Foydalanuvchilar, rollar va audit jurnali
Amaliy mashg‘ulot oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
permission: middleware, buyurtmalarni OrderPolicy bilan@can / @role direktivalari bilan rolga qarabQanday bajariladi va qanday baholanadi?
Ish tartibi
- Saytga login va parolingiz bilan kiring: emro.uz/korxona/kirish.html
- 5-amaliy sahifasini oching (oxirgi slayddagi QR kod).
- Yo‘riqnoma bo‘yicha jamoa loyihasida bosqichni bajaring, commit va push qiling.
- PHP topshiriqlarni yeching: ▶ Sinab ko‘rish → ✓ Topshirish (yashirin testlar).
- Loyiha havolasini (GitHub repo, PR yoki tag) topshiring — o‘qituvchi baho qo‘yadi.
Baholash mezonlari
- Natija — loyiha bosqichi mezonlar ro‘yxati bo‘yicha bajarilgan.
- Topshiriqlar — PHP topshiriqlar testlardan o‘tgan.
- Kod sifati — tushunarli nomlar, PSR-12, kichik va mazmunli commitlar.
- Jamoaviy hissa — har bir a’zo o‘z qismini tushuntira oladi; ko‘chirilgan ish baholanmaydi.
- Muddat — muddatdan keyin topshirilgan ish “kechikkan” deb belgilanadi.
Paket, rollar va ruxsatlar
Paketni o‘rnatish
git switch -c feature/rbac-audit composer require spatie/laravel-permission php artisan vendor:publish \ --provider="Spatie\Permission\PermissionServiceProvider" php artisan migrate php artisan make:seeder RolesAndPermissionsSeeder php artisan make:policy OrderPolicy --model=Order php artisan migrate:fresh --seed
INFO Publishing assets. config/permission.php ......................... DONE database/migrations/..._create_permission_tables.php ... DONE INFO Policy [app/Policies/OrderPolicy.php] created successfully.
config/permission.php va jadvallar migratsiyasini loyihaga nusxalaydiUser: HasRoles va maxfiy maydonlar
namespace App\Models; use Illuminate\Foundation\Auth\User as Authenticatable; use Spatie\Permission\Traits\HasRoles; class User extends Authenticatable { use HasRoles; protected $fillable = ['name', 'email', 'password', 'is_active']; protected $hidden = ['password', 'remember_token']; protected function casts(): array { return ['password' => 'hashed', 'is_active' => 'boolean']; } }
>>> User::firstWhere('email', 'menejer@omborpro.test')
... ->getPermissionNames()
= ["orders.view", "orders.create", "orders.confirm",
"orders.cancel", "products.view", "stock.view", "reports.view"]assignRole, hasRole, getRoleNames, getPermissionNames va boshqalartoArray()/JSON da parol va token chiqmaydi$casts xossasi o‘rniga metodSeeder dan keyin bazada
| Rol | is_active | Kutilgan xatti-harakat | |
|---|---|---|---|
admin@omborpro.test | admin | true | hamma modul, foydalanuvchilar va audit |
menejer@omborpro.test | menejer | true | buyurtmalar: yaratish, tasdiqlash, bekor qilish |
omborchi@omborpro.test | omborchi | true | ombor harakatlari, mahsulot katalogi |
buxgalter@omborpro.test | buxgalter | true | hisob-faktura, to‘lovlar, hisobotlar |
blocked@omborpro.test | menejer | false | login rad etiladi |
Marshrutlar, Policy va interfeys
spatie middleware aliaslari
return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__)) ->withRouting( web: __DIR__ . '/../routes/web.php', commands: __DIR__ . '/../routes/console.php', ) ->withMiddleware(function (Middleware $middleware) { $middleware->alias([ 'role' => RoleMiddleware::class, 'permission' => PermissionMiddleware::class, 'role_or_permission' => RoleOrPermissionMiddleware::class, ]); }) ->withExceptions(function (Exceptions $exceptions) { // }) ->create();
php artisan route:list --path=invoices
GET|HEAD invoices ......... invoices.index › InvoiceController@index
⇂ web, auth, permission:invoices.viewSpatie\Permission\Middleware\RoleMiddleware — faylning boshida use bilanModullar bo‘yicha himoyalangan guruhlar
Route::middleware('auth')->group(function () { Route::middleware('permission:orders.view')->group(function () { Route::resource('orders', OrderController::class); Route::post('orders/{order}/confirm', [OrderController::class, 'confirm'])->name('orders.confirm'); }); Route::middleware('permission:stock.view') ->get('stock', [StockController::class, 'index']); Route::middleware('permission:invoices.view') ->resource('invoices', InvoiceController::class); Route::middleware('permission:audit.view') ->get('audit', [AuditLogController::class, 'index']) ->name('audit.index'); });
omborchi GET /invoices → 403 Forbidden buxgalter GET /invoices → 200 OK menejer GET /audit → 403 Forbidden mehmon GET /orders → 302 /login
Menyu va tugmalar rolga qarab
<nav> @can('orders.view') <a href="{{ route('orders.index') }}">Buyurtmalar</a> @endcan @can('invoices.view') <a href="{{ route('invoices.index') }}">Hisob-fakturalar</a> @endcan @role('admin') <a href="{{ route('audit.index') }}">Audit jurnali</a> @endrole </nav> @can('confirm', $order) <form method="POST" action="{{ route('orders.confirm', $order) }}"> @csrf <button type="submit">Tasdiqlash</button> </form> @endcan
menejer → Buyurtmalar · [Tasdiqlash] buxgalter → Buyurtmalar · Hisob-fakturalar admin → Buyurtmalar · Hisob-fakturalar · Audit jurnali · [Tasdiqlash]
Har bir rol bilan sinov
Kirish
Menyu
Manzil satri
Obyekt
/orders/{id}/edit orqali ochish — 403Natija
Audit jurnali
audit_logs jadvali
Schema::create('audit_logs', function (Blueprint $table) { $table->id(); $table->foreignId('user_id')->nullable()->constrained(); $table->string('action', 40); $table->nullableMorphs('auditable'); $table->jsonb('old_values')->nullable(); $table->jsonb('new_values')->nullable(); $table->ipAddress('ip')->nullable(); $table->timestamp('created_at')->useCurrent()->index(); });
INFO Running migrations. 2026_10_27_090000_create_audit_logs_table ........ 18ms DONE \d audit_logs → ip: inet, old_values: jsonb, index audit_logs_auditable_type_auditable_id_index
auditable_type, auditable_id va ikkalasiga birgalikdagi indeksinet turiAuditLog: faqat qo‘shish
class AuditLog extends Model { const UPDATED_AT = null; protected $guarded = ['id']; protected $casts = [ 'old_values' => 'array', 'new_values' => 'array', ]; protected static function booted(): void { $deny = fn () => throw new LogicException('Audit o‘zgarmaydi'); static::updating($deny); static::deleting($deny); } }
>>> AuditLog::first()->update(['action' => 'x'])
LogicException Audit o‘zgarmaydi
>>> AuditLog::latest('id')->first()->action
= "login_failed"updated_at ni yozishga urinmaydi — ustun yo‘qjsonb ustunlar PHP massivi sifatida o‘qiladi va yoziladifn () => throw ... mumkin — istisno update()/delete() ni to‘xtatadiAudit: tekshiruv ro‘yxati
✗ Qabul qilinmaydi
- Jurnalda parol xeshi yoki
remember_tokenko‘rinadi - Narx ommaviy
update()bilan o‘zgartirilgan va iz qolmagan /auditsahifasini menejer ham ocha oladi- Audit yozuvini tinker da
update()qilish mumkin
✓ Qabul qilinadi
Product,Order,Invoicedacreated/updated/deletedyoziladiloginvalogin_failedIP bilan yoziladi/auditfaqataudit.view(admin) uchun, filtr va sahifalash bilanAuditLogo‘zgartirilgandaLogicException
Natija va topshirish
OrderPolicy bilan himoyalangan, asosiy modellardagi o‘zgarishlar va login urinishlari o‘zgartirib bo‘lmaydigan audit jurnaliga yoziladi.Baholash mezonlari
spatie/laravel-permissiono‘rnatilgan,UsermodelidaHasRoles;RolesAndPermissionsSeedertakroriy ishga tushirilganda ham bir xil natija beradi.- 4 ta rol (admin, menejer, omborchi, buxgalter) va 14 ta
modul.amalruxsati ma’ruzadagi matritsaga mos. - Har bir modul marshrut guruhi
authvapermission:middleware bilan himoyalangan; yashirilgan sahifa URL orqali ochilganda 403. OrderPolicy(update,confirm,cancel) ruxsat va buyurtma holatini tekshiradi; controller daGate::authorizechaqiriladi.- Menyu va tugmalar
@canbilan rolga moslashgan; barcha POST formalarda@csrf. audit_logsgaProduct,Order,Invoiceo‘zgarishlari valogin/login_failedyoziladi; parol va tokenlar yo‘q.AuditLogyozuvini o‘zgartirish yoki o‘chirishLogicExceptionberadi;/auditsahifasi faqataudit.viewuchun.- README da test foydalanuvchilar jadvali va rol × sahifa tekshiruvi natijalari bor.
feature/rbac-audit tarmog‘idan main ga ochilgan Pull Request havolasini yuboring. PR tavsifida rol × sahifa natijalari jadvali va /audit sahifasining skrinshoti (narx o‘zgarishi va login_failed yozuvi ko‘ringan) bo‘lsin.4-topshiriq: Ruxsatlarni modullar bo‘yicha guruhlash
Admin panelda rol ruxsatlari modullar bo‘yicha jadval ko‘rinishida chiqadi. modul.amal ko‘rinishidagi ruxsat nomlari ro‘yxatini modul → amallar lug‘atiga aylantiring. Nom faqat kichik lotin harflari va _ dan iborat ikki qismdan (nuqta bilan ajratilgan) tashkil topishi kerak, aks holda InvalidArgumentException. Takrorlar olib tashlanadi.
Imzo: function modul_ruxsatlari(array $ruxsatlar): array
Qaytaradi: ['modul' => ['amal1', 'amal2'], ...] — modullar alifbo tartibida, har bir modul ichidagi amallar ham alifbo tartibida. Bo‘sh ro‘yxat — [].
modul_ruxsatlari(['orders.view', 'stock.move', 'orders.create'])
{"orders":["create","view"],"stock":["move"]}5-topshiriq: Audit: o‘zgargan maydonlar
Eloquent updated hodisasida audit yozuvi uchun eski va yangi qiymatlar farqini hisoblang. Faqat $yangi dagi kalitlar ko‘riladi, updated_at e’tiborga olinmaydi. Kalit $eski da yo‘q bo‘lsa yoki qiymat qat’iy (!==) farq qilsa — o‘zgargan; eski qiymat yo‘q bo‘lsa null yoziladi. $yashirin ro‘yxatidagi maydonlar (masalan, password) o‘zgargan bo‘lsa, ikkala tomonda ham '***' bilan almashtiriladi.
Imzo: function audit_farq(array $eski, array $yangi, array $yashirin): ?array
Qaytaradi: ['old' => [...], 'new' => [...]] — ikkala qismda kalitlar alifbo tartibida. Hech narsa o‘zgarmagan bo‘lsa — null.
audit_farq(['price' => '125000.00', 'name' => 'Un'], ['price' => '119000.00', 'name' => 'Un'], [])
{"old":{"price":"125000.00"},"new":{"price":"119000.00"}}6-topshiriq: Login urinishlarini cheklash
Brute-force hujumidan himoya: oxirgi $oyna sekund ichidagi muvaffaqiyatsiz urinishlar soni $limit ga yetsa, login bloklanadi. $urinishlar — muvaffaqiyatsiz urinishlar vaqti (Unix sekund, tartibsiz bo‘lishi mumkin). Oynaga t > $hozir − $oyna bo‘lgan urinishlar kiradi. Bloklanganda retry_after — oynadagi urinishlar soni limit − 1 gacha kamayishi uchun kutish kerak bo‘lgan sekundlar. $limit < 1, $oyna < 1 yoki kelajakdagi vaqt (t > $hozir) bo‘lsa — InvalidArgumentException.
Imzo: function login_cheklov(array $urinishlar, int $hozir, int $limit = 5, int $oyna = 60): array
Qaytaradi: ['blocked' => bool, 'remaining' => int, 'retry_after' => int]. Bloklanmagan bo‘lsa remaining = limit − son, retry_after = 0; bloklangan bo‘lsa remaining = 0.
login_cheklov([100, 130, 150, 155, 170], 175, 3)
{"blocked":true,"remaining":0,"retry_after":35}7-topshiriq: Imzolangan havola (signed URL)
Hisob-faktura PDF faylini login qilmagan mijozga vaqtinchalik havola orqali berish kerak (Laravel URL::temporarySignedRoute g‘oyasi). sign($url, $expires) havolaga expires=<vaqt> parametrini qo‘shadi (? yoki & bilan) va oxiriga &signature=<hash_hmac('sha256', shu_havola, kalit)> ni yozadi. check($url, $now) imzoni qayta hisoblaydi: signature parametri yo‘q yoki imzo mos kelmasa — 'invalid'; imzo to‘g‘ri, lekin $now > expires — 'expired'; aks holda 'ok'. Imzoni hash_equals bilan solishtiring. Bo‘sh kalit bilan obyekt yaratilsa — InvalidArgumentException.
Imzo: final class SignedUrl
Qaytaradi: sign() — imzolangan havola satri; check() — 'ok', 'expired' yoki 'invalid'.
(new SignedUrl('k1'))->sign('https://omborpro.test/invoices/45/pdf', 1800000000)"https://omborpro.test/invoices/45/pdf?expires=1800000000&signature=d983232e8047e6ac7291798e337e4a0aca66fb70b9e0f06921bd1afb44b88d0f"
8-topshiriq: O‘zgartirib bo‘lmaydigan audit zanjiri
Audit jurnali yozuvlari keyinchalik bazada jimgina o‘zgartirilmaganini isbotlash uchun hash-zanjir quring. append($data) yangi yozuv qo‘shadi: prev — oldingi yozuv hash i (birinchisi uchun 64 ta '0'), hash = hash('sha256', prev . json_encode($data)), va hashni qaytaradi; bo‘sh $data — InvalidArgumentException. entries() — ['data' => ..., 'prev' => ..., 'hash' => ...] yozuvlar ro‘yxati. Statik verify($entries) zanjirni tekshiradi: yozuvning prev i oldingi hashga teng emas yoki hash qayta hisoblanganiga mos kelmasa — o‘sha yozuv indeksini qaytaradi; hammasi to‘g‘ri bo‘lsa -1. Yozuvda data, prev yoki hash kaliti bo‘lmasa — InvalidArgumentException.
Imzo: final class AuditChain
Qaytaradi: append() — 64 belgili hex hash; entries() — massiv; verify() — buzilgan birinchi yozuv indeksi yoki -1.
(function () { $c = new AuditChain(); return $c->append(['user_id' => 1, 'action' => 'login']); })()"2823c6cd5b5fade3ff0a9d857d1772a8f05a4cb35ca35df1f169b817de80849b"