5

5-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik

Autentifikatsiya · Gate va Policy · RBAC (spatie/laravel-permission) · Audit jurnali · OWASP Top 10

Muammoli savol

Omborchi brauzer manzilidagi /invoices/45 ni /invoices/46 ga o‘zgartirdi. Tizim nima qilishi kerak? Hozircha javob bermang. Avval bu so‘rovni kim va qayerda to‘xtatishi kerakligini o‘ylab ko‘ring.

Javob

Uch qatlam kerak. Autentifikatsiya foydalanuvchi kimligini aniqlaydi (sessiya). Avtorizatsiya har bir so‘rovda va har bir obyekt uchun ruxsatni serverda tekshiradi (invoices.view ruxsati va InvoicePolicy) va 403 qaytaradi — tugmani yashirish himoya emas. Audit jurnali kim, qachon, qaysi IP dan nimaga urinilganini yozib qo‘yadi.

O‘quv maqsadlari

  • Farqlash — autentifikatsiya, avtorizatsiya va audit vazifalarini hamda 401 va 403 javoblarini
  • Tushuntirish — parollarni bcrypt/argon2id bilan xeshlash, sessiyani yangilash va login urinishlarini cheklash zaruratini
  • Qo‘llash — Laravel Gate va Policy yordamida obyekt darajasidagi ruxsatlarni (OrderPolicy)
  • Loyihalash — OmborPro uchun rol → ruxsat matritsasini (admin, menejer, omborchi, buxgalter)
  • Sozlash — spatie/laravel-permission paketini: HasRoles, seeder, middleware, kesh
  • Yozish — Eloquent hodisalari asosida o‘zgartirib bo‘lmaydigan audit jurnalini
  • Baholash — Laravel ilovasini OWASP Top 10 (2021) xavflari bo‘yicha
Ma’ruza rejasi
  1. Autentifikatsiya: foydalanuvchini aniqlash
  2. Avtorizatsiya: Gate va Policy
  3. RBAC: rollar va ruxsatlar
  4. Audit jurnali: kim, qachon, nimani o‘zgartirdi
  5. OWASP Top 10 va Laravel himoya vositalari

1. Autentifikatsiya: foydalanuvchini aniqlash

AuthN, AuthZ, audit · parol xeshlash · Auth::attempt · login cheklovi

Korxona tizimi xavfsizligi uchta savolga javob beradi. Autentifikatsiya (authentication, AuthN) — “bu kim?”: foydalanuvchi o‘zi aytgan shaxs ekanini parol, bir martalik kod yoki token orqali isbotlaydi. Avtorizatsiya (authorization, AuthZ) — “unga nima mumkin?”: aniqlangan foydalanuvchi aynan shu amalni shu obyekt ustida bajara oladimi. Audit — “u nima qildi?”: harakatlar keyinchalik tekshirish uchun yozib boriladi. HTTP darajasida farq aniq: login qilinmagan so‘rov — 401 Unauthorized (veb ilovada login sahifasiga yo‘naltirish), login qilingan, lekin huquqi yo‘q so‘rov — 403 Forbidden.

Parol bazada hech qachon ochiq holda yoki md5/sha1 kabi tez xesh bilan saqlanmaydi: tez xeshni videokarta soniyasiga milliardlab variant bilan sinab ko‘radi. Buning uchun sekin, tuzli (salt) va moslashuvchan algoritmlar ishlatiladi: bcrypt (Laravel 12 da standart, .env dagi BCRYPT_ROUNDS=12) va argon2id. PHP da bu password_hash() / password_verify(), Laravel da Hash::make() / Hash::check() / Hash::needsRehash(). Laravel 12 User modelida 'password' => 'hashed' cast bor — maydonga ochiq parol berilsa, saqlashdan oldin avtomatik xeshlanadi. Tuz har safar yangi bo‘lgani uchun bir xil parol ikki xil xesh beradi — shu sabab parolni === bilan emas, faqat password_verify bilan tekshiramiz.

Laravel da tayyor login oqimini starter kitlar beradi: Breeze (oddiy Blade sahifalari) va Jetstream (ikki bosqichli autentifikatsiya, sessiyalar ro‘yxati). Ichida asosiy qadam — Auth::attempt($credentials, $remember): u foydalanuvchini e-mail bo‘yicha topadi, parol xeshini tekshiradi va sessiyaga yozadi. Shartlar massiviga 'is_active' => true qo‘shilsa, bloklangan xodim kira olmaydi. Muvaffaqiyatli kirishdan keyin $request->session()->regenerate() majburiy — aks holda hujumchi oldindan bilgan sessiya identifikatori orqali kirib oladi (session fixation). Chiqishda Auth::logout(), session()->invalidate() va regenerateToken() chaqiriladi.

Login sahifasi — eng ko‘p hujum qilinadigan nuqta. Parolni tanlab topish (brute force) va boshqa saytlardan o‘g‘irlangan login-parollarni sinash (credential stuffing) ga qarshi urinishlar soni cheklanadi: throttle:5,1 middleware yoki RateLimiter::tooManyAttempts($key, 5) — kalit odatda email|ip. Xato xabari umumiy bo‘lsin: “Email yoki parol noto‘g‘ri” — “bunday e-mail yo‘q” desak, hujumchi xodimlar ro‘yxatini yig‘ib oladi. Moliyaviy ma’lumotlarga kiradigan admin va buxgalter uchun ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) tavsiya etiladi. API uchun token asosidagi autentifikatsiya keyingi mavzularda alohida ko‘riladi.

UCH SAVOL

Kim? Nima mumkin? Nima qildi?

Xavfsizlik bir-birini to‘ldiradigan uch mexanizmdan iborat. Bittasi yo‘q bo‘lsa, qolganlari ham yarim ishlaydi.

Autentifikatsiya (AuthN)
Foydalanuvchi kimligini isbotlash: e-mail + parol, 2FA kodi. Muvaffaqiyatsiz — 401 yoki login sahifasi.
Avtorizatsiya (AuthZ)
Aniqlangan foydalanuvchiga shu amal ruxsat etilganmi: orders.confirm, OrderPolicy. Ruxsat yo‘q — 403.
Audit
Kim, qachon, qaysi IP dan, qaysi obyektni qanday o‘zgartirgani — audit_logs jadvalida.
Menyu tugmasini yashirish — avtorizatsiya emas. Tekshiruv har doim serverda, har bir so‘rovda bo‘ladi.
PAROL XESHLASH

password_hash va password_verify

$hash = password_hash('Ombor#2026', PASSWORD_BCRYPT, ['cost' => 10]);

echo substr($hash, 0, 7), PHP_EOL;   // algoritm va cost
echo strlen($hash), PHP_EOL;         // bcrypt xeshi uzunligi

var_dump(password_verify('Ombor#2026', $hash));
var_dump(password_verify('ombor#2026', $hash));

// cost oshirilgan bo'lsa, keyingi loginda qayta xeshlash kerak
echo password_needs_rehash($hash, PASSWORD_BCRYPT, ['cost' => 12])
    ? 'qayta xeshlash' : 'yaxshi';
▶ Natija
$2y$10$
60
bool(true)
bool(false)
qayta xeshlash
  • $2y$10$ — xesh ichida algoritm (2y = bcrypt), cost va tuz saqlanadi — alohida ustun kerak emas
  • password_verify — tuzni xeshning o‘zidan olib, qayta hisoblaydi; katta-kichik harf farqlanadi
  • password_needs_rehash — cost yoki algoritm o‘zgarsa, login paytida xeshni yangilash imkonini beradi
  • Laravel — Hash::make, Hash::check, Hash::needsRehash — xuddi shu funksiyalar ustidagi qobiq
LOGIN

LoginController: xavfsiz kirish

public function store(Request $request): RedirectResponse
{
    $credentials = $request->validate([
        'email' => ['required', 'email'],
        'password' => ['required', 'string'],
    ]);
    $credentials['is_active'] = true;     // bloklangan xodim kirmaydi

    if (! Auth::attempt($credentials, $request->boolean('remember'))) {
        throw ValidationException::withMessages([
            'email' => 'Email yoki parol noto‘g‘ri.',
        ]);
    }
    $request->session()->regenerate();    // session fixation

    return redirect()->intended(route('dashboard'));
}
▶ Natija
POST /login (to‘g‘ri)   → 302 Location: /dashboard
POST /login (xato)      → 302 back, errors.email
is_active = false       → xuddi “parol noto‘g‘ri” kabi
  • Auth::attempt — foydalanuvchini topadi, Hash::check qiladi va sessiyaga yozadi
  • 'is_active' => true — qo‘shimcha shart — so‘rovga where is_active = true bo‘lib qo‘shiladi
  • withMessages — umumiy xabar: qaysi maydon xato ekani aytilmaydi
  • regenerate() — kirishdan keyin sessiya ID si yangilanadi
  • intended() — login sahifasiga yo‘naltirilgan asl manzilga qaytaradi
LOGIN OQIMI

Kirish so‘rovining xavfsiz yo‘li

  1. Cheklov — RateLimiter: email|ip kaliti bo‘yicha 5 ta urinishdan keyin 429 va kutish vaqti
  2. Validatsiya — email formati, password mavjudligi — $request->validate()
  3. Tekshirish — Auth::attempt: e-mail + parol xeshi + is_active
  4. Sessiya — session()->regenerate(), cookie: HttpOnly, Secure, SameSite=Lax
  5. Audit — Login va Failed hodisalari audit_logs ga yoziladi (IP bilan)
Muvaffaqiyatli kirishda RateLimiter::clear($key) bilan hisoblagich nolga tushiriladi.
O‘zingizni tekshiring
401 va 403 javoblarining farqi nimada? OmborPro dan misol keltiring.

401 — foydalanuvchi aniqlanmagan (login qilmagan); 403 — aniqlangan, lekin huquqi yo‘q: omborchi hisob-faktura yaratmoqchi bo‘lsa — 403.

Nima uchun parolni sha256 bilan saqlash ham xavfli?

sha256 juda tez va tuzsiz — videokartada milliardlab variant sinaladi; bcrypt/argon2id sekin va tuzli.

Login dan keyin session()->regenerate() chaqirilmasa, qanday hujum mumkin?

Session fixation: hujumchi oldindan bergan sessiya ID si login dan keyin ham amal qiladi va u foydalanuvchi nomidan ishlaydi.

2. Avtorizatsiya: Gate va Policy

Gate · Policy · Gate::before · Gate::authorize · can middleware · @can

Avtorizatsiyaning ikki tamoyili bor. Sukut bo‘yicha rad etish (deny by default): ruxsat aniq berilmagan bo‘lsa — taqiqlangan. Eng kam imtiyoz (least privilege): har bir xodim faqat o‘z ishi uchun kerakli huquqni oladi — omborchiga to‘lov kiritish kerak emas. Tekshiruv bir necha joyda bo‘ladi: marshrut middleware i (butun modulga kirish), controller (aniq obyekt ustidagi amal), Blade (@can — faqat qulaylik uchun tugmani yashiradi) va zarur bo‘lsa servis qatlami. Haqiqiy himoya — serverdagi tekshiruv; interfeysdagi yashirish uni almashtirmaydi.

Gate — biror model bilan bog‘lanmagan amal uchun yopiq funksiya (closure): Gate::define('view-reports', fn (User $u) => ...). U AppServiceProvider::boot() da ro‘yxatdan o‘tkaziladi va Gate::allows(), Gate::denies(), Gate::authorize() orqali chaqiriladi. Gate::before() barcha tekshiruvlardan oldin ishlaydi: admin uchun true qaytarsa, unga hamma narsa ruxsat. Muhim nozik joy: before boshqalar uchun null qaytarishi kerak — false qaytarsa, admin bo‘lmagan hamma foydalanuvchiga barcha amallar taqiqlanib qoladi.

Policy — bitta model atrofidagi qoidalarni guruhlaydigan sinf: OrderPolicy da view, create, update, confirm, cancel metodlari. Laravel 12 nomlash qoidasi bo‘yicha App\Models\Order uchun App\Policies\OrderPolicy ni avtomatik topadi; boshqa joyda bo‘lsa — Gate::policy(Order::class, OrderPolicy::class). Policy rol ruxsatini biznes holat bilan birlashtiradi: buyurtmani tahrirlash uchun orders.create ruxsati, draft holati va muallif bo‘lish kerak. Metod bool yoki Response::deny('sabab') qaytarishi mumkin — ikkinchisi foydalanuvchiga tushunarli xabar beradi.

Laravel 12 da bazaviy Controller sinfi bo‘sh, shuning uchun $this->authorize() faqat AuthorizesRequests trait i qo‘shilsa ishlaydi. Oddiyroq yo‘l — Gate::authorize('confirm', $order): ruxsat bo‘lmasa AuthorizationException tashlanadi va foydalanuvchi 403 oladi. Boshqa usullar: $request->user()->can('update', $order), marshrutda ->can('confirm', 'order'), Blade da @can('update', $order). Obyekt darajasidagi tekshiruv IDOR (Insecure Direct Object Reference) — manzildagi ID ni almashtirib, birovning hujjatini ochishga qarshi asosiy himoya.

QAYERDA TEKSHIRAMIZ

Avtorizatsiya vositalari

VositaQachonOmborPro misoli
Gate::definemodelga bog‘lanmagan amalview-reports — hisobotlar sahifasi
Policyaniq model obyekti ustidagi amalOrderPolicy::confirm($user, $order)
Gate::beforehamma tekshiruvdan oldinadmin — har doim true
permission: / can: middlewaremarshrut yoki guruh darajasida/invoices/* → permission:invoices.view
Gate::authorize()controller yoki servis ichidaruxsat yo‘q → AuthorizationException → 403
@can (Blade)faqat interfeys“Tasdiqlash” tugmasini ko‘rsatish/yashirish
Qoida: middleware — “modulga kira oladimi?”, Policy — “aynan shu hujjat bilan shu amalni bajara oladimi?”.
POLICY

OrderPolicy: ruxsat + biznes holat

class OrderPolicy
{
    public function update(User $user, Order $order): bool
    {
        return $user->can('orders.create')
            && $order->status === OrderStatus::Draft
            && (int) $order->created_by === $user->id;
    }
    public function confirm(User $user, Order $order): Response
    {
        if (! $user->can('orders.confirm')) {
            return Response::deny('Tasdiqlash huquqingiz yo‘q.');
        }
        return $order->status === OrderStatus::Draft
            ? Response::allow()
            : Response::deny('Faqat qoralama tasdiqlanadi.');
    }
}
▶ Natija
omborchi → POST /orders/124/confirm   → 403 Tasdiqlash huquqingiz yo‘q.
menejer, status=confirmed           → 403 Faqat qoralama tasdiqlanadi.
menejer, status=draft               → 302 (tasdiqlandi)
  • $user->can('orders.confirm') — rol orqali berilgan ruxsat (spatie uni Gate ga ro‘yxatdan o‘tkazadi)
  • OrderStatus::Draft — 4-mavzudagi holat enumi — biznes holat ham ruxsatning bir qismi
  • created_by — faqat muallif tahrirlaydi — boshqa menejerning qoralamasi emas
  • Response::deny() — 403 bilan birga foydalanuvchiga sabab ko‘rsatiladi
ISHLATISH

Gate::before, Gate::authorize va marshrut

// AppServiceProvider::boot() — admin uchun hamma narsa
Gate::before(fn (User $user, string $ability)
    => $user->hasRole('admin') ? true : null);

// OrderController::confirm(Order $order, OrderService $orders)
Gate::authorize('confirm', $order);      // yo'q bo'lsa — 403
$orders->confirm($order);

// istalgan joyda: true / false
$canEdit = $request->user()->can('update', $order);

// routes/web.php — marshrut darajasida
Route::post('/orders/{order}/confirm', [OrderController::class,
    'confirm'])->middleware('auth')->can('confirm', 'order');
▶ Natija
Gate::before → true   : admin, tekshiruv shu yerda tugaydi
Gate::before → null   : Policy::confirm() chaqiriladi
AuthorizationException → HTTP 403 Forbidden
  • ? true : null — null — “men qaror qilmayman, Policy hal qilsin”; false hammani bloklaydi
  • Gate::authorize — Laravel 12 bazaviy Controller da $this->authorize() yo‘q — shu usul ishonchli
  • ->can('confirm', 'order') — ikkinchi argument — marshrut parametri nomi (model binding)
  • user()->can() — shartli mantiq uchun: istisno emas, bool qaytaradi

Gate va Policy

Har bir holatda nima bo‘lishini tanlang.

Login qilmagan foydalanuvchi API da /api/v1/orders ga so‘rov yubordi. Qanday javob kutiladi?
  1. 200 OK
  2. 401 Unauthorized
  3. 403 Forbidden
  4. 404 Not Found

✓ 401 Unauthorized — Foydalanuvchi aniqlanmagan — bu autentifikatsiya xatosi (401). 403 — aniqlangan, lekin huquqi yo‘q bo‘lsa.

Gate::before admin bo‘lmaganlar uchun false qaytarsa nima bo‘ladi?
  1. Hech narsa o‘zgarmaydi
  2. Faqat admin tekshiriladi
  3. Admin bo‘lmagan hammaga barcha amallar taqiqlanadi
  4. Policy ikki marta chaqiriladi

✓ Admin bo‘lmagan hammaga barcha amallar taqiqlanadi — before dan qaytgan null bo‘lmagan qiymat yakuniy qaror hisoblanadi — Policy umuman chaqirilmaydi.

“Tasdiqlash” tugmasi @can bilan yashirilgan, lekin controller da tekshiruv yo‘q. Bu xavfsizmi?
  1. Ha, tugma ko‘rinmaydi
  2. Yo‘q — POST so‘rovni qo‘lda yuborish mumkin
  3. Ha, CSRF himoya qiladi
  4. Faqat HTTPS bo‘lsa xavfsiz

✓ Yo‘q — POST so‘rovni qo‘lda yuborish mumkin — Blade faqat interfeys. So‘rovni curl yoki brauzer konsolidan yuborish mumkin — serverda Gate::authorize shart.

O‘zingizni tekshiring
Gate va Policy dan qaysi birini qachon ishlatasiz?

Gate — modelsiz amal (hisobotlar sahifasi), Policy — aniq model obyekti ustidagi amallar (buyurtmani tasdiqlash).

Laravel 12 controllerida $this->authorize() nima uchun ishlamasligi mumkin va o‘rniga nima yoziladi?

Bazaviy Controller bo‘sh, AuthorizesRequests trait i yo‘q; Gate::authorize('confirm', $order) yoziladi.

IDOR nima va Policy unga qarshi qanday himoya qiladi?

Manzildagi ID ni almashtirib birovning obyektini ochish; Policy har bir obyekt uchun egalik/holat/ruxsatni tekshiradi va 403 qaytaradi.

3. RBAC: rollar va ruxsatlar

Rol → ruxsat matritsasi · spatie/laravel-permission · HasRoles · kesh

Rollarga asoslangan kirish nazorati (role-based access control, RBAC) da ruxsatlar foydalanuvchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, rol orqali beriladi: foydalanuvchi → rollar → ruxsatlar. Kodda rolni emas, ruxsatni tekshirish kerak: hasRole('menejer') yuzlab joyga tarqalsa, “katta menejer” degan yangi rol qo‘shish uchun butun kodni o‘zgartirishga to‘g‘ri keladi; can('orders.confirm') esa rolga ruxsat qo‘shish bilan hal bo‘ladi. Ruxsat nomlari modul.amal ko‘rinishida: orders.view, orders.confirm, stock.move, invoices.create, payments.create, users.manage, audit.view.

Moliya-bank sohasida RBAC bilan birga vazifalarni ajratish (segregation of duties) talab qilinadi: bitta odam butun jarayonni yolg‘iz bajara olmasligi kerak. OmborPro da buyurtmani menejer yaratadi va tasdiqlaydi, tovarni ombordan omborchi jo‘natadi, hisob-faktura va to‘lovni buxgalter rasmiylashtiradi. Shunda soxta buyurtma yaratib, tovarni chiqarib yuborish uchun kamida ikki kishining kelishuvi kerak bo‘ladi. admin foydalanuvchilar va rollarni boshqaradi, audit jurnalini ko‘radi; uning hisobi kam bo‘lishi va 2FA bilan himoyalanishi kerak.

spatie/laravel-permission (v6) — Laravel dagi eng keng tarqalgan RBAC paketi. U beshta jadval yaratadi: roles, permissions, model_has_roles, model_has_permissions, role_has_permissions. User modeliga HasRoles trait i qo‘shiladi va API paydo bo‘ladi: assignRole(), syncRoles(), removeRole(), givePermissionTo(), syncPermissions(), hasRole(), hasAnyRole(), hasPermissionTo(). Paket ruxsatlarni Laravel Gate ga ro‘yxatdan o‘tkazadi, shuning uchun oddiy $user->can('orders.view'), @can('orders.view') va can: middleware ham ishlaydi. Har bir rol va ruxsatning guard_name i bor (veb uchun web).

Rollar va ruxsatlar qo‘lda emas, seeder orqali yaratiladi — shunda har bir muhitda (lokal, test, production) matritsa bir xil bo‘ladi. Seeder qayta ishga tushirilganda xato bermasligi uchun Permission::findOrCreate() va Role::findOrCreate() hamda syncPermissions() ishlatiladi. Paket ruxsatlarni keshlaydi (standart 24 soat), shuning uchun seeder boshida forgetCachedPermissions() chaqiriladi, bazani qo‘lda o‘zgartirgandan keyin esa php artisan permission:cache-reset. Keng tarqalgan xato — keshni tozalamasdan “ruxsat berdim, lekin ishlamayapti” deb soatlab izlash.

RUXSATLAR MATRITSASI

OmborPro: modul × rol

Modulmenejeromborchibuxgalter
Mahsulotlarproducts.viewproducts.view, products.manage—
Buyurtmalarorders.view, create, confirm, cancelorders.vieworders.view
Omborstock.viewstock.view, stock.move—
Hisob-fakturalar——invoices.view, invoices.create
To‘lovlar——payments.create
Hisobotlarreports.view—reports.view
Foydalanuvchilar, audit———
admin — barcha 14 ta ruxsat (users.manage, audit.view faqat unda) va Gate::before.
SEEDER

RolesAndPermissionsSeeder::run()

app()[PermissionRegistrar::class]->forgetCachedPermissions();
$matrix = [
    'admin' => ['users.manage', 'audit.view'],    // + hammasi pastda
    'menejer' => ['orders.view', 'orders.create', 'orders.confirm',
        'orders.cancel', 'products.view', 'stock.view', 'reports.view'],
    'omborchi' => ['stock.view', 'stock.move', 'products.view',
        'products.manage', 'orders.view'],
    'buxgalter' => ['invoices.view', 'invoices.create',
        'payments.create', 'reports.view', 'orders.view'],
];
foreach ($matrix as $role => $permissions) {
    foreach ($permissions as $name) {
        Permission::findOrCreate($name, 'web');
    }
    Role::findOrCreate($role, 'web')->syncPermissions($permissions);
}
Role::findByName('admin', 'web')->syncPermissions(Permission::all());
$user->assignRole('menejer');           // foydalanuvchiga rol
▶ Natija
php artisan db:seed --class=RolesAndPermissionsSeeder
roles: 4 · permissions: 14
admin: 14 · menejer: 7 · omborchi: 5 · buxgalter: 5
  • forgetCachedPermissions() — eski kesh yangi matritsani “yashirmasligi” uchun
  • findOrCreate — seeder qayta ishga tushsa ham takror yozuv yaratmaydi (idempotent)
  • syncPermissions — rolning ruxsatlarini aynan shu ro‘yxatga tenglashtiradi — ortiqchasi olib tashlanadi
  • assignRole — HasRoles trait i bergan metod; syncRoles() — rollarni almashtiradi
SOF PHP

RBAC tekshiruvi qanday ishlaydi

$roles = [
    'menejer' => ['orders.view', 'orders.create', 'orders.confirm'],
    'omborchi' => ['stock.view', 'stock.move', 'orders.view'],
    'buxgalter' => ['invoices.create', 'payments.create'],
];
function can(array $userRoles, string $perm, array $roles): bool
{
    if (in_array('admin', $userRoles, true)) {
        return true;                       // Gate::before analogi
    }
    $lists = array_map(fn ($r) => $roles[$r] ?? [], $userRoles);
    return in_array($perm, array_merge([], ...$lists), true);  // rad
}
foreach ([[['omborchi'], 'stock.move'], [['omborchi'], 'orders.create'],
    [['menejer', 'buxgalter'], 'payments.create'], [[], 'orders.view'],
    [['admin'], 'users.manage']] as [$userRoles, $perm]) {
    echo can($userRoles, $perm, $roles) ? 'ha' : 'yo\'q', PHP_EOL;
}
▶ Natija
ha
yo'q
ha
yo'q
ha
  • array_merge(...) — foydalanuvchining barcha rollari ruxsatlari birlashtiriladi
  • ?? [] — noma’lum rol ruxsat bermaydi — sukut bo‘yicha rad
  • can([], ...) — rolsiz foydalanuvchi hech narsa qila olmaydi
  • admin — Gate::before kabi: tekshiruv boshidayoq true

Kimga qaysi ruxsat?

Har bir amalni OmborPro matritsasi bo‘yicha to‘g‘ri rolga joylashtiring.

menejer
  • Yangi buyurtma yaratish (orders.create) — Mijoz bilan ishlash — menejer vazifasi.
  • Buyurtmani tasdiqlash (orders.confirm) — Tasdiqlash ham menejerda — rezerv shundan keyin boshlanadi.
  • Buyurtmani bekor qilish (orders.cancel) — Rezervni bo‘shatadigan bekor qilish — menejer.
omborchi
  • Omborga kirim qilish (stock.move) — Qoldiq harakatlari — faqat omborchi.
  • Inventarizatsiya tuzatishi (adjust) — Ombor harakati turi — stock.move ruxsati.
  • Mahsulot kartochkasini tahrirlash (products.manage) — Matritsada mahsulot katalogi omborchida.
buxgalter
  • Hisob-faktura chiqarish (invoices.create) — Moliyaviy hujjat — buxgalter.
  • Payme to‘lovini qayd etish (payments.create) — Pul harakati — buxgalter.
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun kodda hasRole() emas, can() ni tekshirish afzal?

Rollar o‘zgaradi, ruxsatlar barqaror: yangi rol qo‘shish uchun kod emas, faqat matritsa o‘zgaradi.

Vazifalarni ajratish (segregation of duties) OmborPro da qanday namoyon bo‘ladi?

Buyurtmani menejer, jo‘natishni omborchi, hisob-faktura va to‘lovni buxgalter bajaradi — bitta odam butun zanjirni yolg‘iz bajara olmaydi.

Ruxsat berildi, lekin foydalanuvchida hali ham 403. Birinchi nimani tekshirasiz?

Ruxsatlar keshini: php artisan permission:cache-reset; keyin guard_name va rol foydalanuvchiga biriktirilganini.

4. Audit jurnali: kim, qachon, nimani o‘zgartirdi

Audit maydonlari · Eloquent hodisalari · o‘zgartirib bo‘lmaslik · maxfiy maydonlar

Audit jurnali — biznes ahamiyatga ega har bir o‘zgarishning o‘chirilmaydigan tarixi. Moliya-bank sohasida u ichki nazorat, tashqi audit va nizolarni hal qilish uchun majburiy: “mahsulot narxini 125 000 dan 119 000 so‘mga kim tushirdi?”, “to‘langan hisob-faktura nega bekor qilindi?”. 3-mavzuda yaratgan created_by kabi audit maydonlari faqat oxirgi holatni ko‘rsatadi, jurnal esa butun tarixni saqlaydi. Uni texnik logdan (storage/logs/laravel.log) farqlang: texnik log — dasturchi uchun, tez aylanadi va o‘chiriladi; audit — biznes uchun, bazada uzoq muddat saqlanadi va faqat audit.view ruxsati bor xodimga ko‘rinadi.

audit_logs jadvali savollarga javob beradi: kim (user_id), nima (action: created, updated, deleted, login, login_failed, role_changed), qaysi obyekt (auditable_type, auditable_id — polimorf bog‘lanish), oldin va keyin (old_values, new_values — JSON), qayerdan (ip) va qachon (created_at). Vaqt UTC da saqlanadi, ekranda Asia/Tashkent ga o‘tkazib ko‘rsatiladi. Qidiruv tez bo‘lishi uchun (auditable_type, auditable_id) va created_at ga indeks qo‘yiladi.

Yozishning eng qulay usuli — Eloquent model hodisalari: Auditable trait i bootAuditable() metodida created, updated, deleted hodisalariga obuna bo‘ladi (yoki alohida Observer sinfi). updated hodisasida getChanges() yangi qiymatlarni, getOriginal() esa hali eski qiymatlarni beradi. Muhim tuzoq: Product::where(...)->update([...]) kabi ommaviy so‘rovlar model hodisalarini chaqirmaydi — bunday o‘zgarishlar jurnalga tushmaydi. Shuning uchun servislarda modelni o‘qib, save() qilish yoki auditni aniq yozish kerak. Ombor qoldig‘i uchun 4-mavzudagi stock_movements o‘zi jurnal vazifasini bajaradi.

Jurnalning qadri uning o‘zgarmasligida. Ilovada audit yozuvini tahrirlash yoki o‘chirish uchun marshrut bo‘lmaydi, AuditLog modeli updating/deleting ni rad etadi, PostgreSQL da esa ilova foydalanuvchisidan UPDATE va DELETE huquqi olinadi (REVOKE). Maxfiy ma’lumot jurnalga yozilmaydi: password, remember_token, tokenlar, karta raqamlari — o‘chiriladi yoki *** bilan almashtiriladi. Xavfsizlik hodisalari ham yoziladi: muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz kirishlar, rol o‘zgarishi, 403 lar — bu OWASP dagi A09 (loglash va monitoring yetishmasligi) xavfiga qarshi chora.

AUDIT YOZUVI

Har bir yozuv oltita savolga javob beradi

Kim?user_id — tizim jarayoni (navbat, scheduler) bo‘lsa null
Nima?action: created, updated, deleted, login, login_failed, role_changed
Qaysi obyekt?auditable_type + auditable_id: App\Models\Product #12
Oldin → keyinold_values, new_values — faqat o‘zgargan maydonlar, JSON
Qayerdan?ip — request()->ip(); kerak bo‘lsa user agent
Qachon?created_at UTC da; updated_at yo‘q — yozuv o‘zgarmaydi
TRAIT

Auditable: updated hodisasi

trait Auditable
{
    public static function bootAuditable(): void
    {
        static::updated(function (Model $model) {
            $hide = ['password', 'remember_token', 'updated_at'];
            $new = Arr::except($model->getChanges(), $hide);
            $old = Arr::only($model->getOriginal(), array_keys($new));
            AuditLog::create([
                'user_id' => auth()->id(), 'action' => 'updated',
                'auditable_type' => $model->getMorphClass(),
                'auditable_id' => $model->getKey(),
                'old_values' => $old, 'new_values' => $new,
                'ip' => request()->ip(),
            ]);
        });
    }
}
▶ Natija
audit_logs #981: user_id=7, action=updated
auditable = App\Models\Product #12
old_values = {"price":"125000.00"}
new_values = {"price":"119000.00"}
ip = 10.0.5.23
  • bootAuditable() — Laravel boot + trait nomi ko‘rinishidagi statik metodni avtomatik chaqiradi
  • getChanges() — save() da haqiqatan o‘zgargan maydonlar
  • getOriginal() — updated hodisasida hali eski qiymatlar
  • Arr::except — parol va token jurnalga tushmaydi
  • getMorphClass() — polimorf tur nomi — auditable_type ustuni uchun
SOF PHP

O‘zgarishlar farqi va maxfiy maydonlar

function auditDiff(array $old, array $new, array $hidden): array
{
    $diff = ['old' => [], 'new' => []];
    foreach ($new as $key => $value) {
        if (array_key_exists($key, $old) && $old[$key] === $value) {
            continue;                       // o'zgarmagan
        }
        $mask = in_array($key, $hidden, true);
        $diff['old'][$key] = $mask ? '***' : ($old[$key] ?? null);
        $diff['new'][$key] = $mask ? '***' : $value;
    }
    return $diff;
}
$old = ['price' => '125000.00', 'name' => 'Un', 'password' => 'h1'];
$new = ['price' => '119000.00', 'name' => 'Un', 'password' => 'h2'];
echo json_encode(auditDiff($old, $new, ['password']));
▶ Natija
{"old":{"price":"125000.00","password":"***"},"new":{"price":"119000.00","password":"***"}}
  • === — qat’iy taqqoslash: '10' va 10 farq qiladi — Eloquent cast larini hisobga oling
  • array_key_exists — null qiymatli maydon ham “bor” hisoblanadi (isset dan farqi)
  • '***' — parol o‘zgargani ko‘rinadi, lekin qiymati emas
  • name — o‘zgarmagan maydon jurnalni to‘ldirmaydi
AMALIYOT

Audit jurnali: xato va to‘g‘ri yondashuv

✗ Noto‘g‘ri
  • Auditni faqat laravel.log ga yozish — 14 kunda aylanib o‘chadi
  • old_values ga parol xeshi va tokenlarni ham yozish
  • Admin uchun “jurnalni tozalash” tugmasi
  • Product::where(...)->update() bilan narxlarni ommaviy o‘zgartirish — iz qolmaydi
  • Faqat muvaffaqiyatli amallarni yozish
✓ To‘g‘ri
  • Alohida audit_logs jadvali, indekslar va saqlash muddati siyosati
  • password, remember_token — *** yoki umuman yozilmaydi
  • Faqat qo‘shish (append-only): DB da REVOKE UPDATE, DELETE
  • Ommaviy o‘zgarish servis orqali — har bir model save() yoki aniq audit yozuvi
  • login_failed va 403 urinishlari ham yoziladi
O‘zingizni tekshiring
Audit jurnali texnik logdan nimasi bilan farq qiladi?

Audit — biznes hodisalari, bazada uzoq saqlanadi va faqat audit.view ga ko‘rinadi; texnik log — dasturchi uchun, aylanib o‘chadi.

Nima uchun Product::where('category_id', 3)->update(['price' => ...]) audit jurnaliga tushmaydi?

Ommaviy so‘rov modellarni yuklamaydi va updated hodisasini chaqirmaydi.

Audit yozuvlarini o‘zgartirib bo‘lmasligini qaysi ikki darajada ta’minlaymiz?

Ilova darajasida (marshrut yo‘q, model updating/deleting ni rad etadi) va baza darajasida (REVOKE UPDATE, DELETE).

5. OWASP Top 10 va Laravel himoya vositalari

A01–A10 (2021) · injection va XSS · mass assignment · CSRF · sozlama

OWASP Top 10 — veb ilovalardagi eng xavfli zaifliklar ro‘yxati; amaldagi nashr — 2021 yil. Unda: A01 Broken Access Control (kirish nazorati buzilishi), A02 Cryptographic Failures (kriptografik xatolar), A03 Injection (SQL injection va XSS), A04 Insecure Design (xavfsiz bo‘lmagan loyihalash), A05 Security Misconfiguration (noto‘g‘ri sozlama), A06 Vulnerable and Outdated Components (eskirgan komponentlar), A07 Identification and Authentication Failures (autentifikatsiya xatolari), A08 Software and Data Integrity Failures (yaxlitlik buzilishi), A09 Security Logging and Monitoring Failures va A10 Server-Side Request Forgery (SSRF). Birinchi o‘rinda aynan kirish nazorati turadi — shu ma’ruzaning 2- va 3-bo‘limlari unga bag‘ishlangan.

Injection. Eloquent va query builder PDO tayyorlangan so‘rovlarini (prepared statements) ishlatadi: where('sku', $sku) dagi qiymat SQL matniga emas, alohida parametr (binding) sifatida yuboriladi. Xavf xom (raw) SQL da paydo bo‘ladi: DB::select("... '$sku'"), whereRaw, orderByRaw, DB::raw ga foydalanuvchi matnini qo‘shib yozish. Ustun nomlari binding bilan himoyalanmaydi — orderBy($request->sort) uchun ruxsat etilgan ustunlar ro‘yxati (Rule::in([...])) kerak. XSS: Blade dagi {{ $x }} qiymatni htmlspecialchars bilan ekranlaydi, {!! $x !!} esa yo‘q — undan faqat o‘zingiz tozalagan HTML uchun foydalaning.

Mass assignment. User::create($request->all()) yozilsa, hujumchi formaga is_active=1 yoki boshqa maydonni qo‘shib yuborishi mumkin. Himoya — modelda $fillable ro‘yxati va controllerda faqat $request->validated(). CSRF: Laravel web guruhidagi har bir POST/PUT/DELETE so‘rovda tokenni tekshiradi, Blade formalarida @csrf bo‘lishi shart; tashqi tizim webhook lari uchun istisno Laravel 12 da bootstrap/app.php dagi $middleware->validateCsrfTokens(except: [...]) orqali beriladi. Sessiya cookie si HttpOnly, production da SESSION_SECURE_COOKIE=true.

Sozlama va komponentlar. Production da APP_DEBUG=false bo‘lishi shart — aks holda xato sahifasi muhit o‘zgaruvchilari va kodni ko‘rsatib qo‘yadi; APP_KEY va .env git ga tushmaydi; Telescope va Debugbar production da o‘chiriladi. composer audit o‘rnatilgan paketlardagi ma’lum zaifliklarni ko‘rsatadi (A06). Maxfiy ustunlar uchun encrypted cast, butun trafik HTTPS (A02). Mijozga vaqtinchalik havola — URL::temporarySignedRoute() va signed middleware (A08). Server foydalanuvchi bergan URL dan ma’lumot yuklasa (masalan, mahsulot rasmi), ichki manzillarga (127.0.0.1, 10.x, 169.254.169.254) so‘rovni taqiqlang — bu A10 SSRF.

OWASP TOP 10 · 2021

A01–A05: OmborPro da qanday ko‘rinadi

KodXavfOmborPro misoliLaravel himoyasi
A01Broken Access Controlomborchi /invoices/46 ni ochadi (IDOR)Policy, permission: middleware, Gate::authorize
A02Cryptographic Failuresparol md5, STIR ochiq matndabcrypt/argon2id, encrypted cast, HTTPS
A03Injection (SQL, XSS)whereRaw("sku = '$sku'"), {!! $name !!}binding, Rule::in ustunlar, {{ }}
A04Insecure Designmanfiy qoldiq, tasdiqsiz bekor qilishinvariantlar, holat mashinasi (4-mavzu)
A05Security Misconfigurationproduction da APP_DEBUG=true.env nazorati, Telescope o‘chiq
OWASP TOP 10 · 2021

A06–A10: davomi

KodXavfOmborPro misoliLaravel himoyasi
A06Vulnerable and Outdated Componentseski paket versiyasidagi ma’lum zaiflikcomposer audit, muntazam yangilash
A07Identification and Authentication Failurescheksiz login urinishlari, zaif parolRateLimiter, parol qoidalari, 2FA
A08Software and Data Integrity Failuresimzosiz webhook, soxtalashtirilgan havolahash_hmac imzo, signed middleware
A09Security Logging and Monitoring Failureskim narxni o‘zgartirgani noma’lumaudit_logs, login_failed, monitoring
A10Server-Side Request ForgeryURL bo‘yicha rasm yuklash ichki serverga boradihost ro‘yxati, ichki IP larni taqiqlash
OWASP Top 10 — tekshiruv ro‘yxati emas, xabardorlik hujjati. Chuqur tekshiruv uchun OWASP ASVS ishlatiladi.
INJECTION · XSS · MASS ASSIGNMENT

Xavfli va xavfsiz yozuv

✗ Noto‘g‘ri
  • DB::select("select * from products where sku = '$sku'")
  • ->orderByRaw($request->input('sort'))
  • {!! $product->name !!} — mahsulot nomida <script> bo‘lsa ishlaydi
  • User::create($request->all())
  • if ($signature == $expected)
✓ To‘g‘ri
  • Product::where('sku', $sku)->first() — binding
  • 'sort' => Rule::in(['name', 'price', 'sku']) + orderBy($sort)
  • {{ $product->name }} — avtomatik ekranlash
  • $fillable + User::create($request->validated())
  • hash_equals($expected, $signature) — vaqtga chidamli
XAVFSIZ QIDIRUV

ProductController::index — validatsiya va binding

public function index(Request $request)
{
    $data = $request->validate([
        'q' => ['nullable', 'string', 'max:100'],
        'sort' => ['nullable', Rule::in(['name', 'price', 'sku'])],
    ]);

    return Product::query()
        ->when($data['q'] ?? null, fn ($query, $term) =>
            $query->where('name', 'ilike', "%{$term}%"))
        ->orderBy($data['sort'] ?? 'name')
        ->paginate(20);
}
▶ Natija
?q=un&sort=price →
select * from "products" where "name"::text ilike ?
  and "products"."deleted_at" is null
  order by "price" asc limit 20 offset 0   bindings: ["%un%"]
?sort=id;drop table users → validatsiya xatosi, SQL bajarilmaydi
  • Rule::in([...]) — ustun nomi faqat ruxsat etilgan ro‘yxatdan — identifikatorlar binding bilan himoyalanmaydi
  • where(..., 'ilike', ...) — qidiruv matni SQL ga emas, ? binding ga tushadi
  • max:100 — juda uzun so‘rovlar bilan bazani yuklashning oldi olinadi
  • deleted_at is null — SoftDeletes (3-mavzu) o‘chirilganlarni avtomatik chiqarib tashlaydi

Qaysi OWASP xavfi?

Har bir holatni tegishli toifaga joylashtiring.

A01 Kirish nazorati
  • Buxgalter /admin/users sahifasini ochib, rollarni o‘zgartira oladi — Marshrutda permission:users.manage yo‘q.
  • Menejer manzildagi ID ni o‘zgartirib, boshqa menejerning qoralamasini tahrirlaydi — Obyekt darajasida Policy tekshiruvi yo‘q — IDOR.
A03 Injection / XSS
  • orderByRaw($request->sort) — Foydalanuvchi matni SQL ga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushadi.
  • Kontragent nomi {!! $c->name !!} bilan chiqariladi — Saqlangan XSS: nomga yozilgan skript har bir ko‘ruvchida ishlaydi.
  • whereRaw("inn = '$inn'") — Klassik SQL injection.
A05 Noto‘g‘ri sozlama
  • Production serverda APP_DEBUG=true — Xato sahifasi .env qiymatlari va kodni ko‘rsatadi.
  • Telescope production da hammaga ochiq — So‘rovlar, sessiyalar va SQL lar begonaga ko‘rinadi.
  • .env fayli git repozitoriysiga tushib qolgan — Kalitlar va parollar oshkor — darhol almashtirish kerak.
O‘zingizni tekshiring
OWASP Top 10 (2021) da birinchi o‘rinda qaysi xavf turadi va Laravel da unga qarshi qaysi vositalar bor?

A01 Broken Access Control; Policy, Gate, permission:/can: middleware, Gate::authorize.

Nima uchun orderBy($request->sort) binding bo‘lsa ham xavfli va qanday tuzatiladi?

Ustun nomi binding bilan himoyalanmaydi; Rule::in(['name', 'price', 'sku']) bilan ruxsat etilgan ro‘yxatdan tanlanadi.

{{ }} va {!! !!} ning farqi nimada?

{{ }} — htmlspecialchars bilan ekranlaydi (XSS dan himoya), {!! !!} — xom HTML chiqaradi.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

Login qilmagan foydalanuvchi va huquqsiz foydalanuvchi qanday HTTP kod oladi?

Login qilmagan — 401 (yoki login sahifasiga yo‘naltirish), huquqsiz — 403.

Nima uchun bir xil parol ikki xil bcrypt xeshi beradi?

Har safar yangi tasodifiy tuz qo‘shiladi; tekshirish faqat password_verify bilan.

Auth::attempt ga 'is_active' => true qo‘shish nima beradi?

Bloklangan xodim to‘g‘ri parol bilan ham kira olmaydi.

Gate::before admin bo‘lmaganlar uchun nima qaytarishi kerak?

null — qarorni Policy ga qoldiradi.

Laravel 12 da Policy qanday ulanadi?

Nomlash qoidasi bo‘yicha avtomatik (Models\Order → Policies\OrderPolicy) yoki Gate::policy().

spatie paketida ruxsatlar keshini qanday tozalaymiz?

php artisan permission:cache-reset yoki forgetCachedPermissions().

Qaysi Eloquent amali audit hodisasini chaqirmaydi?

Query builder orqali ommaviy update() / delete().

SQL injection dan Eloquent qanday himoya qiladi va qayerda himoya qilmaydi?

Qiymatlar binding bilan yuboriladi; xom SQL dagi qo‘shib yozilgan matn va ustun nomlari himoyalanmaydi.

Chiqish chiptasi

  1. OmborPro da buxgalter buyurtmani tasdiqlay olmasligini qaysi uchta joyda ta’minlaysiz?
  2. Audit jurnalida mahsulot narxi o‘zgarganda qaysi maydonlar to‘ldiriladi? Misol yozing.
  3. OWASP Top 10 dan qaysi xavf sizning jamoa loyihangiz uchun eng dolzarb va nima uchun?