5-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
Autentifikatsiya · Gate va Policy · RBAC (spatie/laravel-permission) · Audit jurnali · OWASP Top 10
Omborchi brauzer manzilidagi /invoices/45 ni /invoices/46 ga o‘zgartirdi. Tizim nima qilishi kerak? Hozircha javob bermang. Avval bu so‘rovni kim va qayerda to‘xtatishi kerakligini o‘ylab ko‘ring.
Uch qatlam kerak. Autentifikatsiya foydalanuvchi kimligini aniqlaydi (sessiya). Avtorizatsiya har bir so‘rovda va har bir obyekt uchun ruxsatni serverda tekshiradi (invoices.view ruxsati va InvoicePolicy) va 403 qaytaradi — tugmani yashirish himoya emas. Audit jurnali kim, qachon, qaysi IP dan nimaga urinilganini yozib qo‘yadi.
AuthN, AuthZ, audit · parol xeshlash · Auth::attempt · login cheklovi
Korxona tizimi xavfsizligi uchta savolga javob beradi. Autentifikatsiya (authentication, AuthN) — “bu kim?”: foydalanuvchi o‘zi aytgan shaxs ekanini parol, bir martalik kod yoki token orqali isbotlaydi. Avtorizatsiya (authorization, AuthZ) — “unga nima mumkin?”: aniqlangan foydalanuvchi aynan shu amalni shu obyekt ustida bajara oladimi. Audit — “u nima qildi?”: harakatlar keyinchalik tekshirish uchun yozib boriladi. HTTP darajasida farq aniq: login qilinmagan so‘rov — 401 Unauthorized (veb ilovada login sahifasiga yo‘naltirish), login qilingan, lekin huquqi yo‘q so‘rov — 403 Forbidden.
Parol bazada hech qachon ochiq holda yoki md5/sha1 kabi tez xesh bilan saqlanmaydi: tez xeshni videokarta soniyasiga milliardlab variant bilan sinab ko‘radi. Buning uchun sekin, tuzli (salt) va moslashuvchan algoritmlar ishlatiladi: bcrypt (Laravel 12 da standart, .env dagi BCRYPT_ROUNDS=12) va argon2id. PHP da bu password_hash() / password_verify(), Laravel da Hash::make() / Hash::check() / Hash::needsRehash(). Laravel 12 User modelida 'password' => 'hashed' cast bor — maydonga ochiq parol berilsa, saqlashdan oldin avtomatik xeshlanadi. Tuz har safar yangi bo‘lgani uchun bir xil parol ikki xil xesh beradi — shu sabab parolni === bilan emas, faqat password_verify bilan tekshiramiz.
Laravel da tayyor login oqimini starter kitlar beradi: Breeze (oddiy Blade sahifalari) va Jetstream (ikki bosqichli autentifikatsiya, sessiyalar ro‘yxati). Ichida asosiy qadam — Auth::attempt($credentials, $remember): u foydalanuvchini e-mail bo‘yicha topadi, parol xeshini tekshiradi va sessiyaga yozadi. Shartlar massiviga 'is_active' => true qo‘shilsa, bloklangan xodim kira olmaydi. Muvaffaqiyatli kirishdan keyin $request->session()->regenerate() majburiy — aks holda hujumchi oldindan bilgan sessiya identifikatori orqali kirib oladi (session fixation). Chiqishda Auth::logout(), session()->invalidate() va regenerateToken() chaqiriladi.
Login sahifasi — eng ko‘p hujum qilinadigan nuqta. Parolni tanlab topish (brute force) va boshqa saytlardan o‘g‘irlangan login-parollarni sinash (credential stuffing) ga qarshi urinishlar soni cheklanadi: throttle:5,1 middleware yoki RateLimiter::tooManyAttempts($key, 5) — kalit odatda email|ip. Xato xabari umumiy bo‘lsin: “Email yoki parol noto‘g‘ri” — “bunday e-mail yo‘q” desak, hujumchi xodimlar ro‘yxatini yig‘ib oladi. Moliyaviy ma’lumotlarga kiradigan admin va buxgalter uchun ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) tavsiya etiladi. API uchun token asosidagi autentifikatsiya keyingi mavzularda alohida ko‘riladi.
Xavfsizlik bir-birini to‘ldiradigan uch mexanizmdan iborat. Bittasi yo‘q bo‘lsa, qolganlari ham yarim ishlaydi.
401 yoki login sahifasi.orders.confirm, OrderPolicy. Ruxsat yo‘q — 403.audit_logs jadvalida.$hash = password_hash('Ombor#2026', PASSWORD_BCRYPT, ['cost' => 10]); echo substr($hash, 0, 7), PHP_EOL; // algoritm va cost echo strlen($hash), PHP_EOL; // bcrypt xeshi uzunligi var_dump(password_verify('Ombor#2026', $hash)); var_dump(password_verify('ombor#2026', $hash)); // cost oshirilgan bo'lsa, keyingi loginda qayta xeshlash kerak echo password_needs_rehash($hash, PASSWORD_BCRYPT, ['cost' => 12]) ? 'qayta xeshlash' : 'yaxshi';
$2y$10$ 60 bool(true) bool(false) qayta xeshlash
$2y$10$ — xesh ichida algoritm (2y = bcrypt), cost va tuz saqlanadi — alohida ustun kerak emasHash::make, Hash::check, Hash::needsRehash — xuddi shu funksiyalar ustidagi qobiqpublic function store(Request $request): RedirectResponse { $credentials = $request->validate([ 'email' => ['required', 'email'], 'password' => ['required', 'string'], ]); $credentials['is_active'] = true; // bloklangan xodim kirmaydi if (! Auth::attempt($credentials, $request->boolean('remember'))) { throw ValidationException::withMessages([ 'email' => 'Email yoki parol noto‘g‘ri.', ]); } $request->session()->regenerate(); // session fixation return redirect()->intended(route('dashboard')); }
POST /login (to‘g‘ri) → 302 Location: /dashboard POST /login (xato) → 302 back, errors.email is_active = false → xuddi “parol noto‘g‘ri” kabi
Auth::attempt — foydalanuvchini topadi, Hash::check qiladi va sessiyaga yozadi'is_active' => true — qo‘shimcha shart — so‘rovga where is_active = true bo‘lib qo‘shiladiregenerate() — kirishdan keyin sessiya ID si yangilanadiintended() — login sahifasiga yo‘naltirilgan asl manzilga qaytaradiRateLimiter: email|ip kaliti bo‘yicha 5 ta urinishdan keyin 429 va kutish vaqtiemail formati, password mavjudligi — $request->validate()Auth::attempt: e-mail + parol xeshi + is_activesession()->regenerate(), cookie: HttpOnly, Secure, SameSite=LaxLogin va Failed hodisalari audit_logs ga yoziladi (IP bilan)RateLimiter::clear($key) bilan hisoblagich nolga tushiriladi.401 — foydalanuvchi aniqlanmagan (login qilmagan); 403 — aniqlangan, lekin huquqi yo‘q: omborchi hisob-faktura yaratmoqchi bo‘lsa — 403.
sha256 bilan saqlash ham xavfli?sha256 juda tez va tuzsiz — videokartada milliardlab variant sinaladi; bcrypt/argon2id sekin va tuzli.
session()->regenerate() chaqirilmasa, qanday hujum mumkin?Session fixation: hujumchi oldindan bergan sessiya ID si login dan keyin ham amal qiladi va u foydalanuvchi nomidan ishlaydi.
Gate · Policy · Gate::before · Gate::authorize · can middleware · @can
Avtorizatsiyaning ikki tamoyili bor. Sukut bo‘yicha rad etish (deny by default): ruxsat aniq berilmagan bo‘lsa — taqiqlangan. Eng kam imtiyoz (least privilege): har bir xodim faqat o‘z ishi uchun kerakli huquqni oladi — omborchiga to‘lov kiritish kerak emas. Tekshiruv bir necha joyda bo‘ladi: marshrut middleware i (butun modulga kirish), controller (aniq obyekt ustidagi amal), Blade (@can — faqat qulaylik uchun tugmani yashiradi) va zarur bo‘lsa servis qatlami. Haqiqiy himoya — serverdagi tekshiruv; interfeysdagi yashirish uni almashtirmaydi.
Gate — biror model bilan bog‘lanmagan amal uchun yopiq funksiya (closure): Gate::define('view-reports', fn (User $u) => ...). U AppServiceProvider::boot() da ro‘yxatdan o‘tkaziladi va Gate::allows(), Gate::denies(), Gate::authorize() orqali chaqiriladi. Gate::before() barcha tekshiruvlardan oldin ishlaydi: admin uchun true qaytarsa, unga hamma narsa ruxsat. Muhim nozik joy: before boshqalar uchun null qaytarishi kerak — false qaytarsa, admin bo‘lmagan hamma foydalanuvchiga barcha amallar taqiqlanib qoladi.
Policy — bitta model atrofidagi qoidalarni guruhlaydigan sinf: OrderPolicy da view, create, update, confirm, cancel metodlari. Laravel 12 nomlash qoidasi bo‘yicha App\Models\Order uchun App\Policies\OrderPolicy ni avtomatik topadi; boshqa joyda bo‘lsa — Gate::policy(Order::class, OrderPolicy::class). Policy rol ruxsatini biznes holat bilan birlashtiradi: buyurtmani tahrirlash uchun orders.create ruxsati, draft holati va muallif bo‘lish kerak. Metod bool yoki Response::deny('sabab') qaytarishi mumkin — ikkinchisi foydalanuvchiga tushunarli xabar beradi.
Laravel 12 da bazaviy Controller sinfi bo‘sh, shuning uchun $this->authorize() faqat AuthorizesRequests trait i qo‘shilsa ishlaydi. Oddiyroq yo‘l — Gate::authorize('confirm', $order): ruxsat bo‘lmasa AuthorizationException tashlanadi va foydalanuvchi 403 oladi. Boshqa usullar: $request->user()->can('update', $order), marshrutda ->can('confirm', 'order'), Blade da @can('update', $order). Obyekt darajasidagi tekshiruv IDOR (Insecure Direct Object Reference) — manzildagi ID ni almashtirib, birovning hujjatini ochishga qarshi asosiy himoya.
| Vosita | Qachon | OmborPro misoli |
|---|---|---|
Gate::define | modelga bog‘lanmagan amal | view-reports — hisobotlar sahifasi |
| Policy | aniq model obyekti ustidagi amal | OrderPolicy::confirm($user, $order) |
Gate::before | hamma tekshiruvdan oldin | admin — har doim true |
permission: / can: middleware | marshrut yoki guruh darajasida | /invoices/* → permission:invoices.view |
Gate::authorize() | controller yoki servis ichida | ruxsat yo‘q → AuthorizationException → 403 |
@can (Blade) | faqat interfeys | “Tasdiqlash” tugmasini ko‘rsatish/yashirish |
class OrderPolicy { public function update(User $user, Order $order): bool { return $user->can('orders.create') && $order->status === OrderStatus::Draft && (int) $order->created_by === $user->id; } public function confirm(User $user, Order $order): Response { if (! $user->can('orders.confirm')) { return Response::deny('Tasdiqlash huquqingiz yo‘q.'); } return $order->status === OrderStatus::Draft ? Response::allow() : Response::deny('Faqat qoralama tasdiqlanadi.'); } }
omborchi → POST /orders/124/confirm → 403 Tasdiqlash huquqingiz yo‘q. menejer, status=confirmed → 403 Faqat qoralama tasdiqlanadi. menejer, status=draft → 302 (tasdiqlandi)
$user->can('orders.confirm') — rol orqali berilgan ruxsat (spatie uni Gate ga ro‘yxatdan o‘tkazadi)OrderStatus::Draft — 4-mavzudagi holat enumi — biznes holat ham ruxsatning bir qismiResponse::deny() — 403 bilan birga foydalanuvchiga sabab ko‘rsatiladi// AppServiceProvider::boot() — admin uchun hamma narsa Gate::before(fn (User $user, string $ability) => $user->hasRole('admin') ? true : null); // OrderController::confirm(Order $order, OrderService $orders) Gate::authorize('confirm', $order); // yo'q bo'lsa — 403 $orders->confirm($order); // istalgan joyda: true / false $canEdit = $request->user()->can('update', $order); // routes/web.php — marshrut darajasida Route::post('/orders/{order}/confirm', [OrderController::class, 'confirm'])->middleware('auth')->can('confirm', 'order');
Gate::before → true : admin, tekshiruv shu yerda tugaydi Gate::before → null : Policy::confirm() chaqiriladi AuthorizationException → HTTP 403 Forbidden
? true : null — null — “men qaror qilmayman, Policy hal qilsin”; false hammani bloklaydiGate::authorize — Laravel 12 bazaviy Controller da $this->authorize() yo‘q — shu usul ishonchli->can('confirm', 'order') — ikkinchi argument — marshrut parametri nomi (model binding)user()->can() — shartli mantiq uchun: istisno emas, bool qaytaradiHar bir holatda nima bo‘lishini tanlang.
/api/v1/orders ga so‘rov yubordi. Qanday javob kutiladi?✓ 401 Unauthorized — Foydalanuvchi aniqlanmagan — bu autentifikatsiya xatosi (401). 403 — aniqlangan, lekin huquqi yo‘q bo‘lsa.
Gate::before admin bo‘lmaganlar uchun false qaytarsa nima bo‘ladi?✓ Admin bo‘lmagan hammaga barcha amallar taqiqlanadi — before dan qaytgan null bo‘lmagan qiymat yakuniy qaror hisoblanadi — Policy umuman chaqirilmaydi.
@can bilan yashirilgan, lekin controller da tekshiruv yo‘q. Bu xavfsizmi?✓ Yo‘q — POST so‘rovni qo‘lda yuborish mumkin — Blade faqat interfeys. So‘rovni curl yoki brauzer konsolidan yuborish mumkin — serverda Gate::authorize shart.
Gate — modelsiz amal (hisobotlar sahifasi), Policy — aniq model obyekti ustidagi amallar (buyurtmani tasdiqlash).
$this->authorize() nima uchun ishlamasligi mumkin va o‘rniga nima yoziladi?Bazaviy Controller bo‘sh, AuthorizesRequests trait i yo‘q; Gate::authorize('confirm', $order) yoziladi.
Manzildagi ID ni almashtirib birovning obyektini ochish; Policy har bir obyekt uchun egalik/holat/ruxsatni tekshiradi va 403 qaytaradi.
Rol → ruxsat matritsasi · spatie/laravel-permission · HasRoles · kesh
Rollarga asoslangan kirish nazorati (role-based access control, RBAC) da ruxsatlar foydalanuvchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, rol orqali beriladi: foydalanuvchi → rollar → ruxsatlar. Kodda rolni emas, ruxsatni tekshirish kerak: hasRole('menejer') yuzlab joyga tarqalsa, “katta menejer” degan yangi rol qo‘shish uchun butun kodni o‘zgartirishga to‘g‘ri keladi; can('orders.confirm') esa rolga ruxsat qo‘shish bilan hal bo‘ladi. Ruxsat nomlari modul.amal ko‘rinishida: orders.view, orders.confirm, stock.move, invoices.create, payments.create, users.manage, audit.view.
Moliya-bank sohasida RBAC bilan birga vazifalarni ajratish (segregation of duties) talab qilinadi: bitta odam butun jarayonni yolg‘iz bajara olmasligi kerak. OmborPro da buyurtmani menejer yaratadi va tasdiqlaydi, tovarni ombordan omborchi jo‘natadi, hisob-faktura va to‘lovni buxgalter rasmiylashtiradi. Shunda soxta buyurtma yaratib, tovarni chiqarib yuborish uchun kamida ikki kishining kelishuvi kerak bo‘ladi. admin foydalanuvchilar va rollarni boshqaradi, audit jurnalini ko‘radi; uning hisobi kam bo‘lishi va 2FA bilan himoyalanishi kerak.
spatie/laravel-permission (v6) — Laravel dagi eng keng tarqalgan RBAC paketi. U beshta jadval yaratadi: roles, permissions, model_has_roles, model_has_permissions, role_has_permissions. User modeliga HasRoles trait i qo‘shiladi va API paydo bo‘ladi: assignRole(), syncRoles(), removeRole(), givePermissionTo(), syncPermissions(), hasRole(), hasAnyRole(), hasPermissionTo(). Paket ruxsatlarni Laravel Gate ga ro‘yxatdan o‘tkazadi, shuning uchun oddiy $user->can('orders.view'), @can('orders.view') va can: middleware ham ishlaydi. Har bir rol va ruxsatning guard_name i bor (veb uchun web).
Rollar va ruxsatlar qo‘lda emas, seeder orqali yaratiladi — shunda har bir muhitda (lokal, test, production) matritsa bir xil bo‘ladi. Seeder qayta ishga tushirilganda xato bermasligi uchun Permission::findOrCreate() va Role::findOrCreate() hamda syncPermissions() ishlatiladi. Paket ruxsatlarni keshlaydi (standart 24 soat), shuning uchun seeder boshida forgetCachedPermissions() chaqiriladi, bazani qo‘lda o‘zgartirgandan keyin esa php artisan permission:cache-reset. Keng tarqalgan xato — keshni tozalamasdan “ruxsat berdim, lekin ishlamayapti” deb soatlab izlash.
| Modul | menejer | omborchi | buxgalter |
|---|---|---|---|
| Mahsulotlar | products.view | products.view, products.manage | — |
| Buyurtmalar | orders.view, create, confirm, cancel | orders.view | orders.view |
| Ombor | stock.view | stock.view, stock.move | — |
| Hisob-fakturalar | — | — | invoices.view, invoices.create |
| To‘lovlar | — | — | payments.create |
| Hisobotlar | reports.view | — | reports.view |
| Foydalanuvchilar, audit | — | — | — |
admin — barcha 14 ta ruxsat (users.manage, audit.view faqat unda) va Gate::before.app()[PermissionRegistrar::class]->forgetCachedPermissions(); $matrix = [ 'admin' => ['users.manage', 'audit.view'], // + hammasi pastda 'menejer' => ['orders.view', 'orders.create', 'orders.confirm', 'orders.cancel', 'products.view', 'stock.view', 'reports.view'], 'omborchi' => ['stock.view', 'stock.move', 'products.view', 'products.manage', 'orders.view'], 'buxgalter' => ['invoices.view', 'invoices.create', 'payments.create', 'reports.view', 'orders.view'], ]; foreach ($matrix as $role => $permissions) { foreach ($permissions as $name) { Permission::findOrCreate($name, 'web'); } Role::findOrCreate($role, 'web')->syncPermissions($permissions); } Role::findByName('admin', 'web')->syncPermissions(Permission::all()); $user->assignRole('menejer'); // foydalanuvchiga rol
php artisan db:seed --class=RolesAndPermissionsSeeder roles: 4 · permissions: 14 admin: 14 · menejer: 7 · omborchi: 5 · buxgalter: 5
forgetCachedPermissions() — eski kesh yangi matritsani “yashirmasligi” uchunHasRoles trait i bergan metod; syncRoles() — rollarni almashtiradi$roles = [ 'menejer' => ['orders.view', 'orders.create', 'orders.confirm'], 'omborchi' => ['stock.view', 'stock.move', 'orders.view'], 'buxgalter' => ['invoices.create', 'payments.create'], ]; function can(array $userRoles, string $perm, array $roles): bool { if (in_array('admin', $userRoles, true)) { return true; // Gate::before analogi } $lists = array_map(fn ($r) => $roles[$r] ?? [], $userRoles); return in_array($perm, array_merge([], ...$lists), true); // rad } foreach ([[['omborchi'], 'stock.move'], [['omborchi'], 'orders.create'], [['menejer', 'buxgalter'], 'payments.create'], [[], 'orders.view'], [['admin'], 'users.manage']] as [$userRoles, $perm]) { echo can($userRoles, $perm, $roles) ? 'ha' : 'yo\'q', PHP_EOL; }
ha yo'q ha yo'q ha
array_merge(...) — foydalanuvchining barcha rollari ruxsatlari birlashtiriladi?? [] — noma’lum rol ruxsat bermaydi — sukut bo‘yicha radcan([], ...) — rolsiz foydalanuvchi hech narsa qila olmaydiGate::before kabi: tekshiruv boshidayoq trueHar bir amalni OmborPro matritsasi bo‘yicha to‘g‘ri rolga joylashtiring.
orders.create) — Mijoz bilan ishlash — menejer vazifasi.orders.confirm) — Tasdiqlash ham menejerda — rezerv shundan keyin boshlanadi.orders.cancel) — Rezervni bo‘shatadigan bekor qilish — menejer.stock.move) — Qoldiq harakatlari — faqat omborchi.adjust) — Ombor harakati turi — stock.move ruxsati.products.manage) — Matritsada mahsulot katalogi omborchida.invoices.create) — Moliyaviy hujjat — buxgalter.payments.create) — Pul harakati — buxgalter.hasRole() emas, can() ni tekshirish afzal?Rollar o‘zgaradi, ruxsatlar barqaror: yangi rol qo‘shish uchun kod emas, faqat matritsa o‘zgaradi.
Buyurtmani menejer, jo‘natishni omborchi, hisob-faktura va to‘lovni buxgalter bajaradi — bitta odam butun zanjirni yolg‘iz bajara olmaydi.
Ruxsatlar keshini: php artisan permission:cache-reset; keyin guard_name va rol foydalanuvchiga biriktirilganini.
Audit maydonlari · Eloquent hodisalari · o‘zgartirib bo‘lmaslik · maxfiy maydonlar
Audit jurnali — biznes ahamiyatga ega har bir o‘zgarishning o‘chirilmaydigan tarixi. Moliya-bank sohasida u ichki nazorat, tashqi audit va nizolarni hal qilish uchun majburiy: “mahsulot narxini 125 000 dan 119 000 so‘mga kim tushirdi?”, “to‘langan hisob-faktura nega bekor qilindi?”. 3-mavzuda yaratgan created_by kabi audit maydonlari faqat oxirgi holatni ko‘rsatadi, jurnal esa butun tarixni saqlaydi. Uni texnik logdan (storage/logs/laravel.log) farqlang: texnik log — dasturchi uchun, tez aylanadi va o‘chiriladi; audit — biznes uchun, bazada uzoq muddat saqlanadi va faqat audit.view ruxsati bor xodimga ko‘rinadi.
audit_logs jadvali savollarga javob beradi: kim (user_id), nima (action: created, updated, deleted, login, login_failed, role_changed), qaysi obyekt (auditable_type, auditable_id — polimorf bog‘lanish), oldin va keyin (old_values, new_values — JSON), qayerdan (ip) va qachon (created_at). Vaqt UTC da saqlanadi, ekranda Asia/Tashkent ga o‘tkazib ko‘rsatiladi. Qidiruv tez bo‘lishi uchun (auditable_type, auditable_id) va created_at ga indeks qo‘yiladi.
Yozishning eng qulay usuli — Eloquent model hodisalari: Auditable trait i bootAuditable() metodida created, updated, deleted hodisalariga obuna bo‘ladi (yoki alohida Observer sinfi). updated hodisasida getChanges() yangi qiymatlarni, getOriginal() esa hali eski qiymatlarni beradi. Muhim tuzoq: Product::where(...)->update([...]) kabi ommaviy so‘rovlar model hodisalarini chaqirmaydi — bunday o‘zgarishlar jurnalga tushmaydi. Shuning uchun servislarda modelni o‘qib, save() qilish yoki auditni aniq yozish kerak. Ombor qoldig‘i uchun 4-mavzudagi stock_movements o‘zi jurnal vazifasini bajaradi.
Jurnalning qadri uning o‘zgarmasligida. Ilovada audit yozuvini tahrirlash yoki o‘chirish uchun marshrut bo‘lmaydi, AuditLog modeli updating/deleting ni rad etadi, PostgreSQL da esa ilova foydalanuvchisidan UPDATE va DELETE huquqi olinadi (REVOKE). Maxfiy ma’lumot jurnalga yozilmaydi: password, remember_token, tokenlar, karta raqamlari — o‘chiriladi yoki *** bilan almashtiriladi. Xavfsizlik hodisalari ham yoziladi: muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz kirishlar, rol o‘zgarishi, 403 lar — bu OWASP dagi A09 (loglash va monitoring yetishmasligi) xavfiga qarshi chora.
user_id — tizim jarayoni (navbat, scheduler) bo‘lsa nullaction: created, updated, deleted, login, login_failed, role_changedauditable_type + auditable_id: App\Models\Product #12old_values, new_values — faqat o‘zgargan maydonlar, JSONip — request()->ip(); kerak bo‘lsa user agentcreated_at UTC da; updated_at yo‘q — yozuv o‘zgarmayditrait Auditable { public static function bootAuditable(): void { static::updated(function (Model $model) { $hide = ['password', 'remember_token', 'updated_at']; $new = Arr::except($model->getChanges(), $hide); $old = Arr::only($model->getOriginal(), array_keys($new)); AuditLog::create([ 'user_id' => auth()->id(), 'action' => 'updated', 'auditable_type' => $model->getMorphClass(), 'auditable_id' => $model->getKey(), 'old_values' => $old, 'new_values' => $new, 'ip' => request()->ip(), ]); }); } }
audit_logs #981: user_id=7, action=updated
auditable = App\Models\Product #12
old_values = {"price":"125000.00"}
new_values = {"price":"119000.00"}
ip = 10.0.5.23bootAuditable() — Laravel boot + trait nomi ko‘rinishidagi statik metodni avtomatik chaqiradigetChanges() — save() da haqiqatan o‘zgargan maydonlargetOriginal() — updated hodisasida hali eski qiymatlarArr::except — parol va token jurnalga tushmaydigetMorphClass() — polimorf tur nomi — auditable_type ustuni uchunfunction auditDiff(array $old, array $new, array $hidden): array { $diff = ['old' => [], 'new' => []]; foreach ($new as $key => $value) { if (array_key_exists($key, $old) && $old[$key] === $value) { continue; // o'zgarmagan } $mask = in_array($key, $hidden, true); $diff['old'][$key] = $mask ? '***' : ($old[$key] ?? null); $diff['new'][$key] = $mask ? '***' : $value; } return $diff; } $old = ['price' => '125000.00', 'name' => 'Un', 'password' => 'h1']; $new = ['price' => '119000.00', 'name' => 'Un', 'password' => 'h2']; echo json_encode(auditDiff($old, $new, ['password']));
{"old":{"price":"125000.00","password":"***"},"new":{"price":"119000.00","password":"***"}}=== — qat’iy taqqoslash: '10' va 10 farq qiladi — Eloquent cast larini hisobga olingnull qiymatli maydon ham “bor” hisoblanadi (isset dan farqi)laravel.log ga yozish — 14 kunda aylanib o‘chadiold_values ga parol xeshi va tokenlarni ham yozishProduct::where(...)->update() bilan narxlarni ommaviy o‘zgartirish — iz qolmaydiaudit_logs jadvali, indekslar va saqlash muddati siyosatipassword, remember_token — *** yoki umuman yozilmaydiREVOKE UPDATE, DELETEsave() yoki aniq audit yozuvilogin_failed va 403 urinishlari ham yoziladiAudit — biznes hodisalari, bazada uzoq saqlanadi va faqat audit.view ga ko‘rinadi; texnik log — dasturchi uchun, aylanib o‘chadi.
Product::where('category_id', 3)->update(['price' => ...]) audit jurnaliga tushmaydi?Ommaviy so‘rov modellarni yuklamaydi va updated hodisasini chaqirmaydi.
Ilova darajasida (marshrut yo‘q, model updating/deleting ni rad etadi) va baza darajasida (REVOKE UPDATE, DELETE).
A01–A10 (2021) · injection va XSS · mass assignment · CSRF · sozlama
OWASP Top 10 — veb ilovalardagi eng xavfli zaifliklar ro‘yxati; amaldagi nashr — 2021 yil. Unda: A01 Broken Access Control (kirish nazorati buzilishi), A02 Cryptographic Failures (kriptografik xatolar), A03 Injection (SQL injection va XSS), A04 Insecure Design (xavfsiz bo‘lmagan loyihalash), A05 Security Misconfiguration (noto‘g‘ri sozlama), A06 Vulnerable and Outdated Components (eskirgan komponentlar), A07 Identification and Authentication Failures (autentifikatsiya xatolari), A08 Software and Data Integrity Failures (yaxlitlik buzilishi), A09 Security Logging and Monitoring Failures va A10 Server-Side Request Forgery (SSRF). Birinchi o‘rinda aynan kirish nazorati turadi — shu ma’ruzaning 2- va 3-bo‘limlari unga bag‘ishlangan.
Injection. Eloquent va query builder PDO tayyorlangan so‘rovlarini (prepared statements) ishlatadi: where('sku', $sku) dagi qiymat SQL matniga emas, alohida parametr (binding) sifatida yuboriladi. Xavf xom (raw) SQL da paydo bo‘ladi: DB::select("... '$sku'"), whereRaw, orderByRaw, DB::raw ga foydalanuvchi matnini qo‘shib yozish. Ustun nomlari binding bilan himoyalanmaydi — orderBy($request->sort) uchun ruxsat etilgan ustunlar ro‘yxati (Rule::in([...])) kerak. XSS: Blade dagi {{ $x }} qiymatni htmlspecialchars bilan ekranlaydi, {!! $x !!} esa yo‘q — undan faqat o‘zingiz tozalagan HTML uchun foydalaning.
Mass assignment. User::create($request->all()) yozilsa, hujumchi formaga is_active=1 yoki boshqa maydonni qo‘shib yuborishi mumkin. Himoya — modelda $fillable ro‘yxati va controllerda faqat $request->validated(). CSRF: Laravel web guruhidagi har bir POST/PUT/DELETE so‘rovda tokenni tekshiradi, Blade formalarida @csrf bo‘lishi shart; tashqi tizim webhook lari uchun istisno Laravel 12 da bootstrap/app.php dagi $middleware->validateCsrfTokens(except: [...]) orqali beriladi. Sessiya cookie si HttpOnly, production da SESSION_SECURE_COOKIE=true.
Sozlama va komponentlar. Production da APP_DEBUG=false bo‘lishi shart — aks holda xato sahifasi muhit o‘zgaruvchilari va kodni ko‘rsatib qo‘yadi; APP_KEY va .env git ga tushmaydi; Telescope va Debugbar production da o‘chiriladi. composer audit o‘rnatilgan paketlardagi ma’lum zaifliklarni ko‘rsatadi (A06). Maxfiy ustunlar uchun encrypted cast, butun trafik HTTPS (A02). Mijozga vaqtinchalik havola — URL::temporarySignedRoute() va signed middleware (A08). Server foydalanuvchi bergan URL dan ma’lumot yuklasa (masalan, mahsulot rasmi), ichki manzillarga (127.0.0.1, 10.x, 169.254.169.254) so‘rovni taqiqlang — bu A10 SSRF.
| Kod | Xavf | OmborPro misoli | Laravel himoyasi |
|---|---|---|---|
| A01 | Broken Access Control | omborchi /invoices/46 ni ochadi (IDOR) | Policy, permission: middleware, Gate::authorize |
| A02 | Cryptographic Failures | parol md5, STIR ochiq matnda | bcrypt/argon2id, encrypted cast, HTTPS |
| A03 | Injection (SQL, XSS) | whereRaw("sku = '$sku'"), {!! $name !!} | binding, Rule::in ustunlar, {{ }} |
| A04 | Insecure Design | manfiy qoldiq, tasdiqsiz bekor qilish | invariantlar, holat mashinasi (4-mavzu) |
| A05 | Security Misconfiguration | production da APP_DEBUG=true | .env nazorati, Telescope o‘chiq |
| Kod | Xavf | OmborPro misoli | Laravel himoyasi |
|---|---|---|---|
| A06 | Vulnerable and Outdated Components | eski paket versiyasidagi ma’lum zaiflik | composer audit, muntazam yangilash |
| A07 | Identification and Authentication Failures | cheksiz login urinishlari, zaif parol | RateLimiter, parol qoidalari, 2FA |
| A08 | Software and Data Integrity Failures | imzosiz webhook, soxtalashtirilgan havola | hash_hmac imzo, signed middleware |
| A09 | Security Logging and Monitoring Failures | kim narxni o‘zgartirgani noma’lum | audit_logs, login_failed, monitoring |
| A10 | Server-Side Request Forgery | URL bo‘yicha rasm yuklash ichki serverga boradi | host ro‘yxati, ichki IP larni taqiqlash |
DB::select("select * from products where sku = '$sku'")->orderByRaw($request->input('sort')){!! $product->name !!} — mahsulot nomida <script> bo‘lsa ishlaydiUser::create($request->all())if ($signature == $expected)Product::where('sku', $sku)->first() — binding'sort' => Rule::in(['name', 'price', 'sku']) + orderBy($sort){{ $product->name }} — avtomatik ekranlash$fillable + User::create($request->validated())hash_equals($expected, $signature) — vaqtga chidamlipublic function index(Request $request) { $data = $request->validate([ 'q' => ['nullable', 'string', 'max:100'], 'sort' => ['nullable', Rule::in(['name', 'price', 'sku'])], ]); return Product::query() ->when($data['q'] ?? null, fn ($query, $term) => $query->where('name', 'ilike', "%{$term}%")) ->orderBy($data['sort'] ?? 'name') ->paginate(20); }
?q=un&sort=price → select * from "products" where "name"::text ilike ? and "products"."deleted_at" is null order by "price" asc limit 20 offset 0 bindings: ["%un%"] ?sort=id;drop table users → validatsiya xatosi, SQL bajarilmaydi
Rule::in([...]) — ustun nomi faqat ruxsat etilgan ro‘yxatdan — identifikatorlar binding bilan himoyalanmaydiwhere(..., 'ilike', ...) — qidiruv matni SQL ga emas, ? binding ga tushadimax:100 — juda uzun so‘rovlar bilan bazani yuklashning oldi olinadiSoftDeletes (3-mavzu) o‘chirilganlarni avtomatik chiqarib tashlaydiHar bir holatni tegishli toifaga joylashtiring.
/admin/users sahifasini ochib, rollarni o‘zgartira oladi — Marshrutda permission:users.manage yo‘q.orderByRaw($request->sort) — Foydalanuvchi matni SQL ga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushadi.{!! $c->name !!} bilan chiqariladi — Saqlangan XSS: nomga yozilgan skript har bir ko‘ruvchida ishlaydi.whereRaw("inn = '$inn'") — Klassik SQL injection.APP_DEBUG=true — Xato sahifasi .env qiymatlari va kodni ko‘rsatadi..env fayli git repozitoriysiga tushib qolgan — Kalitlar va parollar oshkor — darhol almashtirish kerak.A01 Broken Access Control; Policy, Gate, permission:/can: middleware, Gate::authorize.
orderBy($request->sort) binding bo‘lsa ham xavfli va qanday tuzatiladi?Ustun nomi binding bilan himoyalanmaydi; Rule::in(['name', 'price', 'sku']) bilan ruxsat etilgan ro‘yxatdan tanlanadi.
{{ }} va {!! !!} ning farqi nimada?{{ }} — htmlspecialchars bilan ekranlaydi (XSS dan himoya), {!! !!} — xom HTML chiqaradi.
Hash::make, password_verify; login dan keyin session()->regenerate().Gate::authorize, ->can(), Gate::before da null.HasRoles, seeder, permission: middleware, keshni tozalash.***, ommaviy update() ga e’tibor.{{ }}, $fillable, @csrf, APP_DEBUG=false, composer audit, imzolangan havolalar.Login qilmagan — 401 (yoki login sahifasiga yo‘naltirish), huquqsiz — 403.
Har safar yangi tasodifiy tuz qo‘shiladi; tekshirish faqat password_verify bilan.
Auth::attempt ga 'is_active' => true qo‘shish nima beradi?Bloklangan xodim to‘g‘ri parol bilan ham kira olmaydi.
Gate::before admin bo‘lmaganlar uchun nima qaytarishi kerak?null — qarorni Policy ga qoldiradi.
Nomlash qoidasi bo‘yicha avtomatik (Models\Order → Policies\OrderPolicy) yoki Gate::policy().
php artisan permission:cache-reset yoki forgetCachedPermissions().
Query builder orqali ommaviy update() / delete().
Qiymatlar binding bilan yuboriladi; xom SQL dagi qo‘shib yozilgan matn va ustun nomlari himoyalanmaydi.