⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik — interaktiv slaydlar
5
BESHINCHI MA’RUZA
Korxona ilovalarini dasturlash · 5-mavzu

Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik

Autentifikatsiya · Gate va Policy · RBAC (spatie/laravel-permission) · Audit jurnali · OWASP Top 10
Autentifikatsiya
RBAC
Policy
Audit
OWASP
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
1 / 41
Isinish

Omborchi brauzer manzilidagi /invoices/45 ni /invoices/46 ga o‘zgartirdi. Tizim nima qilishi kerak?

Hozircha javob bermang. Avval bu so‘rovni kim va qayerda to‘xtatishi kerakligini o‘ylab ko‘ring.

1
Menyuda “Hisob-fakturalar” tugmasini yashirish yetarlimi?
2
Tizim bu omborchi aynan kimligini qayerdan biladi?
3
Ertaga rahbar “46-hisob-fakturani kim ko‘rgan?” deb so‘rasa, qanday javob beramiz?
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
2 / 41
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Farqlash — autentifikatsiya, avtorizatsiya va audit vazifalarini hamda 401 va 403 javoblarini
2
Tushuntirish — parollarni bcrypt/argon2id bilan xeshlash, sessiyani yangilash va login urinishlarini cheklash zaruratini
3
Qo‘llash — Laravel Gate va Policy yordamida obyekt darajasidagi ruxsatlarni (OrderPolicy)
4
Loyihalash — OmborPro uchun rol → ruxsat matritsasini (admin, menejer, omborchi, buxgalter)
5
Sozlash — spatie/laravel-permission paketini: HasRoles, seeder, middleware, kesh
6
Yozish — Eloquent hodisalari asosida o‘zgartirib bo‘lmaydigan audit jurnalini
7
Baholash — Laravel ilovasini OWASP Top 10 (2021) xavflari bo‘yicha
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
3 / 41
01

Autentifikatsiya: foydalanuvchini aniqlash

AuthN, AuthZ, audit · parol xeshlash · Auth::attempt · login cheklovi
Autentifikatsiya
Hash
Auth::attempt
RateLimiter
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
4 / 41
UCH SAVOL

Kim? Nima mumkin? Nima qildi?

Xavfsizlik bir-birini to‘ldiradigan uch mexanizmdan iborat. Bittasi yo‘q bo‘lsa, qolganlari ham yarim ishlaydi.

Autentifikatsiya (AuthN)

Foydalanuvchi kimligini isbotlash: e-mail + parol, 2FA kodi. Muvaffaqiyatsiz — 401 yoki login sahifasi.

Avtorizatsiya (AuthZ)

Aniqlangan foydalanuvchiga shu amal ruxsat etilganmi: orders.confirm, OrderPolicy. Ruxsat yo‘q — 403.

Audit

Kim, qachon, qaysi IP dan, qaysi obyektni qanday o‘zgartirgani — audit_logs jadvalida.
Menyu tugmasini yashirish — avtorizatsiya emas. Tekshiruv har doim serverda, har bir so‘rovda bo‘ladi.
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
5 / 41
PAROL XESHLASH

password_hash va password_verify

$hash = password_hash('Ombor#2026', PASSWORD_BCRYPT, ['cost' => 10]);

echo substr($hash, 0, 7), PHP_EOL;   // algoritm va cost
echo strlen($hash), PHP_EOL;         // bcrypt xeshi uzunligi

var_dump(password_verify('Ombor#2026', $hash));
var_dump(password_verify('ombor#2026', $hash));

// cost oshirilgan bo'lsa, keyingi loginda qayta xeshlash kerak
echo password_needs_rehash($hash, PASSWORD_BCRYPT, ['cost' => 12])
    ? 'qayta xeshlash' : 'yaxshi';
▶ NATIJA
$2y$10$
60
bool(true)
bool(false)
qayta xeshlash
$2y$10$
xesh ichida algoritm (2y = bcrypt), cost va tuz saqlanadi — alohida ustun kerak emas
password_verify
tuzni xeshning o‘zidan olib, qayta hisoblaydi; katta-kichik harf farqlanadi
password_needs_rehash
cost yoki algoritm o‘zgarsa, login paytida xeshni yangilash imkonini beradi
Laravel
Hash::make, Hash::check, Hash::needsRehash — xuddi shu funksiyalar ustidagi qobiq
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
6 / 41
LOGIN

LoginController: xavfsiz kirish

public function store(Request $request): RedirectResponse
{
    $credentials = $request->validate([
        'email' => ['required', 'email'],
        'password' => ['required', 'string'],
    ]);
    $credentials['is_active'] = true;     // bloklangan xodim kirmaydi

    if (! Auth::attempt($credentials, $request->boolean('remember'))) {
        throw ValidationException::withMessages([
            'email' => 'Email yoki parol noto‘g‘ri.',
        ]);
    }
    $request->session()->regenerate();    // session fixation

    return redirect()->intended(route('dashboard'));
}
▶ NATIJA
POST /login (to‘g‘ri)   → 302 Location: /dashboard
POST /login (xato)      → 302 back, errors.email
is_active = false       → xuddi “parol noto‘g‘ri” kabi
Auth::attempt
foydalanuvchini topadi, Hash::check qiladi va sessiyaga yozadi
'is_active' => true
qo‘shimcha shart — so‘rovga where is_active = true bo‘lib qo‘shiladi
withMessages
umumiy xabar: qaysi maydon xato ekani aytilmaydi
regenerate()
kirishdan keyin sessiya ID si yangilanadi
intended()
login sahifasiga yo‘naltirilgan asl manzilga qaytaradi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
7 / 41
LOGIN OQIMI

Kirish so‘rovining xavfsiz yo‘li

1

Cheklov

RateLimiter: email|ip kaliti bo‘yicha 5 ta urinishdan keyin 429 va kutish vaqti
›
2

Validatsiya

email formati, password mavjudligi — $request->validate()
›
3

Tekshirish

Auth::attempt: e-mail + parol xeshi + is_active
›
4

Sessiya

session()->regenerate(), cookie: HttpOnly, Secure, SameSite=Lax
›
5

Audit

Login va Failed hodisalari audit_logs ga yoziladi (IP bilan)
Muvaffaqiyatli kirishda RateLimiter::clear($key) bilan hisoblagich nolga tushiriladi.
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
8 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: Autentifikatsiya: foydalanuvchini aniqlash

1
401 va 403 javoblarining farqi nimada? OmborPro dan misol keltiring.
Savol 1
2
Nima uchun parolni sha256 bilan saqlash ham xavfli?
Savol 2
3
Login dan keyin session()->regenerate() chaqirilmasa, qanday hujum mumkin?
Savol 3
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
9 / 41
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

1-topshiriq: Parol mustahkamligi

Ro‘yxatdan o‘tishda parol korxona siyosatiga mos kelishini tekshiring. Qoidalar (shu tartibda tekshiriladi): uzunligi kamida 10 belgi (uzunlik), kamida bitta katta lotin harfi (katta_harf), kamida bitta kichik harf (kichik_harf), kamida bitta raqam (raqam), kamida bitta harf-raqam bo‘lmagan belgi (belgi). Agar e-mailning @ gacha bo‘lgan qismi (login) kamida 3 belgidan iborat bo‘lsa va parol ichida u katta-kichik harfdan qat’i nazar uchrasa — email xatosi. @ bo‘lmasa, login — butun satr. Parol faqat ASCII belgilardan iborat deb hisoblang.

Imzo: function parol_tekshir(string $parol, string $email): array

Qaytaradi: Buzilgan qoidalar kodlari ro‘yxati, yuqoridagi tartibda: masalan ['uzunlik', 'raqam']. Parol mustahkam bo‘lsa — [].

CHAQIRUV
parol_tekshir('Ombor#2026x', 'ali@omborpro.test')
NATIJA
[]
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
10 / 41
02

Avtorizatsiya: Gate va Policy

Gate · Policy · Gate::before · Gate::authorize · can middleware · @can
Gate
Policy
403
IDOR
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
11 / 41
QAYERDA TEKSHIRAMIZ

Avtorizatsiya vositalari

VositaQachonOmborPro misoli
Gate::definemodelga bog‘lanmagan amalview-reports — hisobotlar sahifasi
Policyaniq model obyekti ustidagi amalOrderPolicy::confirm($user, $order)
Gate::beforehamma tekshiruvdan oldinadmin — har doim true
permission: / can: middlewaremarshrut yoki guruh darajasida/invoices/* → permission:invoices.view
Gate::authorize()controller yoki servis ichidaruxsat yo‘q → AuthorizationException → 403
@can (Blade)faqat interfeys“Tasdiqlash” tugmasini ko‘rsatish/yashirish
Qoida: middleware — “modulga kira oladimi?”, Policy — “aynan shu hujjat bilan shu amalni bajara oladimi?”.
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
12 / 41
POLICY

OrderPolicy: ruxsat + biznes holat

class OrderPolicy
{
    public function update(User $user, Order $order): bool
    {
        return $user->can('orders.create')
            && $order->status === OrderStatus::Draft
            && (int) $order->created_by === $user->id;
    }
    public function confirm(User $user, Order $order): Response
    {
        if (! $user->can('orders.confirm')) {
            return Response::deny('Tasdiqlash huquqingiz yo‘q.');
        }
        return $order->status === OrderStatus::Draft
            ? Response::allow()
            : Response::deny('Faqat qoralama tasdiqlanadi.');
    }
}
▶ NATIJA
omborchi → POST /orders/124/confirm   → 403 Tasdiqlash huquqingiz yo‘q.
menejer, status=confirmed           → 403 Faqat qoralama tasdiqlanadi.
menejer, status=draft               → 302 (tasdiqlandi)
$user->can('orders.confirm')
rol orqali berilgan ruxsat (spatie uni Gate ga ro‘yxatdan o‘tkazadi)
OrderStatus::Draft
4-mavzudagi holat enumi — biznes holat ham ruxsatning bir qismi
created_by
faqat muallif tahrirlaydi — boshqa menejerning qoralamasi emas
Response::deny()
403 bilan birga foydalanuvchiga sabab ko‘rsatiladi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
13 / 41
ISHLATISH

Gate::before, Gate::authorize va marshrut

// AppServiceProvider::boot() — admin uchun hamma narsa
Gate::before(fn (User $user, string $ability)
    => $user->hasRole('admin') ? true : null);

// OrderController::confirm(Order $order, OrderService $orders)
Gate::authorize('confirm', $order);      // yo'q bo'lsa — 403
$orders->confirm($order);

// istalgan joyda: true / false
$canEdit = $request->user()->can('update', $order);

// routes/web.php — marshrut darajasida
Route::post('/orders/{order}/confirm', [OrderController::class,
    'confirm'])->middleware('auth')->can('confirm', 'order');
▶ NATIJA
Gate::before → true   : admin, tekshiruv shu yerda tugaydi
Gate::before → null   : Policy::confirm() chaqiriladi
AuthorizationException → HTTP 403 Forbidden
? true : null
null — “men qaror qilmayman, Policy hal qilsin”; false hammani bloklaydi
Gate::authorize
Laravel 12 bazaviy Controller da $this->authorize() yo‘q — shu usul ishonchli
->can('confirm', 'order')
ikkinchi argument — marshrut parametri nomi (model binding)
user()->can()
shartli mantiq uchun: istisno emas, bool qaytaradi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
14 / 41
▶ INTERAKTIV
Gate va Policy
Har bir holatda nima bo‘lishini tanlang.
2-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: Avtorizatsiya: Gate va Policy

1
Gate va Policy dan qaysi birini qachon ishlatasiz?
Savol 1
2
Laravel 12 controllerida $this->authorize() nima uchun ishlamasligi mumkin va o‘rniga nima yoziladi?
Savol 2
3
IDOR nima va Policy unga qarshi qanday himoya qiladi?
Savol 3
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
16 / 41
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

2-topshiriq: OrderPolicy qarori

OrderPolicy mantiqini sof PHP da yozing. $user = ['id' => int, 'roles' => [...]], $order = ['status' => string, 'created_by' => int]. Amallar: view — menejer, omborchi yoki buxgalter roli bo‘lsa; update — menejer, buyurtma draft va uni shu foydalanuvchi yaratgan bo‘lsa; confirm — menejer va holat draft; cancel — menejer va holat draft, confirmed yoki reserved. admin roli har qanday ma’lum amalga ruxsat oladi (Gate::before kabi). Noma’lum amal uchun (hatto admin uchun ham) InvalidArgumentException tashlang.

Imzo: function buyurtma_ruxsat(array $user, string $amal, array $order): bool

Qaytaradi: true — ruxsat berilgan, false — rad etilgan (403).

CHAQIRUV
buyurtma_ruxsat(['id' => 5, 'roles' => ['menejer']], 'update', ['status' => 'draft', 'created_by' => 5])
NATIJA
true
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
17 / 41
03

RBAC: rollar va ruxsatlar

Rol → ruxsat matritsasi · spatie/laravel-permission · HasRoles · kesh
RBAC
spatie/laravel-permission
HasRoles
Seeder
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
18 / 41
RUXSATLAR MATRITSASI

OmborPro: modul × rol

Modulmenejeromborchibuxgalter
Mahsulotlarproducts.viewproducts.view, products.manage—
Buyurtmalarorders.view, create, confirm, cancelorders.vieworders.view
Omborstock.viewstock.view, stock.move—
Hisob-fakturalar——invoices.view, invoices.create
To‘lovlar——payments.create
Hisobotlarreports.view—reports.view
Foydalanuvchilar, audit———
admin — barcha 14 ta ruxsat (users.manage, audit.view faqat unda) va Gate::before.
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
19 / 41
SEEDER

RolesAndPermissionsSeeder::run()

app()[PermissionRegistrar::class]->forgetCachedPermissions();
$matrix = [
    'admin' => ['users.manage', 'audit.view'],    // + hammasi pastda
    'menejer' => ['orders.view', 'orders.create', 'orders.confirm',
        'orders.cancel', 'products.view', 'stock.view', 'reports.view'],
    'omborchi' => ['stock.view', 'stock.move', 'products.view',
        'products.manage', 'orders.view'],
    'buxgalter' => ['invoices.view', 'invoices.create',
        'payments.create', 'reports.view', 'orders.view'],
];
foreach ($matrix as $role => $permissions) {
    foreach ($permissions as $name) {
        Permission::findOrCreate($name, 'web');
    }
    Role::findOrCreate($role, 'web')->syncPermissions($permissions);
}
Role::findByName('admin', 'web')->syncPermissions(Permission::all());
$user->assignRole('menejer');           // foydalanuvchiga rol
▶ NATIJA
php artisan db:seed --class=RolesAndPermissionsSeeder
roles: 4 · permissions: 14
admin: 14 · menejer: 7 · omborchi: 5 · buxgalter: 5
forgetCachedPermissions()
eski kesh yangi matritsani “yashirmasligi” uchun
findOrCreate
seeder qayta ishga tushsa ham takror yozuv yaratmaydi (idempotent)
syncPermissions
rolning ruxsatlarini aynan shu ro‘yxatga tenglashtiradi — ortiqchasi olib tashlanadi
assignRole
HasRoles trait i bergan metod; syncRoles() — rollarni almashtiradi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
20 / 41
SOF PHP

RBAC tekshiruvi qanday ishlaydi

$roles = [
    'menejer' => ['orders.view', 'orders.create', 'orders.confirm'],
    'omborchi' => ['stock.view', 'stock.move', 'orders.view'],
    'buxgalter' => ['invoices.create', 'payments.create'],
];
function can(array $userRoles, string $perm, array $roles): bool
{
    if (in_array('admin', $userRoles, true)) {
        return true;                       // Gate::before analogi
    }
    $lists = array_map(fn ($r) => $roles[$r] ?? [], $userRoles);
    return in_array($perm, array_merge([], ...$lists), true);  // rad
}
foreach ([[['omborchi'], 'stock.move'], [['omborchi'], 'orders.create'],
    [['menejer', 'buxgalter'], 'payments.create'], [[], 'orders.view'],
    [['admin'], 'users.manage']] as [$userRoles, $perm]) {
    echo can($userRoles, $perm, $roles) ? 'ha' : 'yo\'q', PHP_EOL;
}
▶ NATIJA
ha
yo'q
ha
yo'q
ha
array_merge(...)
foydalanuvchining barcha rollari ruxsatlari birlashtiriladi
?? []
noma’lum rol ruxsat bermaydi — sukut bo‘yicha rad
can([], ...)
rolsiz foydalanuvchi hech narsa qila olmaydi
admin
Gate::before kabi: tekshiruv boshidayoq true
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
21 / 41
▶ INTERAKTIV
Kimga qaysi ruxsat?
Har bir amalni OmborPro matritsasi bo‘yicha to‘g‘ri rolga joylashtiring.
3-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: RBAC: rollar va ruxsatlar

1
Nima uchun kodda hasRole() emas, can() ni tekshirish afzal?
Savol 1
2
Vazifalarni ajratish (segregation of duties) OmborPro da qanday namoyon bo‘ladi?
Savol 2
3
Ruxsat berildi, lekin foydalanuvchida hali ham 403. Birinchi nimani tekshirasiz?
Savol 3
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
23 / 41
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

3-topshiriq: Ruxsat: aniq nom va wildcard

RBAC tekshiruvini yozing. $rollar — rol nomi → ruxsatlar ro‘yxati. Ruxsat namunasi aniq nom (orders.view), modul bo‘yicha wildcard (orders.* — orders. bilan boshlanadigan har qanday ruxsat) yoki * (hammasi) bo‘lishi mumkin. Foydalanuvchi rollaridan kamida bittasida mos namuna bo‘lsa — ruxsat bor. admin roli xaritada bo‘lmasa ham har doim ruxsat oladi. Foydalanuvchida xaritada yo‘q (va admin bo‘lmagan) rol bo‘lsa — DomainException.

Imzo: function ruxsat_bormi(array $foydalanuvchiRollari, string $ruxsat, array $rollar): bool

Qaytaradi: true yoki false.

CHAQIRUV
ruxsat_bormi(['omborchi'], 'stock.move', ['omborchi' => ['stock.*', 'orders.view']])
NATIJA
true
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
24 / 41
04

Audit jurnali: kim, qachon, nimani o‘zgartirdi

Audit maydonlari · Eloquent hodisalari · o‘zgartirib bo‘lmaslik · maxfiy maydonlar
audit_logs
Eloquent events
Append-only
A09
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
25 / 41
AUDIT YOZUVI

Har bir yozuv oltita savolga javob beradi

1Kim?

user_id — tizim jarayoni (navbat, scheduler) bo‘lsa null

2Nima?

action: created, updated, deleted, login, login_failed, role_changed

3Qaysi obyekt?

auditable_type + auditable_id: App\Models\Product #12

4Oldin → keyin

old_values, new_values — faqat o‘zgargan maydonlar, JSON

5Qayerdan?

ip — request()->ip(); kerak bo‘lsa user agent

6Qachon?

created_at UTC da; updated_at yo‘q — yozuv o‘zgarmaydi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
26 / 41
TRAIT

Auditable: updated hodisasi

trait Auditable
{
    public static function bootAuditable(): void
    {
        static::updated(function (Model $model) {
            $hide = ['password', 'remember_token', 'updated_at'];
            $new = Arr::except($model->getChanges(), $hide);
            $old = Arr::only($model->getOriginal(), array_keys($new));
            AuditLog::create([
                'user_id' => auth()->id(), 'action' => 'updated',
                'auditable_type' => $model->getMorphClass(),
                'auditable_id' => $model->getKey(),
                'old_values' => $old, 'new_values' => $new,
                'ip' => request()->ip(),
            ]);
        });
    }
}
▶ NATIJA
audit_logs #981: user_id=7, action=updated
auditable = App\Models\Product #12
old_values = {"price":"125000.00"}
new_values = {"price":"119000.00"}
ip = 10.0.5.23
bootAuditable()
Laravel boot + trait nomi ko‘rinishidagi statik metodni avtomatik chaqiradi
getChanges()
save() da haqiqatan o‘zgargan maydonlar
getOriginal()
updated hodisasida hali eski qiymatlar
Arr::except
parol va token jurnalga tushmaydi
getMorphClass()
polimorf tur nomi — auditable_type ustuni uchun
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
27 / 41
SOF PHP

O‘zgarishlar farqi va maxfiy maydonlar

function auditDiff(array $old, array $new, array $hidden): array
{
    $diff = ['old' => [], 'new' => []];
    foreach ($new as $key => $value) {
        if (array_key_exists($key, $old) && $old[$key] === $value) {
            continue;                       // o'zgarmagan
        }
        $mask = in_array($key, $hidden, true);
        $diff['old'][$key] = $mask ? '***' : ($old[$key] ?? null);
        $diff['new'][$key] = $mask ? '***' : $value;
    }
    return $diff;
}
$old = ['price' => '125000.00', 'name' => 'Un', 'password' => 'h1'];
$new = ['price' => '119000.00', 'name' => 'Un', 'password' => 'h2'];
echo json_encode(auditDiff($old, $new, ['password']));
▶ NATIJA
{"old":{"price":"125000.00","password":"***"},"new":{"price":"119000.00","password":"***"}}
===
qat’iy taqqoslash: '10' va 10 farq qiladi — Eloquent cast larini hisobga oling
array_key_exists
null qiymatli maydon ham “bor” hisoblanadi (isset dan farqi)
'***'
parol o‘zgargani ko‘rinadi, lekin qiymati emas
name
o‘zgarmagan maydon jurnalni to‘ldirmaydi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
28 / 41
AMALIYOT

Audit jurnali: xato va to‘g‘ri yondashuv

✗ Noto‘g‘ri

  • Auditni faqat laravel.log ga yozish — 14 kunda aylanib o‘chadi
  • old_values ga parol xeshi va tokenlarni ham yozish
  • Admin uchun “jurnalni tozalash” tugmasi
  • Product::where(...)->update() bilan narxlarni ommaviy o‘zgartirish — iz qolmaydi
  • Faqat muvaffaqiyatli amallarni yozish

✓ To‘g‘ri

  • Alohida audit_logs jadvali, indekslar va saqlash muddati siyosati
  • password, remember_token — *** yoki umuman yozilmaydi
  • Faqat qo‘shish (append-only): DB da REVOKE UPDATE, DELETE
  • Ommaviy o‘zgarish servis orqali — har bir model save() yoki aniq audit yozuvi
  • login_failed va 403 urinishlari ham yoziladi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
29 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Audit jurnali: kim, qachon, nimani o‘zgartirdi

1
Audit jurnali texnik logdan nimasi bilan farq qiladi?
Savol 1
2
Nima uchun Product::where('category_id', 3)->update(['price' => ...]) audit jurnaliga tushmaydi?
Savol 2
3
Audit yozuvlarini o‘zgartirib bo‘lmasligini qaysi ikki darajada ta’minlaymiz?
Savol 3
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
30 / 41
05

OWASP Top 10 va Laravel himoya vositalari

A01–A10 (2021) · injection va XSS · mass assignment · CSRF · sozlama
OWASP Top 10
SQL injection
XSS
CSRF
Mass assignment
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
31 / 41
OWASP TOP 10 · 2021

A01–A05: OmborPro da qanday ko‘rinadi

KodXavfOmborPro misoliLaravel himoyasi
A01Broken Access Controlomborchi /invoices/46 ni ochadi (IDOR)Policy, permission: middleware, Gate::authorize
A02Cryptographic Failuresparol md5, STIR ochiq matndabcrypt/argon2id, encrypted cast, HTTPS
A03Injection (SQL, XSS)whereRaw("sku = '$sku'"), {!! $name !!}binding, Rule::in ustunlar, {{ }}
A04Insecure Designmanfiy qoldiq, tasdiqsiz bekor qilishinvariantlar, holat mashinasi (4-mavzu)
A05Security Misconfigurationproduction da APP_DEBUG=true.env nazorati, Telescope o‘chiq
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
32 / 41
OWASP TOP 10 · 2021

A06–A10: davomi

KodXavfOmborPro misoliLaravel himoyasi
A06Vulnerable and Outdated Componentseski paket versiyasidagi ma’lum zaiflikcomposer audit, muntazam yangilash
A07Identification and Authentication Failurescheksiz login urinishlari, zaif parolRateLimiter, parol qoidalari, 2FA
A08Software and Data Integrity Failuresimzosiz webhook, soxtalashtirilgan havolahash_hmac imzo, signed middleware
A09Security Logging and Monitoring Failureskim narxni o‘zgartirgani noma’lumaudit_logs, login_failed, monitoring
A10Server-Side Request ForgeryURL bo‘yicha rasm yuklash ichki serverga boradihost ro‘yxati, ichki IP larni taqiqlash
OWASP Top 10 — tekshiruv ro‘yxati emas, xabardorlik hujjati. Chuqur tekshiruv uchun OWASP ASVS ishlatiladi.
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
33 / 41
INJECTION · XSS · MASS ASSIGNMENT

Xavfli va xavfsiz yozuv

✗ Noto‘g‘ri

  • DB::select("select * from products where sku = '$sku'")
  • ->orderByRaw($request->input('sort'))
  • {!! $product->name !!} — mahsulot nomida <script> bo‘lsa ishlaydi
  • User::create($request->all())
  • if ($signature == $expected)

✓ To‘g‘ri

  • Product::where('sku', $sku)->first() — binding
  • 'sort' => Rule::in(['name', 'price', 'sku']) + orderBy($sort)
  • {{ $product->name }} — avtomatik ekranlash
  • $fillable + User::create($request->validated())
  • hash_equals($expected, $signature) — vaqtga chidamli
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
34 / 41
XAVFSIZ QIDIRUV

ProductController::index — validatsiya va binding

public function index(Request $request)
{
    $data = $request->validate([
        'q' => ['nullable', 'string', 'max:100'],
        'sort' => ['nullable', Rule::in(['name', 'price', 'sku'])],
    ]);

    return Product::query()
        ->when($data['q'] ?? null, fn ($query, $term) =>
            $query->where('name', 'ilike', "%{$term}%"))
        ->orderBy($data['sort'] ?? 'name')
        ->paginate(20);
}
▶ NATIJA
?q=un&sort=price →
select * from "products" where "name"::text ilike ?
  and "products"."deleted_at" is null
  order by "price" asc limit 20 offset 0   bindings: ["%un%"]
?sort=id;drop table users → validatsiya xatosi, SQL bajarilmaydi
Rule::in([...])
ustun nomi faqat ruxsat etilgan ro‘yxatdan — identifikatorlar binding bilan himoyalanmaydi
where(..., 'ilike', ...)
qidiruv matni SQL ga emas, ? binding ga tushadi
max:100
juda uzun so‘rovlar bilan bazani yuklashning oldi olinadi
deleted_at is null
SoftDeletes (3-mavzu) o‘chirilganlarni avtomatik chiqarib tashlaydi
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
35 / 41
▶ INTERAKTIV
Qaysi OWASP xavfi?
Har bir holatni tegishli toifaga joylashtiring.
5-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: OWASP Top 10 va Laravel himoya vositalari

1
OWASP Top 10 (2021) da birinchi o‘rinda qaysi xavf turadi va Laravel da unga qarshi qaysi vositalar bor?
Savol 1
2
Nima uchun orderBy($request->sort) binding bo‘lsa ham xavfli va qanday tuzatiladi?
Savol 2
3
{{ }} va {!! !!} ning farqi nimada?
Savol 3
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
37 / 41
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Uch savol: kim, nima mumkin, nima qildi

Autentifikatsiya (401), avtorizatsiya (403) va audit jurnali bir-birini to‘ldiradi.

2Parol — faqat sekin, tuzli xesh

bcrypt/argon2id, Hash::make, password_verify; login dan keyin session()->regenerate().

3Policy — obyekt darajasidagi qoida

Rol ruxsati + biznes holat; Gate::authorize, ->can(), Gate::before da null.

4RBAC — ruxsatni tekshiring, rolni emas

spatie/laravel-permission: HasRoles, seeder, permission: middleware, keshni tozalash.

5Audit — faqat qo‘shish mumkin

Eloquent hodisalari, eski/yangi qiymatlar, maxfiy maydonlar ***, ommaviy update() ga e’tibor.

6OWASP Top 10 — tekshiruv yo‘nalishi

Binding, {{ }}, $fillable, @csrf, APP_DEBUG=false, composer audit, imzolangan havolalar.
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
38 / 41
Takrorlash

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1
Login qilmagan foydalanuvchi va huquqsiz foydalanuvchi qanday HTTP kod oladi?
2
Nima uchun bir xil parol ikki xil bcrypt xeshi beradi?
3
Auth::attempt ga 'is_active' => true qo‘shish nima beradi?
4
Gate::before admin bo‘lmaganlar uchun nima qaytarishi kerak?
5
Laravel 12 da Policy qanday ulanadi?
6
spatie paketida ruxsatlar keshini qanday tozalaymiz?
7
Qaysi Eloquent amali audit hodisasini chaqirmaydi?
8
SQL injection dan Eloquent qanday himoya qiladi va qayerda himoya qilmaydi?
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
39 / 41
Amaliy mashg‘ulot

5-amaliy mashg‘ulot: 5 ta PHP topshiriq va loyiha bosqichi

4

Ruxsatlarni modullar bo‘yicha guruhlash

Oson · 10 ball
5

Audit: o‘zgargan maydonlar

O‘rta · 20 ball
6

Login urinishlarini cheklash

O‘rta · 20 ball
7

Imzolangan havola (signed URL)

Qiyin · 30 ball
8

O‘zgartirib bo‘lmaydigan audit zanjiri

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

PHP kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. Loyiha havolasini ham shu sahifada topshirasiz; o‘qituvchi baho qo‘yadi.

5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
40 / 41
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
OmborPro da buxgalter buyurtmani tasdiqlay olmasligini qaysi uchta joyda ta’minlaysiz?
2
Audit jurnalida mahsulot narxi o‘zgarganda qaysi maydonlar to‘ldiriladi? Misol yozing.
3
OWASP Top 10 dan qaysi xavf sizning jamoa loyihangiz uchun eng dolzarb va nima uchun?
5-ma’ruza · Autentifikatsiya, avtorizatsiya va xavfsizlik
41 / 41
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 5-amaliy mashg‘ulot (topshiriqlar)📖 Ma’ruza matni01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 5-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.