yicha va modul bo‘yicha guruhlashdan qaysi biri kichik jamoa uchun sodda va nima uchun?

Tur bo‘yicha: Laravel generatorlari va hujjatlariga mos, qo‘shimcha sozlash kerak emas.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

Vazifalarni ajratish tamoyili nimani talab qiladi?

Har xil sababga ko‘ra o‘zgaradigan kod (HTTP, biznes, saqlash) alohida joyda bo‘lishini.

Laravel 12 da middleware qayerda sozlanadi?

bootstrap/app.php dagi withMiddleware() da.

Route model binding nima?

Marshrutdagi {order} parametri Order $order turi bo‘yicha avtomatik topiladi, topilmasa 404.

Eloquent qaysi namunani amalga oshiradi?

Active Record: model o‘zini saqlaydi va so‘rov yasaydi.

Interfeysni realizatsiyaga qanday bog‘laymiz?

$this->app->bind(Interfeys::class, Realizatsiya::class) — AppServiceProvider::register() da.

readonly xossani o‘zgartirsa nima bo‘ladi?

Error: Cannot modify readonly property.

DB::transaction($fn, 3) dagi 3 nima?

Deadlock bo‘lganda qayta urinishlar soni.

Servis nima qaytarishi kerak?

Model yoki DTO; xatoni istisno bilan bildiradi — redirect() yoki JSON javob emas.

Chiqish chiptasi

  1. Buyurtmani tasdiqlash amali uchun controller, servis va model o‘rtasida vazifalarni qanday taqsimlaysiz?
  2. OmborPro da qaysi joyda repository foydali, qaysi joyda ortiqcha deb hisoblaysiz?
  3. Bugungi namunalardan qaysi biri siz uchun eng noaniq qoldi?