4-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
Servis qatlami · Tranzaksiyalar · Qulflash · Invariantlar · Hujjat oqimi
Omborda UN-001 dan 5 dona qoldi. Ikki menejer bir soniyada 4 va 3 donalik buyurtmani rezerv qilsa, nima bo‘ladi? Hozircha javob bermang. Har bir menejerning so‘rovi serverda qanday qadamlar bilan bajarilishini tasavvur qiling.
Qulfsiz kodda ikkala so‘rov ham 5 ni o‘qiydi va rezerv qiladi: reserved = 7, mavjud qoldiq −2 — invariant buzildi. Yechim: rezervni tranzaksiya ichida, qoldiq qatorini lockForUpdate() bilan qulflab bajarish; ikkinchi so‘rov birinchisi tugashini kutadi va yangi qiymatni (1) ko‘radi.
DB::transaction() ni bir nechta jadvalga yozadigan biznes-amallardalockForUpdate) va optimistik (version, shartli UPDATE) qulflashniOrderStatus enumi asosida holat mashinasini va taqiqlangan o‘tishlarni rad etishnifloat sizSemiz controller · servis qatlami · use-case metodlari · qayta ishlatish
Biznes-logika (domen logikasi) — dasturning texnik qismi emas, korxonaning qoidalari: buyurtmani qachon tasdiqlash mumkin, qancha rezerv qilish mumkin, QQS qanday hisoblanadi, bekor qilinganda nima qaytariladi. Bu qoidalar HTTP, Blade yoki ma’lumotlar bazasi turiga bog‘liq emas: xuddi shu “rezerv” qoidasi veb-formadan, REST API dan, Excel importdan va navbatdagi fon vazifasidan chaqirilishi mumkin. Shuning uchun uni bir joyga — servis qatlamiga (app/Services) yig‘amiz. 2-mavzuda qatlamli arxitektura va OrderService::create misolini ko‘rgan edik; bugun servisni to‘liq biznes-jarayon bilan to‘ldiramiz.
Eng keng tarqalgan xato — semiz controller (fat controller): OrderController::reserve() ichida qoldiqni o‘qish, tekshirish, stocks ni yangilash, harakat yozish va holatni o‘zgartirish. Bunday kodni API controllerida takrorlashga to‘g‘ri keladi, testlash uchun HTTP so‘rov yasash kerak bo‘ladi, bitta qoida o‘zgarsa uni bir necha joyda topib tuzatish lozim. Ikkinchi xato — hamma narsani Eloquent modeliga tiqish (“semiz model”): Order modeli Stock, Invoice, StockMovement ni boshqara boshlaydi va 2000 qatorli sinfga aylanadi.
Servis qatlamining qoidalari oddiy. Birinchidan, bitta public metod — bitta biznes-amal (use-case): confirm(), reserve(), invoice(), ship(), cancel(). Ikkinchidan, servis HTTP ni bilmaydi: Request, session(), redirect() ishlatmaydi — kirishda model yoki DTO (OrderData), chiqishda model yoki istisno. Uchinchidan, tranzaksiya chegarasi servisda: bir amal ichidagi barcha yozuvlar yoki to‘liq saqlanadi, yoki umuman saqlanmaydi. To‘rtinchidan, servislar bir-biriga konstruktor orqali ulanadi: OrderService o‘zi stocks jadvaliga yozmaydi, balki StockService ni chaqiradi.
Laravel servis konteyneri (service container) bog‘liqliklarni avtomatik yaratadi: controller metodida OrderService $orders parametrini yozsangiz, Laravel OrderService ni, uning konstruktoridagi StockService va InvoiceService ni o‘zi yaratib beradi (autowiring). Interfeys yoki maxsus sozlama kerak bo‘lmasa, AppServiceProvider da ro‘yxatdan o‘tkazish shart emas. Natijada controller uch-to‘rt qatorga tushadi: kirish ma’lumotini oladi, servisni chaqiradi, javob qaytaradi. Domen xatolari (masalan, qoldiq yetmasligi) istisno sifatida yuqoriga ko‘tariladi va bitta joyda — bootstrap/app.php dagi withExceptions() da — foydalanuvchiga tushunarli xabarga aylantiriladi.
OrderController::reserve() qoldiqni o‘qiydi, tekshiradi, stocks ni yangilaydi$orders->reserve($order) → javobOrderService, StockServiceuse App\Models\Order; use App\Services\OrderService; use Illuminate\Http\RedirectResponse; final class OrderController extends Controller { public function reserve( Order $order, OrderService $orders, ): RedirectResponse { $orders->reserve($order); return redirect() ->route('orders.show', $order) ->with('status', 'Buyurtma rezerv qilindi'); } }
POST /orders/124/reserve → 302 Found, Location: /orders/124 → flash: “Buyurtma rezerv qilindi”
Order $order — route model binding: {order} parametridan model topiladiOrderService $orders — servis konteyneri uni bog‘liqliklari bilan yaratadi$orders->reserve() — barcha qoida va tranzaksiya — servis ichidanamespace App\Services; final class OrderService { public function __construct( private readonly StockService $stock, private readonly InvoiceService $invoices, ) {} public function create(OrderData $data): Order { /* 2-mavzu */ } public function confirm(Order $order): Order { /* ... */ } public function reserve(Order $order): Order { /* ... */ } public function invoice(Order $order): Invoice { /* ... */ } public function ship(Order $order): Order { /* ... */ } public function cancel(Order $order): Order { /* ... */ } }
app/Services/OrderService.php — jarayonni boshqaradi app/Services/StockService.php — stocks + stock_movements app/Services/InvoiceService.php — invoices, QQS
reserve() faqat rezerv qiladi, invoice() faqat hisob-faktura yaratadiRequest, session(), redirect() yo‘q — kirish: model yoki DTO.DB::transaction ichida.InsufficientStockException, false yoki null emas.Qoida web, API, import va fon vazifalaridan bir xil chaqiriladi; controllerda bo‘lsa, har birida nusxalanadi va testlash qiyinlashadi.
Request obyektini uzatmaymiz?Servis HTTP ga bog‘lanmasligi kerak: uni job, artisan buyrug‘i yoki testdan chaqirganda Request bo‘lmaydi. Kirish — model yoki DTO.
OrderService qoldiqni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yangilashi kerakmi?Yo‘q. Qoldiqni faqat StockService o‘zgartiradi, OrderService uni chaqiradi — shunda invariantlar va jurnal yozish bitta joyda qoladi.
ACID · DB::transaction · qayta urinish · commit dan keyingi hodisalar
Tranzaksiya — ma’lumotlar bazasidagi bir nechta o‘zgarishni bitta bo‘linmas birlik sifatida bajarish. Buyurtmani rezerv qilish kamida uch jadvalga yozadi: stocks (har bir mahsulot uchun reserved oshadi), stock_movements (har bir harakat) va orders (holat reserved ga o‘tadi). Agar uchinchi mahsulotda qoldiq yetmasa, birinchi ikkitasining rezervi ham bekor bo‘lishi kerak — aks holda omborda “osilib qolgan” rezerv paydo bo‘ladi va uni hech kim jo‘natmaydi. Tranzaksiya buni kafolatlaydi: xato bo‘lsa, ROLLBACK barcha o‘zgarishlarni qaytaradi.
Tranzaksiya xossalari ACID qisqartmasi bilan ataladi. Atomarlik (atomicity) — hammasi yoki hech narsa. Izchillik (consistency) — tranzaksiya bazani bir to‘g‘ri holatdan boshqa to‘g‘ri holatga o‘tkazadi, cheklovlar (CHECK, FOREIGN KEY, UNIQUE) buzilmaydi. Izolyatsiya (isolation) — parallel tranzaksiyalar bir-birining yarim tayyor o‘zgarishlarini ko‘rmaydi; PostgreSQL da standart daraja READ COMMITTED. Chidamlilik (durability) — COMMIT dan keyin ma’lumot server o‘chib qolsa ham saqlanadi.
Laravel da asosiy usul — DB::transaction(function () { ... }). Closure muvaffaqiyatli tugasa, COMMIT bajariladi va closure qaytargan qiymat natija bo‘ladi; ichida istalgan istisno tashlansa, ROLLBACK bajariladi va istisno yuqoriga qayta tashlanadi. Ikkinchi argument attempts — deadlock yoki boshqa parallellik xatosida necha marta qayta urinish. Ichma-ich chaqirilgan DB::transaction yangi tranzaksiya ochmaydi, balki savepoint yaratadi — shuning uchun OrderService::reserve() ichida StockService ning tranzaksiyali metodlarini bemalol chaqirish mumkin. Qo‘lda boshqarish (DB::beginTransaction(), DB::commit(), DB::rollBack()) ham bor, lekin catch da rollBack() ni unutish oson, shuning uchun closure uslubi tavsiya etiladi.
Uch tuzoqdan saqlaning. Istisnoni yutish: closure ichida try/catch qilib xatoni faqat log ga yozsangiz, Laravel ROLLBACK qilmaydi — yarim tayyor ma’lumot COMMIT bo‘ladi. Tashqi chaqiruvlar: tranzaksiya ichida HTTP so‘rov (to‘lov tizimi, cbu.uz), e-mail yoki SMS yubormang — tashqi tizim sekin javob bersa, qulflar uzoq ushlanadi, ROLLBACK bo‘lsa esa yuborilgan SMS qaytmaydi. Commit dan oldingi hodisalar: OrderConfirmed hodisasi yoki navbatdagi job tranzaksiya ichida jo‘natilsa, tinglovchi hali COMMIT bo‘lmagan buyurtmani o‘qiy olmaydi. Buning uchun hodisa ShouldDispatchAfterCommit interfeysini amalga oshiradi, job esa ->afterCommit() bilan jo‘natiladi.
Tranzaksiya — bir nechta SQL buyrug‘ini bitta bo‘linmas birlikka birlashtirish: BEGIN … COMMIT yoki ROLLBACK.
READ COMMITTED).READ COMMITTED da ikki tranzaksiya bir xil qiymatni o‘qiy oladi (3-bo‘lim).$stock = ['UN-001' => 10, 'UN-002' => 3]; function transaction(array &$db, callable $work): void { $backup = $db; // BEGIN try { $work($db); // COMMIT } catch (DomainException $e) { $db = $backup; // ROLLBACK } } transaction($stock, function (array &$db) { $db['UN-001'] -= 4; if ($db['UN-002'] < 5) { throw new DomainException('UN-002 yetarli emas'); } $db['UN-002'] -= 5; }); echo json_encode($stock);
{"UN-001":10,"UN-002":3}$backup = $db — baza ham ichki tarzda eski holatni saqlaydi (MVCC)$db['UN-001'] -= 4 — birinchi o‘zgarish bajarildi…UN-001 yana 10: yarim tayyor holat qolmadiuse Illuminate\Support\Facades\DB; public function confirm(Order $order): Order { $order = DB::transaction(function () use ($order) { $order = Order::lockForUpdate()->findOrFail($order->id); $this->moveTo($order, OrderStatus::Confirmed); $order->update(['total' => $order->items()->sum('total')]); return $order; // COMMIT }, attempts: 3); // deadlock — qayta urinish OrderConfirmed::dispatch($order); // COMMIT dan keyin return $order; }
BEGIN select * from "orders" where "id" = 124 limit 1 for update update "orders" set "status" = 'confirmed', ... where "id" = 124 update "orders" set "total" = 2650000.00, ... where "id" = 124 COMMIT
DB::transaction(fn) — istisno bo‘lsa — ROLLBACK va istisno qayta tashlanadiattempts: 3 — faqat deadlock/parallellik xatosida qayta bajaradireturn $order — closure qaytargan qiymat transaction() natijasiShouldDispatchAfterCommit ni amalga oshiradi| Xato | Oqibat | To‘g‘ri yo‘l |
|---|---|---|
Closure ichida istisnoni yutish (catch + log) | ROLLBACK yo‘q, yarim ma’lumot saqlanadi | Log yozing va throw $e; qiling |
| Tranzaksiya ichida HTTP/SMS/e-mail | Qulflar uzoq ushlanadi, ROLLBACK SMS ni qaytarmaydi | Tashqi chaqiruv — COMMIT dan keyin yoki navbatda |
| Hodisa/job commit dan oldin | Tinglovchi hali yo‘q buyurtmani o‘qiydi | ShouldDispatchAfterCommit, ->afterCommit() |
| Har bir yozuv alohida tranzaksiyada | Atomarlik yo‘q | Bitta use-case — bitta tashqi tranzaksiya |
| Juda uzun tranzaksiya (import 10 000 qator) | Qulflar, deadlock, xotira | Bo‘laklab (chunk) qayta ishlash |
DB::transaction savepoint yaratadi; tashqi ROLLBACK ichkisini ham bekor qiladi.DB::transaction closure ichida istisno tashlansa, nima bo‘ladi?ROLLBACK bajariladi va istisno yuqoriga qayta tashlanadi — chaqiruvchi uni ko‘radi.
attempts: 3 qaysi holatda qayta urinadi?Deadlock yoki boshqa parallellik (concurrency) xatosida; oddiy biznes-istisnoda qayta urinmaydi.
SMS ni ROLLBACK bilan qaytarib bo‘lmaydi, tashqi xizmat sekin bo‘lsa qulflar uzoq ushlanadi. Uni COMMIT dan keyin yoki navbat orqali yuboring.
Poyga holati · lockForUpdate · shartli UPDATE · optimistik qulf · deadlock
Poyga holati (race condition) — natija so‘rovlarning bajarilish tartibiga bog‘liq bo‘lib qoladigan vaziyat. Isinish savolidagi misol: menejer A va menejer B bir vaqtda stocks qatorini o‘qiydi, ikkalasi ham mavjud = 5 ni ko‘radi, ikkalasi ham tekshiruvdan o‘tadi va reserved ni oshiradi. Har bir so‘rov o‘z-o‘zidan to‘g‘ri, lekin birgalikda reserved = 7 — mavjud qoldiq manfiy. Bu xato lokal kompyuterda deyarli ko‘rinmaydi (bitta foydalanuvchi), lekin ishlab chiqarishda — aksiyalar kuni, 20 ta menejer ishlaganda — albatta uchraydi. Tranzaksiyaning o‘zi bundan himoya qilmaydi: READ COMMITTED da ikkala tranzaksiya ham eski qiymatni o‘qiy oladi.
Pessimistik qulflash — o‘qishda qatorni qulflash. Laravel da ->lockForUpdate() so‘rovga FOR UPDATE qo‘shadi: qatorni o‘qigan tranzaksiya COMMIT yoki ROLLBACK qilguncha boshqa tranzaksiyalar shu qatorni o‘zgartira olmaydi va FOR UPDATE bilan o‘qiy olmaydi — ular kutadi. Shunda menejer B birinchisi tugagach yangi qiymatni (mavjud = 1) ko‘radi va to‘g‘ri rad etiladi. Muhim: qulf faqat tranzaksiya ichida ma’noga ega — tranzaksiyasiz lockForUpdate() so‘rov tugashi bilan qulfni bo‘shatadi. ->sharedLock() (FOR SHARE) esa o‘qishga ruxsat beradi, faqat o‘zgartirishni to‘xtatadi.
Ikkinchi usul — atomar shartli UPDATE: tekshiruv va o‘zgartirishni bitta SQL buyrug‘iga birlashtirish: UPDATE stocks SET reserved = reserved + 4 WHERE id = ? AND quantity - reserved >= 4. Baza bu buyruqni qatorni qulflab bajaradi, increment() esa yangilangan qatorlar sonini qaytaradi: 0 bo‘lsa — qoldiq yetmagan. Optimistik qulflash esa qulfsiz o‘qiydi, lekin yozishda version ustuni o‘zgarmaganini tekshiradi: WHERE id = ? AND version = 7. Laravel da tayyor optimistik qulf yo‘q — uni shu kabi shart bilan o‘zingiz yozasiz. Optimistik usul to‘qnashuv kam bo‘lganda (masalan, mahsulot kartochkasini tahrirlash) qulay, ombor qoldig‘i kabi “issiq” qatorlar uchun esa pessimistik qulf yoki shartli UPDATE ishonchliroq.
Deadlock (o‘zaro bloklanish) — ikki tranzaksiya bir-birining qulfini kutib qolishi: A avval UN-001 ni, keyin UN-002 ni qulflaydi, B esa aksincha. PostgreSQL buni aniqlab, tranzaksiyalardan birini deadlock detected (SQLSTATE 40P01) xatosi bilan to‘xtatadi. Oldini olishning oddiy qoidasi — qulflarni har doim bir xil tartibda olish: buyurtma qatorlarini product_id bo‘yicha saralab, keyin qulflash. Qo‘shimcha himoya — DB::transaction(..., attempts: 3): Laravel deadlock xatosini taniydi va tranzaksiyani boshidan qayta bajaradi. Shuningdek, tranzaksiyani qisqa saqlang: avval hisob-kitob va validatsiya, keyin qisqa tranzaksiyada qulflash va yozish.
$stock = ['quantity' => 5, 'reserved' => 0]; // Ikki menejer bir vaqtda o‘qiydi (qulf yo‘q) $a = $stock['quantity'] - $stock['reserved']; // A ko‘radi: 5 $b = $stock['quantity'] - $stock['reserved']; // B ko‘radi: 5 if ($a >= 4) { $stock['reserved'] += 4; // A rezerv qiladi } if ($b >= 3) { $stock['reserved'] += 3; // B ham! } echo "reserved={$stock['reserved']}, mavjud=", $stock['quantity'] - $stock['reserved'];
reserved=7, mavjud=-2
$a va $b — ikkala so‘rov ham COMMIT dan oldingi bir xil qiymatni o‘qidiif ($b >= 3) — tekshiruv eskirgan ma’lumotga asoslanganmavjud=-2 — invariant buzildi: 2 dona “havodagi” tovar sotildiDB::transaction(function () use ($warehouseId, $productId, $qty) { $stock = Stock::where('warehouse_id', $warehouseId) ->where('product_id', $productId) ->lockForUpdate() // SELECT ... FOR UPDATE ->firstOrFail(); // B shu yerda A ning COMMIT ini kutib turadi $available = $stock->quantity - $stock->reserved; if ($available < $qty) { throw new InsufficientStockException( $productId, $qty, $available); } $stock->increment('reserved', $qty); });
A: select * from "stocks" where ... limit 1 for update → 5 B: select ... for update → kutadi… A: update "stocks" set "reserved" = "reserved" + 4 ...; COMMIT B: → 1 B: InsufficientStockException → ROLLBACK
lockForUpdate() — qator COMMIT/ROLLBACK gacha boshqalar uchun yopiqDB::transaction — qulf faqat tranzaksiya ichida ishlaydiincrement() — reserved = reserved + ? — baza tomonida hisoblanadisharedLock() — FOR SHARE: o‘qishga ruxsat, o‘zgartirishga yo‘q// 1) Tekshiruv va o‘zgartirish — bitta atomar UPDATE $affected = Stock::query() ->where('warehouse_id', $warehouseId) ->where('product_id', $productId) ->whereRaw('quantity - reserved >= ?', [$qty]) ->increment('reserved', $qty); if ($affected === 0) { throw new InsufficientStockException($productId, $qty); } // 2) Optimistik qulf: `version` ustuni (qo‘shsangiz) $ok = Stock::whereKey($stock->id) ->where('version', $stock->version) ->update(['reserved' => $stock->reserved + $qty, 'version' => $stock->version + 1]); // $ok === 0 — kimdir oldinroq yozgan: qayta o‘qing
update "stocks" set "reserved" = "reserved" + 4 where "warehouse_id" = 1 and "product_id" = 7 and quantity - reserved >= 4 → 1 qator (muvaffaqiyat) yoki 0 qator (yetarli emas)
whereRaw(..., [$qty]) — qiymat binding orqali — SQL injection yo‘qincrement() → int — Query Builder yangilangan qatorlar sonini qaytaradiUN-001 ni qulfladi, UN-002 ni kutmoqdaUN-002 ni qulfladi, UN-001 ni kutmoqdadeadlock detected (40P01) — biri to‘xtatiladiproduct_id bo‘yicha saralanadi: orderBy('product_id')UN-001 ni so‘raydi — B shunchaki kutadiattempts: 3 — kamdan-kam deadlockda avtomatik qayta urinishlockForUpdate() tranzaksiyasiz foyda bermaydi?Tranzaksiyasiz har bir so‘rov alohida COMMIT bo‘ladi va qulf SELECT tugashi bilan bo‘shaydi — keyingi UPDATE gacha himoya yo‘q.
increment() yangilangan qatorlar sonini qaytaradi; 0 bo‘lsa, WHERE quantity - reserved >= ? sharti bajarilmagan.
Qulflarni har doim bir xil tartibda olish, masalan, buyurtma qatorlarini product_id bo‘yicha saralab.
Qoldiq qoidalari · domen istisnolari · pul tiyinda · CHECK cheklovi
Invariant — tizim har doim, har qanday amaldan keyin rioya qiladigan qoida. OmborPro ning asosiy invariantlari: quantity ≥ 0; 0 ≤ reserved ≤ quantity, ya’ni mavjud qoldiq (quantity − reserved) hech qachon manfiy emas; rezerv faqat mavjud ≥ miqdor bo‘lganda; jo‘natish (out) quantity va reserved ni birga kamaytiradi; har bir qoldiq o‘zgarishi stock_movements ga yoziladi; buyurtma jami summasi uning qatorlari yig‘indisiga teng. Invariantni “ba’zan” tekshirish yetarli emas — u har bir yozuvda tekshirilishi kerak, aks holda bitta noto‘g‘ri import yoki qo‘lda yozilgan SQL butun hisobotni buzadi.
Invariantlarni uch qatlamda himoyalaymiz. Birinchi — servis: StockService::reserve() qatorni qulflab, mavjud qoldiqni tekshiradi va yetmasa istisno tashlaydi. Ikkinchi — domen obyekti yoki model: available() kabi metod qoldiq formulasini bitta joyda saqlaydi. Uchinchi — ma’lumotlar bazasi: CHECK (reserved >= 0 AND reserved <= quantity) cheklovi. Baza cheklovi “oxirgi chegara”: servisni chetlab o‘tgan kod (seeder, tinker, qo‘lda SQL, keyingi dasturchining xatosi) ham invariantni buza olmaydi — PostgreSQL 23514 check violation xatosini qaytaradi. Laravel 12 migratsiyalarida CHECK uchun alohida fluent metod yo‘q, shuning uchun DB::statement() bilan yoziladi.
Qoida buzilganda servis false yoki null qaytarmaydi — domen istisnosi tashlaydi. Spetsifikatsiyadagi InsufficientStockException va InvalidStatusTransitionException PHP ning DomainException sinfidan meros oladi: bu “dastur xatosi emas, biznes-qoida rad etdi” degan ma’no. Istisno ichida kerakli kontekst saqlanadi (mahsulot, so‘ralgan va mavjud miqdor) — xabar foydalanuvchiga, kontekst esa log va testga kerak. Laravel 12 da istisnolar bootstrap/app.php dagi withExceptions() da bir marta sozlanadi: render() web uchun forma xatosiga, API uchun 422 JSON ga aylantiradi, dontReport() esa kutilgan biznes-rad etishlarni xatolar logiga yozmaydi.
Pul ham invariant manbai. float ikkilik kasr: 0.1 + 0.2 aniq 0.3 emas, 19.99 * 100 esa 1998.9999…, uni (int) ga aylantirsangiz 1998 tiyin chiqadi — bir tiyin yo‘qoldi. Minglab hisob-fakturada bu sezilarli farq va buxgalteriya bilan kelishmovchilik. Shuning uchun bazada decimal(14,2), PHP da esa butun tiyin (int) yoki 1-mavzudagi Money obyekti ishlatiladi. Eloquent decimal:2 cast qiymatni satr sifatida qaytaradi ('19.99') — uni satr bo‘yicha tiyinga aylantirib, barcha hisobni butun sonlarda bajaramiz; QQS ni esa aniq qoida bilan yaxlitlaymiz: intdiv($subtotal * 12 + 50, 100).
Har bir amaldan keyin quyidagilar rost bo‘lishi shart. Bittasi buzilsa — tranzaksiya ROLLBACK.
reserve(n) faqat mavjud ≥ n bo‘lsa.out(n): quantity −= n, reserved −= n — birga.stock_movements yozuvi.orders.total = qatorlar total yig‘indisi.final class StockRow { public function __construct(public int $qty, public int $res) {} public function available(): int { return $this->qty - $this->res; } public function reserve(int $n): void { if ($n <= 0 || $n > $this->available()) { throw new DomainException("Mavjud: {$this->available()}"); } $this->res += $n; } } $s = new StockRow(10, 7); // 7 tasi allaqachon band try { $s->reserve(4); } catch (DomainException $e) { echo $e->getMessage(), ' / ', $s->res; }
Mavjud: 3 / 7
available() — formula bitta joyda — hamma shu metodni chaqiradi$n <= 0 — nol va manfiy miqdor ham qoida buzilishires 7 bo‘lib qoldi// bootstrap/app.php use App\Exceptions\InsufficientStockException; use Illuminate\Foundation\Application; use Illuminate\Foundation\Configuration\Exceptions; use Illuminate\Http\Request; return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__)) ->withExceptions(function (Exceptions $exceptions) { $exceptions->dontReport(InsufficientStockException::class); $exceptions->render(function ( InsufficientStockException $e, Request $request, ) { return $request->expectsJson() ? response()->json(['message' => $e->getMessage()], 422) : back()->withErrors(['stock' => $e->getMessage()]); }); })->create();
Web: ← orqaga, @error('stock'): “Mahsulot #7: so‘ralgan 4, mavjud 1”
API: 422 {"message": "Mahsulot #7: so‘ralgan 4, mavjud 1"}InsufficientStockException — biznes-qoida rad etdirender() — istisnoni web/API javobiga aylantiradi — controllerda try kerak emasdontReport() — kutilgan rad etishlar xatolar logini to‘ldirmaydifunction toTiyin(string $amount): int { [$som, $frac] = explode('.', $amount . '.00'); return (int) $som * 100 + (int) substr($frac . '0', 0, 2); } var_dump(0.1 + 0.2 == 0.3); echo (int) (19.99 * 100), "\n"; // float: 1 tiyin yo‘qoldi echo toTiyin('19.99'), "\n"; // satrdan — aniq echo toTiyin('1250000.5'), "\n"; $vat = intdiv(toTiyin('19.99') * 3 * 12 + 50, 100); echo $vat, " tiyin QQS\n";
bool(false) 1998 1999 125000050 720 tiyin QQS
1998.999… — (int) kesaditoTiyin('19.99') — decimal:2 cast satr qaytaradi — satrdan aylantiramizintdiv(x * 12 + 50, 100) — QQS 12 %, yarmidan yuqoriga yaxlitlash, faqat butun sonlarpublic function up(): void { DB::statement(<<<'SQL' ALTER TABLE stocks ADD CONSTRAINT stocks_quantity_chk CHECK (quantity >= 0), ADD CONSTRAINT stocks_reserved_chk CHECK (reserved >= 0 AND reserved <= quantity) SQL); } public function down(): void { DB::statement('ALTER TABLE stocks DROP CONSTRAINT stocks_quantity_chk, DROP CONSTRAINT stocks_reserved_chk'); }
php artisan tinker
> DB::update('update stocks set reserved = quantity + 1 where id = 1');
Illuminate\Database\QueryException SQLSTATE[23514]: Check violation:
new row for relation "stocks" violates check constraint "stocks_reserved_chk"DB::statement() — Laravel 12 Blueprint da CHECK uchun fluent metod yo‘q<<<'SQL' — nowdoc: satr ichida o‘zgaruvchi almashtirilmaydidown() — migratsiya orqaga qaytariladigan bo‘lsinmavjud = quantity − reserved; invariant 0 ≤ reserved ≤ quantity uni hech qachon manfiy bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Servisni chetlab o‘tadigan kod (seeder, tinker, qo‘lda SQL, boshqa dasturchi) ham bor; baza cheklovi oxirgi himoya chizig‘i.
(int) (19.99 * 100) nima uchun 1999 emas?float ikkilik kasr: ko‘paytma 1998.999…, (int) esa kasr qismini kesadi — 1998. Pulni satr yoki butun tiyinda hisoblang.
Buyurtma → rezerv → hisob-faktura → jo‘natish · OrderStatus · ombor harakatlari jurnali
Korxona ilovasida ma’lumotlar ikki xil: ma’lumotnomalar (mahsulot, kontragent, ombor) va hujjatlar (buyurtma, hisob-faktura, to‘lov) — 3-mavzuda bu farqni ma’lumotlar modeli darajasida ko‘rgan edik. Hujjat hayotiy siklga ega va bir hujjat keyingisini tug‘diradi: hujjat oqimi (document flow). OmborPro da: menejer buyurtma yaratadi (draft), mijoz bilan kelishgach tasdiqlaydi (confirmed), tovar omborda band qilinadi (reserved), buxgalter hisob-faktura chiqaradi (invoiced), omborchi tovarni jo‘natadi (shipped). Har bir qadam aniq hujjatga va aniq ombor harakatiga bog‘langan — 1C yoki SAP da ham xuddi shu mantiq.
Hujjat holatlari holat mashinasi (state machine) bilan boshqariladi: holatlar to‘plami va ruxsat etilgan o‘tishlar ro‘yxati. Spetsifikatsiya bo‘yicha: draft → confirmed → reserved → invoiced → shipped; cancelled ga faqat draft, confirmed, reserved dan o‘tish mumkin, reserved dan bekor qilinganda rezerv bo‘shatiladi (release). Boshqa barcha o‘tishlar taqiqlangan: jo‘natilgan buyurtmani bekor qilib bo‘lmaydi (u uchun qaytarish hujjati kerak), draft dan to‘g‘ridan-to‘g‘ri invoiced ga sakrab bo‘lmaydi. Qoidalar PHP 8.1 enum ichida — App\Enums\OrderStatus::canTransitionTo() — saqlanadi, servis esa har bir o‘tishdan oldin shu metodni chaqiradi va rad etilsa InvalidStatusTransitionException tashlaydi.
Holat mashinasining foydasi: qoidalar bitta jadvalda va kodda bir xil, ularni testlash oson (har bir juftlik uchun bitta test), interfeys esa faqat ruxsat etilgan tugmalarni ko‘rsatadi. Keng tarqalgan xato — holatni if ($order->status == 'reserved') kabi satrlar bilan, kodning turli joylarida tekshirish. status ustuni OrderStatus::class ga cast qilinganda u enum obyekti, satr emas: === 'reserved' har doim false qaytaradi. To‘g‘ri yozuv — $order->status === OrderStatus::Reserved. Holatni o‘zgartirish ham tranzaksiya ichida va buyurtma qatori qulflangan holda bajariladi — ikki foydalanuvchi bir vaqtda “Tasdiqlash” va “Bekor qilish” ni bossa, ulardan biri albatta rad etiladi.
Ombor harakatlari jurnali (stock_movements) — qoldiqning “buxgalteriya daftari”. stocks jadvali joriy holatni saqlaydi, jurnal esa qanday qilib shu holatga kelinganini: in (kirim), reserve (rezerv), release (rezervni bo‘shatish), out (jo‘natish), adjust (inventarizatsiya tuzatishi). Har bir yozuvda hujjat (document_type, document_id — polimorf havola), foydalanuvchi va vaqt bor. Jurnal faqat qo‘shiladi (append-only): xato harakat o‘chirilmaydi, balki teskari harakat bilan tuzatiladi. Shu tufayli istalgan payt stocks ni jurnaldan qayta hisoblab, solishtirish (reconciliation) mumkin — amaliy mashg‘ulotda shunday SQL so‘rov yozamiz.
OrderService::create() — qatorlar va jami summa; qoldiq o‘zgarmaydi.OrderConfirmed hodisasi.StockService::reserve() har bir qator uchun: reserved += n, jurnalga reserve.InvoiceService::createForOrder(): subtotal, QQS 12 %, jami; HF-2026-000045.StockService::ship(): quantity −= n, reserved −= n, jurnalga out.release.OrderService ning bitta metodi va bitta tranzaksiya.| Tur | quantity | reserved | Shart (invariant) |
|---|---|---|---|
in — kirim | +n | — | n > 0 |
reserve — rezerv | — | +n | quantity − reserved ≥ n |
release — bo‘shatish | — | −n | reserved ≥ n |
out — jo‘natish | −n | −n | reserved ≥ n (avval rezerv qilingan) |
adjust — tuzatish | ±n | — | natijada quantity ≥ reserved |
document_type/document_id (Order, Invoice…), user_id, created_at. Jurnal faqat qo‘shiladi — o‘chirilmaydi.// enum OrderStatus: string — Draft, Confirmed, Reserved, // Invoiced, Shipped, Cancelled public function canTransitionTo(self $to): bool { return in_array($to, match ($this) { self::Draft => [self::Confirmed, self::Cancelled], self::Confirmed => [self::Reserved, self::Cancelled], self::Reserved => [self::Invoiced, self::Cancelled], self::Invoiced => [self::Shipped], self::Shipped, self::Cancelled => [], }, true); } public function isFinal(): bool { return $this === self::Shipped || $this === self::Cancelled; }
OrderStatus::Draft->canTransitionTo(OrderStatus::Confirmed) // true
OrderStatus::Shipped->canTransitionTo(OrderStatus::Cancelled) // false
OrderStatus::from('reserved') // Reservedmatch ($this) — barcha holatlar sanab o‘tilgan — yangi holat qo‘shilsa, PHP UnhandledMatchError beradiin_array(..., true) — qat’iy taqqoslash: enum obyektlari bo‘yichaisFinal() — yakuniy holatlar: tugmalarni yashirish, tahrirni taqiqlashlabel(), color() — xuddi shu enumda — interfeys uchun yorliq (6-mavzu)const NEXT = [ 'draft' => ['confirmed', 'cancelled'], 'confirmed' => ['reserved', 'cancelled'], 'reserved' => ['invoiced', 'cancelled'], 'invoiced' => ['shipped'], ]; function transition(string $from, string $to): string { if (!in_array($to, NEXT[$from] ?? [], true)) { throw new DomainException("$from → $to taqiqlangan"); } return $to; } $s = transition('draft', 'confirmed'); $s = transition($s, 'reserved'); echo $s, "\n"; try { transition('shipped', 'cancelled'); } catch (DomainException $e) { echo $e->getMessage(); }
reserved shipped → cancelled taqiqlangan
?? [] — yakuniy holatlarda (shipped, cancelled) ro‘yxat bo‘shInvalidStatusTransitionExceptiondraft → confirmed → reserved — har bir qadam alohida tekshiriladiHar bir holat o‘tishini to‘g‘ri qutiga joylashtiring.
release bilan bo‘shatiladi.reserved dan bekor qilinganda nima bo‘ladi?draft, confirmed, reserved dan. reserved bo‘lsa, har bir qator uchun release harakati bilan rezerv bo‘shatiladi.
status enumga cast qilingan bo‘lsa, $order->status === 'reserved' nima qaytaradi?Har doim false: status — OrderStatus enum obyekti, satr emas. === OrderStatus::Reserved yozish kerak.
Jurnal qoldiqning tarixi va audit manbai; xato teskari harakat bilan tuzatiladi, shunda qoldiqni istalgan payt jurnaldan qayta hisoblash mumkin.
OrderService metodi → javob; qoida bitta joyda.DB::transaction hammasini saqlaydi yoki hammasini ROLLBACK qiladi.lockForUpdate() yoki shartli UPDATE; qulflar product_id tartibida.OrderStatus::canTransitionTo() — taqiqlangan o‘tish InvalidStatusTransitionException.stock_movements da; pul — butun tiyin, float emas.Qoida nusxalanadi (web, API, import), testlash qiyin, o‘zgartirish ko‘p joyda.
DB::transaction ichida istisno tashlansa?ROLLBACK va istisno chaqiruvchiga qayta tashlanadi.
DB::transaction nima yaratadi?Savepoint — tashqi tranzaksiya ichida qisman qaytarish nuqtasi.
lockForUpdate() qanday SQL qo‘shadi?SELECT ... FOR UPDATE — qator COMMIT gacha qulflanadi.
Qulflarni bir xil tartibda olish, qisqa tranzaksiya, attempts bilan qayta urinish.
quantity − reserved, har doim ≥ 0.
shipped → cancelled mumkinmi?Yo‘q — cancelled faqat draft, confirmed, reserved dan.
Hodisa ShouldDispatchAfterCommit ni amalga oshiradi yoki tranzaksiyadan keyin dispatch() qilinadi.
reserve() metodida qaysi uchta jadvalga yoziladi va nima uchun ular bitta tranzaksiyada bo‘lishi kerak?