Biznes-logika va servis qatlami
Omborda UN-001 dan 5 dona qoldi. Ikki menejer bir soniyada 4 va 3 donalik buyurtmani rezerv qilsa, nima bo‘ladi?
Hozircha javob bermang. Har bir menejerning so‘rovi serverda qanday qadamlar bilan bajarilishini tasavvur qiling.
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
DB::transaction() ni bir nechta jadvalga yozadigan biznes-amallardalockForUpdate) va optimistik (version, shartli UPDATE) qulflashniOrderStatus enumi asosida holat mashinasini va taqiqlangan o‘tishlarni rad etishnifloat sizBiznes-logika qayerda yashaydi
Semiz controller va servis qatlami
Noto‘g‘ri: hamma narsa controllerda
OrderController::reserve()qoldiqni o‘qiydi, tekshiradi,stocksni yangilaydi- API controllerida xuddi shu kod nusxalanadi
- Importda yoki fon vazifasida bu qoidani chaqirib bo‘lmaydi
- Test uchun HTTP so‘rov, sessiya, CSRF kerak
To‘g‘ri: yupqa controller + servis
- Controller: kirish →
$orders->reserve($order)→ javob - Qoida bitta joyda:
OrderService,StockService - Web, API, import, job, artisan — bir xil metodni chaqiradi
- Servisni to‘g‘ridan-to‘g‘ri unit/feature testda chaqirish mumkin
Controller faqat chaqiradi va javob beradi
use App\Models\Order; use App\Services\OrderService; use Illuminate\Http\RedirectResponse; final class OrderController extends Controller { public function reserve( Order $order, OrderService $orders, ): RedirectResponse { $orders->reserve($order); return redirect() ->route('orders.show', $order) ->with('status', 'Buyurtma rezerv qilindi'); } }
POST /orders/124/reserve → 302 Found, Location: /orders/124 → flash: “Buyurtma rezerv qilindi”
{order} parametridan model topiladiOrderService — use-case metodlari
namespace App\Services; final class OrderService { public function __construct( private readonly StockService $stock, private readonly InvoiceService $invoices, ) {} public function create(OrderData $data): Order { /* 2-mavzu */ } public function confirm(Order $order): Order { /* ... */ } public function reserve(Order $order): Order { /* ... */ } public function invoice(Order $order): Invoice { /* ... */ } public function ship(Order $order): Order { /* ... */ } public function cancel(Order $order): Order { /* ... */ } }
app/Services/OrderService.php — jarayonni boshqaradi app/Services/StockService.php — stocks + stock_movements app/Services/InvoiceService.php — invoices, QQS
reserve() faqat rezerv qiladi, invoice() faqat hisob-faktura yaratadiYaxshi servisning 5 belgisi
1HTTP ni bilmaydi
Request, session(), redirect() yo‘q — kirish: model yoki DTO.2Tranzaksiya chegarasi
DB::transaction ichida.3Domen istisnolari
InsufficientStockException, false yoki null emas.4Holatsiz (stateless)
5Qayta ishlatiladi
1-bo‘lim yakuni: Biznes-logika qayerda yashaydi
Request obyektini uzatmaymiz?OrderService qoldiqni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yangilashi kerakmi?Tranzaksiyalar: hammasi yoki hech narsa
Tranzaksiya kafolatlari
BEGIN … COMMIT yoki ROLLBACK.Atomarlik
Izchillik
Izolyatsiya
READ COMMITTED).Chidamlilik
READ COMMITTED da ikki tranzaksiya bir xil qiymatni o‘qiy oladi (3-bo‘lim).ROLLBACK g‘oyasi: nusxa va qaytarish
$stock = ['UN-001' => 10, 'UN-002' => 3]; function transaction(array &$db, callable $work): void { $backup = $db; // BEGIN try { $work($db); // COMMIT } catch (DomainException $e) { $db = $backup; // ROLLBACK } } transaction($stock, function (array &$db) { $db['UN-001'] -= 4; if ($db['UN-002'] < 5) { throw new DomainException('UN-002 yetarli emas'); } $db['UN-002'] -= 5; }); echo json_encode($stock);
{"UN-001":10,"UN-002":3}UN-001 yana 10: yarim tayyor holat qolmadiDB::transaction — closure va qayta urinish
use Illuminate\Support\Facades\DB; public function confirm(Order $order): Order { $order = DB::transaction(function () use ($order) { $order = Order::lockForUpdate()->findOrFail($order->id); $this->moveTo($order, OrderStatus::Confirmed); $order->update(['total' => $order->items()->sum('total')]); return $order; // COMMIT }, attempts: 3); // deadlock — qayta urinish OrderConfirmed::dispatch($order); // COMMIT dan keyin return $order; }
BEGIN select * from "orders" where "id" = 124 limit 1 for update update "orders" set "status" = 'confirmed', ... where "id" = 124 update "orders" set "total" = 2650000.00, ... where "id" = 124 COMMIT
transaction() natijasiShouldDispatchAfterCommit ni amalga oshiradiTranzaksiyadagi keng tarqalgan xatolar
| Xato | Oqibat | To‘g‘ri yo‘l |
|---|---|---|
Closure ichida istisnoni yutish (catch + log) | ROLLBACK yo‘q, yarim ma’lumot saqlanadi | Log yozing va throw $e; qiling |
| Tranzaksiya ichida HTTP/SMS/e-mail | Qulflar uzoq ushlanadi, ROLLBACK SMS ni qaytarmaydi | Tashqi chaqiruv — COMMIT dan keyin yoki navbatda |
| Hodisa/job commit dan oldin | Tinglovchi hali yo‘q buyurtmani o‘qiydi | ShouldDispatchAfterCommit, ->afterCommit() |
| Har bir yozuv alohida tranzaksiyada | Atomarlik yo‘q | Bitta use-case — bitta tashqi tranzaksiya |
| Juda uzun tranzaksiya (import 10 000 qator) | Qulflar, deadlock, xotira | Bo‘laklab (chunk) qayta ishlash |
DB::transaction savepoint yaratadi; tashqi ROLLBACK ichkisini ham bekor qiladi.2-bo‘lim yakuni: Tranzaksiyalar: hammasi yoki hech narsa
DB::transaction closure ichida istisno tashlansa, nima bo‘ladi?attempts: 3 qaysi holatda qayta urinadi?1-topshiriq: Hammasi yoki hech narsa
Ombor qoldig‘i ['SKU' => son] massivida, amallar esa [sku, delta] ro‘yxatida berilgan (delta musbat — kirim, manfiy — chiqim). Amallarni ketma-ket qo‘llang. Agar SKU qoldiqda bo‘lmasa yoki biror amaldan keyin qoldiq manfiy bo‘lsa — tranzaksiya bekor: asl qoldiq o‘zgarmagan holda qaytariladi va xato bergan SKU ko‘rsatiladi. Hamma amal muvaffaqiyatli bo‘lsa — yangi qoldiq.
Imzo: function atomar(array $qoldiq, array $amallar): array
Qaytaradi: ['ok' => bool, 'qoldiq' => array, 'xato' => ?string] — muvaffaqiyatda xato = null, ROLLBACK da qoldiq — asl massiv.
atomar(['UN-001' => 10, 'UN-002' => 3], [['UN-001', -4], ['UN-002', -2]])
{"ok":true,"qoldiq":{"UN-001":6,"UN-002":1},"xato":null}Parallel so‘rovlar va qulflash
Qulfsiz rezerv: ikki so‘rov — manfiy qoldiq
$stock = ['quantity' => 5, 'reserved' => 0]; // Ikki menejer bir vaqtda o‘qiydi (qulf yo‘q) $a = $stock['quantity'] - $stock['reserved']; // A ko‘radi: 5 $b = $stock['quantity'] - $stock['reserved']; // B ko‘radi: 5 if ($a >= 4) { $stock['reserved'] += 4; // A rezerv qiladi } if ($b >= 3) { $stock['reserved'] += 3; // B ham! } echo "reserved={$stock['reserved']}, mavjud=", $stock['quantity'] - $stock['reserved'];
reserved=7, mavjud=-2
lockForUpdate — ikkinchi so‘rov kutadi
DB::transaction(function () use ($warehouseId, $productId, $qty) { $stock = Stock::where('warehouse_id', $warehouseId) ->where('product_id', $productId) ->lockForUpdate() // SELECT ... FOR UPDATE ->firstOrFail(); // B shu yerda A ning COMMIT ini kutib turadi $available = $stock->quantity - $stock->reserved; if ($available < $qty) { throw new InsufficientStockException( $productId, $qty, $available); } $stock->increment('reserved', $qty); });
A: select * from "stocks" where ... limit 1 for update → 5 B: select ... for update → kutadi… A: update "stocks" set "reserved" = "reserved" + 4 ...; COMMIT B: → 1 B: InsufficientStockException → ROLLBACK
reserved = reserved + ? — baza tomonida hisoblanadiFOR SHARE: o‘qishga ruxsat, o‘zgartirishga yo‘qShartli UPDATE va optimistik qulf
// 1) Tekshiruv va o‘zgartirish — bitta atomar UPDATE $affected = Stock::query() ->where('warehouse_id', $warehouseId) ->where('product_id', $productId) ->whereRaw('quantity - reserved >= ?', [$qty]) ->increment('reserved', $qty); if ($affected === 0) { throw new InsufficientStockException($productId, $qty); } // 2) Optimistik qulf: `version` ustuni (qo‘shsangiz) $ok = Stock::whereKey($stock->id) ->where('version', $stock->version) ->update(['reserved' => $stock->reserved + $qty, 'version' => $stock->version + 1]); // $ok === 0 — kimdir oldinroq yozgan: qayta o‘qing
update "stocks" set "reserved" = "reserved" + 4 where "warehouse_id" = 1 and "product_id" = 7 and quantity - reserved >= 4 → 1 qator (muvaffaqiyat) yoki 0 qator (yetarli emas)
Qulflar tartibi
Noto‘g‘ri: tasodifiy tartib
- A:
UN-001ni qulfladi,UN-002ni kutmoqda - B:
UN-002ni qulfladi,UN-001ni kutmoqda - PostgreSQL:
deadlock detected(40P01) — biri to‘xtatiladi - Foydalanuvchi tasodifiy “500” xatosini ko‘radi
To‘g‘ri: doim bir xil tartib
- Qatorlar
product_idbo‘yicha saralanadi:orderBy('product_id') - A va B ikkalasi ham avval
UN-001ni so‘raydi — B shunchaki kutadi attempts: 3— kamdan-kam deadlockda avtomatik qayta urinish- Tranzaksiya qisqa: hisob-kitob oldin, qulf va yozish oxirida
3-bo‘lim yakuni: Parallel so‘rovlar va qulflash
lockForUpdate() tranzaksiyasiz foyda bermaydi?Invariantlar va domen istisnolari
Qoldiq invariantlari
Har bir amaldan keyin quyidagilar rost bo‘lishi shart. Bittasi buzilsa — tranzaksiya ROLLBACK.
1quantity ≥ 0
20 ≤ reserved ≤ quantity
3Rezerv sharti
reserve(n) faqat mavjud ≥ n bo‘lsa.4Jo‘natish
out(n): quantity −= n, reserved −= n — birga.5Jurnal
stock_movements yozuvi.6Jami summa
orders.total = qatorlar total yig‘indisi.Invariantni qo‘riqlaydigan obyekt
final class StockRow { public function __construct(public int $qty, public int $res) {} public function available(): int { return $this->qty - $this->res; } public function reserve(int $n): void { if ($n <= 0 || $n > $this->available()) { throw new DomainException("Mavjud: {$this->available()}"); } $this->res += $n; } } $s = new StockRow(10, 7); // 7 tasi allaqachon band try { $s->reserve(4); } catch (DomainException $e) { echo $e->getMessage(), ' / ', $s->res; }
Mavjud: 3 / 7
res 7 bo‘lib qoldiIstisno va uni bitta joyda ko‘rsatish
// bootstrap/app.php use App\Exceptions\InsufficientStockException; use Illuminate\Foundation\Application; use Illuminate\Foundation\Configuration\Exceptions; use Illuminate\Http\Request; return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__)) ->withExceptions(function (Exceptions $exceptions) { $exceptions->dontReport(InsufficientStockException::class); $exceptions->render(function ( InsufficientStockException $e, Request $request, ) { return $request->expectsJson() ? response()->json(['message' => $e->getMessage()], 422) : back()->withErrors(['stock' => $e->getMessage()]); }); })->create();
Web: ← orqaga, @error('stock'): “Mahsulot #7: so‘ralgan 4, mavjud 1”
API: 422 {"message": "Mahsulot #7: so‘ralgan 4, mavjud 1"}InsufficientStockException — biznes-qoida rad etditry kerak emasPul: float emas, butun tiyin
function toTiyin(string $amount): int { [$som, $frac] = explode('.', $amount . '.00'); return (int) $som * 100 + (int) substr($frac . '0', 0, 2); } var_dump(0.1 + 0.2 == 0.3); echo (int) (19.99 * 100), "\n"; // float: 1 tiyin yo‘qoldi echo toTiyin('19.99'), "\n"; // satrdan — aniq echo toTiyin('1250000.5'), "\n"; $vat = intdiv(toTiyin('19.99') * 3 * 12 + 50, 100); echo $vat, " tiyin QQS\n";
bool(false) 1998 1999 125000050 720 tiyin QQS
1998.999… — (int) kesadidecimal:2 cast satr qaytaradi — satrdan aylantiramizCHECK cheklovi migratsiyada
public function up(): void { DB::statement(<<<'SQL' ALTER TABLE stocks ADD CONSTRAINT stocks_quantity_chk CHECK (quantity >= 0), ADD CONSTRAINT stocks_reserved_chk CHECK (reserved >= 0 AND reserved <= quantity) SQL); } public function down(): void { DB::statement('ALTER TABLE stocks DROP CONSTRAINT stocks_quantity_chk, DROP CONSTRAINT stocks_reserved_chk'); }
php artisan tinker
> DB::update('update stocks set reserved = quantity + 1 where id = 1');
Illuminate\Database\QueryException SQLSTATE[23514]: Check violation:
new row for relation "stocks" violates check constraint "stocks_reserved_chk"4-bo‘lim yakuni: Invariantlar va domen istisnolari
(int) (19.99 * 100) nima uchun 1999 emas?2-topshiriq: Rezerv va mavjud qoldiq
Qoldiq qatori ['quantity' => int, 'reserved' => int] ko‘rinishida. miqdor dona rezerv qiling. Mavjud qoldiq — quantity − reserved. miqdor ≤ 0 bo‘lsa — InvalidArgumentException; miqdor mavjud qoldiqdan katta bo‘lsa — DomainException (qoldiq o‘zgarmaydi).
Imzo: function rezerv(array $stock, int $miqdor): array
Qaytaradi: ['quantity' => int, 'reserved' => int, 'available' => int] — rezervdan keyingi holat.
rezerv(['quantity' => 10, 'reserved' => 2], 5)
{"quantity":10,"reserved":7,"available":3}Hujjat oqimi va holat mashinasi
Buyurtmadan jo‘natishgacha
Yaratish → draft
OrderService::create() — qatorlar va jami summa; qoldiq o‘zgarmaydi.Tasdiqlash → confirmed
OrderConfirmed hodisasi.Rezerv → reserved
StockService::reserve() har bir qator uchun: reserved += n, jurnalga reserve.Hisob-faktura → invoiced
InvoiceService::createForOrder(): subtotal, QQS 12 %, jami; HF-2026-000045.Jo‘natish → shipped
StockService::ship(): quantity −= n, reserved −= n, jurnalga out.Bekor qilish → cancelled
release.OrderService ning bitta metodi va bitta tranzaksiya.Harakat turi va qoldiqqa ta’siri
| Tur | quantity | reserved | Shart (invariant) |
|---|---|---|---|
in — kirim | +n | — | n > 0 |
reserve — rezerv | — | +n | quantity − reserved ≥ n |
release — bo‘shatish | — | −n | reserved ≥ n |
out — jo‘natish | −n | −n | reserved ≥ n (avval rezerv qilingan) |
adjust — tuzatish | ±n | — | natijada quantity ≥ reserved |
document_type/document_id (Order, Invoice…), user_id, created_at. Jurnal faqat qo‘shiladi — o‘chirilmaydi.OrderStatus: o‘tishlar qoidasi enum ichida
// enum OrderStatus: string — Draft, Confirmed, Reserved, // Invoiced, Shipped, Cancelled public function canTransitionTo(self $to): bool { return in_array($to, match ($this) { self::Draft => [self::Confirmed, self::Cancelled], self::Confirmed => [self::Reserved, self::Cancelled], self::Reserved => [self::Invoiced, self::Cancelled], self::Invoiced => [self::Shipped], self::Shipped, self::Cancelled => [], }, true); } public function isFinal(): bool { return $this === self::Shipped || $this === self::Cancelled; }
OrderStatus::Draft->canTransitionTo(OrderStatus::Confirmed) // true
OrderStatus::Shipped->canTransitionTo(OrderStatus::Cancelled) // false
OrderStatus::from('reserved') // ReservedUnhandledMatchError beradiO‘tishni tekshirish: ruxsat yoki istisno
const NEXT = [ 'draft' => ['confirmed', 'cancelled'], 'confirmed' => ['reserved', 'cancelled'], 'reserved' => ['invoiced', 'cancelled'], 'invoiced' => ['shipped'], ]; function transition(string $from, string $to): string { if (!in_array($to, NEXT[$from] ?? [], true)) { throw new DomainException("$from → $to taqiqlangan"); } return $to; } $s = transition('draft', 'confirmed'); $s = transition($s, 'reserved'); echo $s, "\n"; try { transition('shipped', 'cancelled'); } catch (DomainException $e) { echo $e->getMessage(); }
reserved shipped → cancelled taqiqlangan
shipped, cancelled) ro‘yxat bo‘shInvalidStatusTransitionExceptiondraft → confirmed → reserved — har bir qadam alohida tekshiriladi5-bo‘lim yakuni: Hujjat oqimi va holat mashinasi
reserved dan bekor qilinganda nima bo‘ladi?status enumga cast qilingan bo‘lsa, $order->status === 'reserved' nima qaytaradi?3-topshiriq: Buyurtma holatlari zanjiri
Buyurtma draft holatida boshlanadi. Hodisalar ro‘yxati ketma-ket qo‘llanadi: confirm → confirmed, reserve → reserved, invoice → invoiced, ship → shipped, cancel → cancelled. Ruxsat etilgan o‘tishlar: draft → confirmed → reserved → invoiced → shipped; cancelled ga faqat draft, confirmed, reserved dan. Noma’lum hodisa — InvalidArgumentException, taqiqlangan o‘tish — DomainException. Birinchi uchragan xato tashlanadi.
Imzo: function holat_zanjiri(array $hodisalar): string
Qaytaradi: Yakuniy holat satri, masalan 'invoiced'.
holat_zanjiri(['confirm', 'reserve', 'invoice'])
"invoiced"
Asosiy xulosalar
1Logika — servis qatlamida
OrderService metodi → javob; qoida bitta joyda.2Bitta amal — bitta tranzaksiya
DB::transaction hammasini saqlaydi yoki hammasini ROLLBACK qiladi.3Parallellikdan himoya
lockForUpdate() yoki shartli UPDATE; qulflar product_id tartibida.4Invariant uch qatlamda
5Holat mashinasi
OrderStatus::canTransitionTo() — taqiqlangan o‘tish InvalidStatusTransitionException.6Jurnal va pul
stock_movements da; pul — butun tiyin, float emas.Yakunlashdan oldin sakkizta savol
DB::transaction ichida istisno tashlansa?DB::transaction nima yaratadi?lockForUpdate() qanday SQL qo‘shadi?shipped → cancelled mumkinmi?4-amaliy mashg‘ulot: 5 ta PHP topshiriq va loyiha bosqichi
Hisob-faktura summalari
Jurnaldan qoldiqni tiklash
Hujjatning keyingi raqami
Ombor: harakatlar va jurnal
Ko‘p qatorli buyurtmani atomar rezerv qilish
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
reserve() metodida qaysi uchta jadvalga yoziladi va nima uchun ular bitta tranzaksiyada bo‘lishi kerak?