8

8-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Validatsiya, import va eksport

Form Request · DB cheklovlari · Laravel Excel import · chunking va hisobot · fayllar · oraliq nazorat

Muammoli savol

Ta’minot bo‘limi 3 000 qatorli Excel fayl yubordi: “mana yangi narxlar”. Uni OmborPro ga qanday kiritasiz? Hozircha javob bermang. Faylda nimalar noto‘g‘ri bo‘lishi mumkinligini o‘ylab ko‘ring.

Javob

Import — validatsiya + yaxlitlik + hisobot: har bir qator tekshiriladi, yaroqlilari bo‘laklab (chunk) yoziladi, yaroqsizlari qator raqami va sababi bilan hisobotga tushadi; oxirgi himoya chizig‘i — bazadagi UNIQUE, FOREIGN KEY va CHECK cheklovlari.

O‘quv maqsadlari

  • Qo‘llash — Form Request: prepareForValidation, rules, after, maxsus qoida (ValidationRule)
  • Farqlash — ilova darajasidagi validatsiya va bazadagi cheklovlar (UNIQUE, FK, CHECK) vazifalarini
  • Yozish — maatwebsite/excel bilan mahsulotlar va kontragentlar importini (WithHeadingRow, WithValidation, SkipsOnFailure)
  • Tushuntirish — katta fayllarni bo‘laklab o‘qish (chunk) va yozish nima uchun kerakligini
  • Loyihalash — validatsiya hisoboti: import_batches jadvali va xatolar ro‘yxati
  • Yaratish — Excel/CSV eksport (FromQuery, WithHeadings, WithMapping)
  • Qo‘llash — Storage facade: fayl saqlash, hujjatga biriktirish, ruxsat bilan yuklab berish
  • Tayyorlash — oraliq nazorat uchun jamoa loyihasining taqdimotini
Ma’ruza rejasi
  1. Validatsiya: Form Request va qoidalar
  2. Ma’lumotlar yaxlitligi: bazadagi cheklovlar
  3. Ommaviy import: maatwebsite/excel
  4. Chunking, validatsiya hisoboti va eksport
  5. Fayllarni saqlash va hujjatlarga biriktirish
  6. Oraliq nazorat: loyiha taqdimoti

1. Validatsiya: Form Request va qoidalar

prepareForValidation · rules · Rule::unique · maxsus qoida · after · validated()

Validatsiya — tizimga kirayotgan ma’lumotni biznes-qoidalar bilan solishtirish. U chegarada bajariladi: veb-forma, API so‘rovi, import fayli — qayerdan kelmasin, servis qatlamiga faqat tekshirilgan ma’lumot o‘tadi. “Korxona ilovalari interfeysi” mavzusida formalar uchun validatsiyani ko‘rdik; bugun uni tizimli qilamiz: qoidalar bitta joyda (Form Request), ular qayta ishlatiladi (forma, API, import) va bazadagi cheklovlar bilan to‘ldiriladi.

Form Request (php artisan make:request StoreProductRequest) hayot sikli: authorize() — ruxsat (5-mavzudagi Policy: $this->user()->can('create', Product::class)), prepareForValidation() — ma’lumotni normallashtirish (SKU ni katta harfga, telefon raqamidan bo‘sh joylarni olib tashlash), rules() — qoidalar, after() — bir nechta maydonga bog‘liq qo‘shimcha tekshiruvlar, messages() va attributes() — o‘zbekcha xabarlar. Xato bo‘lsa, Laravel controllerga umuman kirmaydi: veb uchun oldingi sahifaga xatolar bilan qaytaradi, JSON so‘rov uchun 422 beradi. Controller esa $request->validated() yoki $request->safe()->only([...]) dan foydalanadi.

Korxona ma’lumotlari uchun tez-tez ishlatiladigan qoidalar: required, nullable, sometimes; string|max:255; integer|min:0 (miqdor); numeric + decimal:0,2 (pul — ko‘pi bilan 2 xona); digits:9 (STIR); regex:/^[A-Z]{2,4}-\d{3,6}$/ (SKU); Rule::in([...]) (birlik, kontragent turi); exists:categories,id (bog‘liq yozuv mavjud); Rule::unique('products', 'sku')->ignore($product) (tahrirlashda o‘zini hisobga olmaslik); date, after_or_equal:issued_at (to‘lov muddati); massivlar uchun items.*.quantity. Muhim tuzoq: regex ichida | bo‘lsa, qoidalarni satr emas, massiv ko‘rinishida yozing.

Qayta ishlatiladigan murakkab qoida — alohida sinf: php artisan make:rule Inn ValidationRule interfeysini amalga oshiradi va validate(string $attribute, mixed $value, Closure $fail): void metodida $fail('...') chaqiradi. Bir nechta maydonga bog‘liq qoidalar (masalan, type = customer bo‘lsa telefon majburiy) uchun required_if:type,customer yoki Form Request dagi after() metodidan foydalaniladi: u closure lar ro‘yxatini qaytaradi va ular ichida $validator->errors()->add('phone', '...') yoziladi.

Validatsiya biznes-invariantni almashtirmaydi. “Rezerv faqat mavjud qoldiq yetarli bo‘lsa” — bu StockService ning ishi, chunki qoldiq validatsiyadan keyin, tranzaksiya ichida o‘zgarishi mumkin. Form Request shakl va formatni tekshiradi, servis holatni, baza esa ikkalasi ham o‘tkazib yuborgan narsani ushlaydi. Keyingi bo‘limda shu uch qavatli himoyani ko‘ramiz.

FORM REQUEST

StoreProductRequest: normallash va qoidalar

// class StoreProductRequest extends FormRequest
protected function prepareForValidation(): void
{
    $this->merge(['sku' => strtoupper(trim((string) $this->sku))]);
}

public function rules(): array
{
    return [
        'sku' => ['required', 'regex:/^[A-Z]{2,4}-\d{3,6}$/',
            Rule::unique('products')->ignore($this->product)],
        'name' => ['required', 'string', 'max:255'],
        'category_id' => ['required', 'exists:categories,id'],
        'unit' => ['required', Rule::in(Product::UNITS)],
        'price' => ['required', 'numeric', 'decimal:0,2', 'min:0'],
        'min_stock' => ['nullable', 'integer', 'min:0'],
    ];
}
▶ Natija
POST /products  sku=" un-001 ", price="12.345"
→ sku "UN-001" ga normallandi
→ 302 back, errors: price — “2 ta o‘nli xonadan oshmasin”
(JSON so‘rovda: 422 {"errors": {"price": [...]}})
  • prepareForValidation() — qoidalardan OLDIN: bo‘sh joy va kichik harf muammosi yo‘qoladi
  • regex:/.../ massivda — satr ko‘rinishida | bo‘lsa qoidalar bo‘linib ketadi
  • Rule::unique('products') — ustun nomi maydon nomidan olinadi (sku); ignore($this->product) — update da o‘zi bilan to‘qnashmaydi
  • Product::UNITS — ['dona', 'kg', 'litr', 'quti'] — modeldagi konstanta, bitta manba
  • decimal:0,2 — pul ko‘pi bilan 2 xona; numeric bilan birga min:0 son sifatida tekshiriladi
MAXSUS QOIDA

STIR (INN) qoidasi — ValidationRule

namespace App\Rules;

use Closure;
use Illuminate\Contracts\Validation\ValidationRule;

class Inn implements ValidationRule
{
    public function validate(
        string $attribute, mixed $value, Closure $fail
    ): void {
        if (! is_string($value) || ! preg_match('/^\d{9}$/', $value)) {
            $fail(':attribute 9 ta raqamdan iborat bo‘lishi kerak.');
        }
    }
}

// 'inn' => ['required', new Inn(),
//     Rule::unique('counterparties', 'inn')],
▶ Natija
$ php artisan make:rule Inn
INFO  Rule [app/Rules/Inn.php] created successfully.

inn = "30512345" → “STIR 9 ta raqamdan iborat bo‘lishi kerak.”
  • make:rule Inn — app/Rules/Inn.php — ValidationRule shabloni
  • $fail(...) — xato xabari; :attribute o‘rniga maydon nomi qo‘yiladi
  • is_string($value) — massiv yoki son yuborilsa ham xavfsiz
  • new Inn() — qoida obyekti boshqa qoidalar bilan bir massivda
SOF PHP

Normallash, keyin tekshirish

function normalize(array $r): array
{
    $r['sku'] = strtoupper(strtr(trim($r['sku'] ?? ''), ' _', '--'));
    $r['name'] = trim(preg_replace('/\s+/', ' ', $r['name'] ?? ''));
    return $r;
}
function errors(array $r): string
{
    $money = '/^\d+(\.\d{1,2})?$/';
    $e = [];
    if (!preg_match('/^[A-Z]{2,4}-\d{3,6}$/', $r['sku'])) $e[] = 'sku';
    if ($r['name'] === '') $e[] = 'name';
    if (!preg_match($money, $r['price'] ?? '')) $e[] = 'price';
    return '[' . implode(',', $e) . ']';
}
$a = normalize(['sku' => 'un 001', 'name' => 'Un  1', 'price' => '9']);
echo json_encode($a), ' → ', errors($a), PHP_EOL;
echo errors(normalize(['sku' => 'UN1', 'price' => '-5'])), PHP_EOL;
▶ Natija
{"sku":"UN-001","name":"Un 1","price":"9"} → []
[sku,name,price]
  • strtr(..., ' _', '--') — bo‘sh joy va _ → -: un 001 → UN-001
  • preg_replace('/\s+/', ' ') — nom ichidagi ortiqcha bo‘sh joylar bitta bo‘ladi
  • '/^\d+(\.\d{1,2})?$/' — narx: manfiy emas, ko‘pi bilan 2 xona; -5 o‘tmaydi
  • Tartib — avval normallash, keyin tekshirish — xuddi prepareForValidation kabi
QOIDALAR

OmborPro maydonlari uchun qoidalar

MaydonQoidalarIzoh
skurequired, regex, Rule::unique()->ignore()normallash prepareForValidation da
price, totalnumeric, decimal:0,2, min:0pul — float emas, decimal
innrequired, new Inn(), unique9 raqam, kontragentlar orasida yagona
typeRule::in(['customer', 'supplier', 'both'])kontragent turi
phonerequired_if:type,customer, regex:/^\+998\d{9}$/mijoz uchun majburiy
items.*.product_idrequired, distinct, exists:products,idbuyurtma qatorlari
due_atdate, after_or_equal:issued_atto‘lov muddati
filefile, mimes:xlsx,csv, max:10240max — kilobaytda
required + nullable farqi: nullable — maydon bo‘lishi mumkin, lekin null ga ruxsat; sometimes — faqat kelganda tekshir.
O‘zingizni tekshiring
prepareForValidation() qachon bajariladi va unda nima qilinadi?

Qoidalardan oldin; ma’lumot normallashtiriladi: trim, katta harf, telefon formati va h.k.

Nima uchun regex qoidasi bor bo‘lsa, qoidalarni massiv ko‘rinishida yozish kerak?

Satr ko‘rinishida qoidalar | bo‘yicha bo‘linadi; regex ichidagi | qoidani buzadi.

Rezerv uchun qoldiq yetarliligini Form Request da tekshirish nima uchun yetarli emas?

Qoldiq validatsiyadan keyin o‘zgarishi mumkin; tekshiruv tranzaksiya ichida, StockService da bo‘lishi kerak.

2. Ma’lumotlar yaxlitligi: bazadagi cheklovlar

Uch qavatli himoya · UNIQUE · FOREIGN KEY · CHECK · poyga holati · UniqueConstraintViolationException

Ma’lumotlar yaxlitligi (data integrity) — bazadagi ma’lumot har doim biznes-qoidalarga mos bo‘lishi: SKU takrorlanmaydi, buyurtma qatori mavjud mahsulotga ishora qiladi, mavjud qoldiq manfiy emas, to‘langan summa hisob-faktura summasidan oshmaydi. Bu kafolatni faqat ilova kodiga ishonib berib bo‘lmaydi: ma’lumot import skripti, artisan buyrug‘i, qo‘lda yozilgan SQL, kelajakdagi boshqa servis orqali ham kirishi mumkin. Shuning uchun himoya uch qavatli: Form Request (format), servis (holat va invariant), baza (oxirgi, aylanib o‘tib bo‘lmaydigan chiziq).

Bazadagi cheklovlar turlari. NOT NULL — majburiy ustun. UNIQUE — products.sku, counterparties.inn, stocks(warehouse_id, product_id), payments.external_id (to‘lov tizimidan takroriy xabar ikki marta yozilmasin). FOREIGN KEY — order_items.product_id → products.id; restrictOnDelete() bilan hujjatda ishlatilgan mahsulotni o‘chirib bo‘lmaydi (shuning uchun mahsulotlar soft delete qilinadi). CHECK — qatordagi shart: reserved >= 0 AND quantity >= reserved, price >= 0, paid_amount BETWEEN 0 AND total. Laravel schema builder da CHECK uchun maxsus metod yo‘q, shuning uchun PostgreSQL da u migratsiyada DB::statement('ALTER TABLE ... ADD CONSTRAINT ... CHECK (...)') bilan qo‘shiladi.

Poyga holati (race condition) — validatsiya nima uchun yetarli emasligining klassik misoli. Ikki menejer bir vaqtda UN-050 SKU li mahsulot yaratadi: ikkala so‘rovda unique:products,sku tekshiruvi “band emas” deydi (hali hech kim yozmagan), keyin ikkalasi ham INSERT qiladi. UNIQUE indeks bo‘lmasa — ikkita bir xil SKU, bo‘lsa — ikkinchi INSERT xato beradi. Laravel 12 da bu xato Illuminate\Database\UniqueConstraintViolationException sifatida keladi: uni ushlab, foydalanuvchiga 500 o‘rniga tushunarli validatsiya xabari qaytarish mumkin (ValidationException::withMessages([...])).

Validatsiya va baza qoidalari bir xil bo‘lishi kerak, aks holda foydalanuvchi tushunarsiz 500 oladi. Misol: Form Request da Rule::unique('products', 'sku')->withoutTrashed() yozilgan (o‘chirilganlarni hisobga olma), bazadagi UNIQUE indeks esa barcha qatorlarni, jumladan deleted_at li qatorlarni ham qamraydi. Natija: validatsiya o‘tadi, INSERT yiqiladi. Yechim — yoki ikkalasini ham bir xil qilish, yoki PostgreSQL da qisman indeks (CREATE UNIQUE INDEX ... WHERE deleted_at IS NULL).

Yaxlitlik tranzaksiyalar bilan birga ishlaydi (4-mavzu): bir nechta jadvalga yozish (stocks va stock_movements) bitta DB::transaction() ichida bo‘ladi; CHECK cheklovi buzilsa, butun tranzaksiya bekor qilinadi va qisman yozilgan ma’lumot qolmaydi. Importda ham shunday: har bir bo‘lak (chunk) o‘z tranzaksiyasida yoziladi — bitta qator bazani buzsa, faqat shu bo‘lak qaytariladi.

UCH QAVATLI HIMOYA

Kim nimani ushlaydi?

Form RequestShakl va format: majburiy maydonlar, SKU andozasi, decimal:0,2, exists. Foydalanuvchiga chiroyli xabar.
Servis qatlamiHolat va invariant: qoldiq yetarlimi, holat o‘tishi ruxsat etilganmi, to‘lov qoldiqdan oshmaydimi.
BazaOxirgi chiziq: UNIQUE, FOREIGN KEY, CHECK, NOT NULL. Har qanday yo‘l bilan kelgan ma’lumotni ushlaydi.
TranzaksiyaBir nechta yozuv — bitta butun: cheklov buzilsa, hammasi qaytariladi.
Qoidani faqat bitta qavatda yozish — xavf; lekin qavatlar bir-biriga zid bo‘lmasligi ham shart.
MIGRATSIYA

PostgreSQL CHECK cheklovlari

return new class extends Migration
{
    public function up(): void
    {
        DB::statement('ALTER TABLE stocks ADD CONSTRAINT chk_stock
            CHECK (reserved >= 0 AND quantity >= reserved)');
        DB::statement('ALTER TABLE products ADD CONSTRAINT chk_price
            CHECK (price >= 0)');
        DB::statement('ALTER TABLE invoices ADD CONSTRAINT chk_paid
            CHECK (paid_amount BETWEEN 0 AND total)');
    }
    public function down(): void
    {
        DB::statement('ALTER TABLE stocks DROP CONSTRAINT chk_stock');
        DB::statement('ALTER TABLE products DROP CONSTRAINT chk_price');
        DB::statement('ALTER TABLE invoices DROP CONSTRAINT chk_paid');
    }
};
▶ Natija
UPDATE stocks SET reserved = 12 WHERE id = 5;   -- quantity = 10
ERROR:  new row for relation "stocks" violates check constraint "chk_stock"
DETAIL:  Failing row contains (5, 1, 15, 10, 12).
  • quantity >= reserved — mavjud qoldiq = quantity − reserved ≥ 0 — invariant bazada
  • DB::statement — Laravel Blueprint da CHECK metodi yo‘q — xom SQL
  • down() — har bir cheklov qaytarib olinadigan bo‘lsin
  • Mavjud ma’lumot — cheklov qo‘shishdan oldin buzuvchi qatorlar tuzatiladi, aks holda migratsiya yiqiladi
POYGA HOLATI

UNIQUE buzilishini tushunarli xatoga aylantirish

public function store(StoreProductRequest $request)
{
    try {
        $product = Product::create($request->validated());
    } catch (UniqueConstraintViolationException $e) {
        // validatsiyadan o‘tdi, lekin parallel so‘rov ulgurdi
        throw ValidationException::withMessages([
            'sku' => 'Bu SKU bilan mahsulot hozirgina yaratildi.',
        ]);
    }

    return redirect()->route('products.show', $product)
        ->with('status', 'Mahsulot qo‘shildi');
}
▶ Natija
So‘rov A: unique ✓ → INSERT ✓ → 302 products/51
So‘rov B: unique ✓ → INSERT ✗ (23505 unique_violation)
         → 302 back, errors.sku: “Bu SKU bilan mahsulot hozirgina yaratildi.”
  • UniqueConstraintViolationException — Laravel 10+ da QueryException ning aniq turi
  • ValidationException::withMessages — 500 o‘rniga oddiy validatsiya xatosi (veb — redirect, API — 422)
  • 23505 — PostgreSQL ning unique_violation kodi

Qaysi qavat ushlaydi?

Har bir xatoni uni birinchi bo‘lib to‘xtatishi kerak bo‘lgan qavatga joylang.

Form Request
  • price maydoni bo‘sh yuborildi — Majburiy maydon — required.
  • SKU UN001 (chiziqcha yo‘q) — Format — regex qoidasi.
  • STIR 8 ta raqamdan iborat — new Inn() qoidasi.
Servis qatlami
  • Rezerv miqdori mavjud qoldiqdan ko‘p — Qoldiq holatga bog‘liq — StockService tranzaksiya ichida tekshiradi.
  • shipped buyurtmani bekor qilish — Holat mashinasi — InvalidStatusTransitionException.
  • To‘lov hisob-faktura qoldig‘idan katta — InvoiceService qoidasi (bazada CHECK ham zaxira).
Baza cheklovi
  • Ikki parallel so‘rov bir xil SKU yaratdi — Poyga holati — faqat UNIQUE indeks ushlaydi.
  • Buyurtmada ishlatilgan mahsulotni o‘chirish — FOREIGN KEY ... ON DELETE RESTRICT.
  • Koddagi xato tufayli reserved manfiy bo‘ldi — CHECK (reserved >= 0 ...) — oxirgi himoya.
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun unique:products,sku validatsiya qoidasi bo‘lsa ham bazada UNIQUE indeks kerak?

Parallel so‘rovlarda (poyga holati) ikkalasi ham validatsiyadan o‘tadi; faqat indeks ikkinchisini to‘xtatadi.

PostgreSQL da CHECK cheklovi Laravel migratsiyasida qanday qo‘shiladi?

DB::statement('ALTER TABLE ... ADD CONSTRAINT nom CHECK (...)'), down() da DROP CONSTRAINT.

withoutTrashed() li unique qoidasi va oddiy UNIQUE indeks birga qanday muammo tug‘diradi?

Validatsiya o‘chirilgan qatorni e’tiborsiz qoldiradi, indeks esa hisobga oladi — INSERT 500 bilan yiqiladi.

3. Ommaviy import: maatwebsite/excel

Laravel Excel concerns · WithHeadingRow · WithValidation · SkipsOnFailure · CSV xususiyatlari

Korxonada ma’lumotlarning katta qismi Excel da yashaydi: yetkazib beruvchining narx varag‘i, eski tizimdan eksport, 1C dan kontragentlar ro‘yxati. Ularni qo‘lda kiritish — soatlab vaqt va xatolar. Laravel Excel (maatwebsite/excel, 3.1) PhpSpreadsheet ustiga qurilgan paket: XLSX, XLS, CSV, ODS fayllarni o‘qiydi va yozadi. Import sinfi php artisan make:import ProductsImport --model=Product bilan yaratiladi va kerakli imkoniyatlar concern interfeyslari orqali qo‘shiladi.

Asosiy concern lar: ToModel — har bir qatordan model yasash (model(array $row)); ToCollection — qatorlarni to‘plam sifatida o‘zingiz qayta ishlash (masalan, servis orqali upsert); WithHeadingRow — birinchi qatordagi sarlavhalar kalit bo‘ladi va slug ko‘rinishiga keltiriladi (Min qoldiq → min_qoldiq); WithValidation — rules() dagi Laravel qoidalari har bir qatorga qo‘llanadi; SkipsOnFailure + SkipsFailures trait — xato qatorlar o‘tkazib yuboriladi va $import->failures() da yig‘iladi; WithChunkReading — fayl bo‘laklab o‘qiladi; WithBatchInserts — modellar guruhlab INSERT qilinadi; WithUpserts — uniqueBy() ustuni bo‘yicha mavjudini yangilaydi. Importable trait (new ProductsImport)->import($path) yozish imkonini beradi.

Failure obyekti hisobot uchun hamma narsani beradi: row() — Excel dagi qator raqami (sarlavha 1-qator, ma’lumot 2-dan), attribute() — ustun kaliti, errors() — xabarlar massivi, values() — qatorning asl qiymatlari. WithValidation da ham prepareForValidation($data, $index) metodi bor — SKU ni katta harfga o‘tkazish, narxdan bo‘sh joylarni olib tashlash shu yerda. Diqqat: unique:products,sku faqat bazani tekshiradi; faylning o‘zidagi takrorlar uchun alohida tekshiruv kerak.

CSV ning o‘z tuzoqlari bor. O‘zbek/rus mintaqa sozlamalaridagi Excel CSV ni ko‘pincha ; bilan saqlaydi (vergul o‘nli kasr ajratuvchisi bo‘lgani uchun) — WithCustomCsvSettings da 'delimiter' => ';'. Kodlash: UTF-8 bo‘lmasa (masalan, Windows-1251), harflar buziladi — input_encoding sozlamasi. Sonlar 385 000,50 ko‘rinishida kelishi mumkin — normallashtirish kerak. Excel sanalarni seriya raqami (46000) sifatida saqlaydi — PhpOffice\PhpSpreadsheet\Shared\Date::excelToDateTimeObject() bilan o‘giriladi. Eng yaxshi amaliyot — foydalanuvchiga tayyor shablon fayl berish: aniq ustun nomlari, namunaviy qator va izohlar.

CONCERNS

Import sinfiga nimani qo‘shamiz?

ConcernNima beradiMetod / trait
ToModelhar bir qator → Eloquent modelmodel(array $row)
ToCollectionqatorlarni o‘zingiz qayta ishlaysizcollection(Collection $rows)
WithHeadingRowsarlavhalar kalit bo‘ladi (slug)headingRow(): int (ixtiyoriy)
WithValidationhar qatorga Laravel qoidalarirules(), prepareForValidation()
SkipsOnFailurexato qatorlar o‘tkaziladi, yig‘iladiSkipsFailures → failures()
WithChunkReadingfayl bo‘laklab o‘qiladichunkSize(): int
WithBatchInsertsguruhlab INSERTbatchSize(): int
WithUpsertsmavjud bo‘lsa yangilashuniqueBy() — 'sku'
SkipsOnFailure bo‘lmasa, birinchi yaroqsiz qatorda ValidationException tashlanadi va import to‘xtaydi.
app/Imports

ProductsImport

class ProductsImport implements ToModel, WithHeadingRow,
    WithValidation, SkipsOnFailure, WithChunkReading
{
    use Importable, SkipsFailures;
    public int $okRows = 0;

    public function model(array $row): ?Product
    {
        $this->okRows++;          // faqat validatsiyadan o‘tganlar
        return new Product([
            'sku' => strtoupper(trim($row['sku'])),
            'name' => $row['nomi'], 'unit' => $row['birlik'],
            'price' => $row['narx'],
            'category_id' => $row['kategoriya_id'],
        ]);
    }
    public function chunkSize(): int { return 1000; }
}
▶ Natija
Shablon: | sku | nomi | kategoriya_id | birlik | narx | min_qoldiq |
$row = ['sku' => 'UN-001', 'nomi' => 'Un oliy nav, 50 kg',
        'kategoriya_id' => 3, 'birlik' => 'dona', 'narx' => 385000, ...]
  • WithHeadingRow — $row['nomi'] — ustun raqami emas, sarlavha nomi
  • SkipsFailures — yaroqsiz qatorlar failures() to‘plamiga tushadi
  • model() — faqat qoidalardan o‘tgan qatorlar uchun chaqiriladi
  • chunkSize() — fayl 1000 qatorlik bo‘laklarda o‘qiladi — xotira tejaladi
QOIDALAR

Qatorlar uchun rules va prepareForValidation

public function prepareForValidation(array $data, int $index): array
{
    $data['sku'] = strtoupper(trim((string) ($data['sku'] ?? '')));
    $data['narx'] = str_replace([' ', ','], ['', '.'],
        (string) ($data['narx'] ?? ''));
    return $data;
}
public function rules(): array
{
    return [
        'sku' => ['required', 'regex:/^[A-Z]{2,4}-\d{3,6}$/',
            'unique:products,sku'],
        'nomi' => ['required', 'string', 'max:255'],
        'birlik' => ['required', 'in:dona,kg,litr,quti'],
        'narx' => ['required', 'numeric', 'min:0'],
        'kategoriya_id' => ['required', 'exists:categories,id'],
    ];
}
▶ Natija
Failure: row() = 7, attribute() = 'narx',
         errors() = ['The narx field must be a number.'],
         values() = ['sku' => 'SH-010', 'narx' => 'kelishilgan', ...]
  • prepareForValidation($data, $index) — Laravel Excel dagi qator darajasidagi normallash
  • '385 000,50' → '385000.50' — mintaqaviy son formati tozalanadi
  • 'unique:products,sku' — faqat bazaga nisbatan; fayl ichidagi takror alohida
  • customValidationMessages() — o‘zbekcha xabarlar uchun qo‘shimcha metod
SOF PHP

CSV qatorini o‘qish va normallash

<?php
$csv = "sku;nomi;narx\nUN-001;Un oliy nav;385 000\n"
    . "SH-010;\"Shakar; 1 kg\";14 500,50\n";
$lines = array_values(array_filter(explode("\n", $csv)));
$head = str_getcsv(array_shift($lines), ';', '"', '');

foreach ($lines as $i => $line) {
    $row = array_combine($head, str_getcsv($line, ';', '"', ''));
    $row['narx'] = str_replace([' ', ','], ['', '.'], $row['narx']);
    printf("%d-qator: %s | %s | %s\n",
        $i + 2, $row['sku'], $row['nomi'], $row['narx']);
}
▶ Natija
2-qator: UN-001 | Un oliy nav | 385000
3-qator: SH-010 | Shakar; 1 kg | 14500.50
  • str_getcsv(..., ';') — ajratuvchi ;; qo‘shtirnoq ichidagi ; maydon qismi
  • array_combine($head, ...) — sarlavha → kalit, xuddi WithHeadingRow kabi
  • $i + 2 — Excel qator raqami: sarlavha 1-qator, ma’lumot 2-dan
  • '14 500,50' → '14500.50' — bo‘sh joy va o‘nli vergul tozalandi
O‘zingizni tekshiring
ToModel va ToCollection concern larining farqi nimada?

ToModel har qatordan model yasaydi; ToCollection qatorlarni to‘plam sifatida beradi — qayta ishlashni o‘zingiz yozasiz.

Failure obyektidan hisobot uchun qanday ma’lumotlarni olamiz?

row() (qator raqami), attribute() (ustun), errors() (xabarlar), values() (asl qiymatlar).

Excel dan saqlangan CSV ni o‘qishda qanday ikki tipik muammo uchraydi?

Ajratuvchi ; bo‘lishi va kodlash (UTF-8 emas); shuningdek 385 000,50 kabi son formati.

4. Chunking, validatsiya hisoboti va eksport

Xotira va vaqt · chunkById · upsert · import_batches · FromQuery eksport · CSV va BOM

50 000 qatorli faylni bir urinishda xotiraga yuklash PHP ning memory_limit (odatda 128–256 MB) chegarasiga tez yetadi, bitta katta tranzaksiya esa jadvalni uzoq bloklaydi. Chunking — ishni bo‘laklarga bo‘lish: fayl 1000 qatorlab o‘qiladi (WithChunkReading), modellar 500 tadan yoziladi (WithBatchInserts), har bir bo‘lak o‘z tranzaksiyasida. Juda katta importlarni foydalanuvchi so‘rovi ichida emas, fonda bajarish kerak — ShouldQueue bilan har bir bo‘lak alohida vazifaga aylanadi; navbatlar 10-mavzuda batafsil.

Bazadan o‘qishda ham xuddi shu tamoyil. Product::all() butun jadvalni xotiraga oladi. chunkById(1000, fn ($products) => ...) WHERE id > ? ORDER BY id LIMIT 1000 so‘rovlari bilan yuradi; lazyById() xuddi shuni generator ko‘rinishida beradi; cursor() bitta so‘rov bilan yozuvlarni birma-bir oladi. Klassik xato: chunk() (OFFSET bilan) ichida shu filtr ustunini o‘zgartirish — masalan, where('is_active', false)->chunk(...) ichida is_active = true qilish yozuvlarning yarmini o‘tkazib yuboradi. Bunday holda doim chunkById() ishlatiladi.

Mavjud yozuvlarni yangilash uchun Product::upsert($rows, ['sku'], ['name', 'price', 'updated_at']) — bitta so‘rovda INSERT ... ON CONFLICT (sku) DO UPDATE bajaradi; buning uchun sku da UNIQUE indeks shart. PostgreSQL bitta upsert ichida bir qatorni ikki marta yangilay olmaydi — fayldagi takroriy SKU lar oldindan aniqlanishi kerak. Upsert model hodisalarini (events, observer) ishga tushirmaydi, shuning uchun audit jurnaliga yozish (5-mavzu) alohida qilinadi.

Validatsiya hisoboti — import natijasini foydalanuvchiga va auditga saqlash. import_batches jadvali: file_path, status (processing, done, failed), total_rows, ok_rows, failed_rows, errors (json: [{row, field, message, value}]), user_id. Foydalanuvchi ekranda “2 340 dan 2 312 qator yuklandi, 28 qatorda xato” ni va xatolar jadvalini ko‘radi, xatolarni Excel da yuklab olib, tuzatib, faqat shu qatorlarni qayta yuboradi. Qisman import (yaroqlilarini yozish) yoki “hammasi yoki hech narsa” — biznes qarori; narx varag‘i uchun ko‘pincha ikkinchisi tanlanadi, katalog to‘ldirish uchun birinchisi.

Eksport — teskari yo‘nalish: php artisan make:export ProductsExport --model=Product. FromQuery so‘rovni avtomatik bo‘laklab bajaradi (katta jadvallar uchun FromCollection dan afzal), WithHeadings sarlavha qatorini, WithMapping har bir model uchun ustunlarni beradi, ShouldAutoSize ustun kengligini moslaydi. Controllerda return Excel::download(new ProductsExport, 'mahsulotlar.xlsx');; CSV uchun uchinchi argument \Maatwebsite\Excel\Excel::CSV. Excel UTF-8 CSV dagi o‘, g‘ harflarini to‘g‘ri ochishi uchun config/excel.php da exports.csv.use_bom ni true qiling.

SOF PHP

Xatolardan import hisobotini yig‘ish

<?php
$okRows = 7;                       // model() chaqirilgan qatorlar
$failures = [
    ['row' => 4, 'field' => 'sku', 'message' => 'SKU band'],
    ['row' => 4, 'field' => 'narx', 'message' => 'Narx son emas'],
    ['row' => 9, 'field' => 'birlik', 'message' => 'Birlik noto‘g‘ri'],
];
$failed = count(array_unique(array_column($failures, 'row')));
$report = [
    'total_rows' => $okRows + $failed,
    'ok_rows' => $okRows,
    'failed_rows' => $failed,
];
echo json_encode($report), PHP_EOL;
foreach ($failures as $f) {
    printf("%d-qator, %s: %s\n", $f['row'], $f['field'], $f['message']);
}
▶ Natija
{"total_rows":9,"ok_rows":7,"failed_rows":2}
4-qator, sku: SKU band
4-qator, narx: Narx son emas
9-qator, birlik: Birlik noto‘g‘ri
  • array_unique(array_column(...)) — bitta qatorda bir nechta xato — qator bir marta sanaladi
  • total = ok + failed — bo‘sh qatorlar hisobga kirmaydi
  • errors json — shu massiv import_batches.errors ga yoziladi
CONTROLLER

Import + hisobotni saqlash

public function store(Request $request)
{
    $request->validate(['file' => 'required|file|mimes:xlsx,csv,txt']);
    $path = $request->file('file')->store('imports');
    $import = new ProductsImport();
    Excel::import($import, $path);
    $errors = $import->failures()->map(fn (Failure $f) => [
        'row' => $f->row(), 'field' => $f->attribute(),
        'message' => $f->errors()[0],
    ])->values();
    $failed = $errors->pluck('row')->unique()->count();
    $batch = ImportBatch::create([
        'file_path' => $path, 'status' => 'done', 'errors' => $errors,
        'ok_rows' => $import->okRows, 'failed_rows' => $failed,
        'total_rows' => $import->okRows + $failed,
        'user_id' => $request->user()->id]);
    return redirect()->route('imports.show', $batch);
}
▶ Natija
→ 302 /imports/17
Import #17: 2 312 / 2 340 qator yuklandi, 28 qatorda xato
[Xatolarni Excel da yuklab olish]
  • store('imports') — fayl tasodifiy nom bilan local diskka — keyin qayta tekshirish uchun
  • Excel::import($import, $path) — standart diskdagi faylni o‘qiydi
  • $import->failures() — Failure obyektlari to‘plami → json hisobot
  • ImportBatch::create — errors ustuni modelda array cast — json bo‘lib saqlanadi
app/Exports

ProductsExport — FromQuery

class ProductsExport implements FromQuery, WithHeadings, WithMapping
{
    public function query()
    {
        return Product::query()->with('category')->orderBy('sku');
    }

    public function headings(): array
    {
        return ['SKU', 'Nomi', 'Kategoriya', 'Birlik', 'Narx (so‘m)'];
    }

    public function map($product): array
    {
        return [$product->sku, $product->name,
            $product->category?->name, $product->unit, $product->price];
    }
}
▶ Natija
return Excel::download(new ProductsExport(), 'mahsulotlar.xlsx');
return Excel::download(new ProductsExport(), 'mahsulotlar.csv',
    \Maatwebsite\Excel\Excel::CSV);
→ Content-Disposition: attachment; filename=mahsulotlar.xlsx
  • FromQuery — so‘rov bo‘laklab (exports.chunk_size) bajariladi — xotira tejaladi
  • with('category') — har bir qator uchun alohida so‘rov (N+1) bo‘lmaydi
  • WithMapping::map() — ustunlar tartibi va formati — sarlavhalar bilan bir xil
  • use_bom — CSV ni Excel to‘g‘ri ochishi uchun UTF-8 BOM
KATTA HAJM

Butun jadval va bo‘laklab ishlash

✗ Noto‘g‘ri
  • Product::all()->each(...) — butun jadval xotirada
  • chunk() ichida filtr ustunini o‘zgartirish — yozuvlar o‘tib ketadi
  • 50 000 qatorni bitta tranzaksiyada yozish
  • fayldagi takroriy SKU bilan bitta upsert — PostgreSQL xatosi
✓ To‘g‘ri
  • chunkById(1000, ...), lazyById(), cursor()
  • WithChunkReading + WithBatchInserts importda
  • har bir bo‘lak — alohida tranzaksiya, natija hisobotda
  • takrorlarni oldindan aniqlab, hisobotga yozish
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun filtr ustunini o‘zgartirayotganda chunk() emas, chunkById() ishlatiladi?

chunk() OFFSET bilan ishlaydi; yozuvlar filtrdan chiqib ketsa, sahifalar siljiydi va yarmi o‘tkazib yuboriladi. chunkById id > ? bilan barqaror.

import_batches jadvalida qaysi ustunlar bor va ular nima uchun kerak?

file_path, status, total_rows, ok_rows, failed_rows, errors, user_id — natija, xatolar ro‘yxati va kim yuklagani.

Eksportda FromQuery nima uchun FromCollection dan afzal?

FromQuery so‘rovni bo‘laklab bajaradi; FromCollection hamma yozuvlarni birdan xotiraga oladi.

5. Fayllarni saqlash va hujjatlarga biriktirish

Storage facade · disklar · store va download · polimorf attachments · xavfsizlik

Hujjatlarga fayl biriktirish — korxona ilovasining kundalik talabi: buyurtmaga mijozning imzolangan buyurtma xati, hisob-fakturaga skaner qilingan nusxa, to‘lovga bank to‘lov topshiriqnomasi. Laravel da fayllar Storage facade orqali disklarda saqlanadi (config/filesystems.php): local — storage/app ichida, vebdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ochilmaydi; public — ommaviy fayllar (mahsulot rasmlari), php artisan storage:link bilan public/storage ga ulanadi; s3 — Amazon S3 yoki unga mos saqlagich (MinIO). Kod diskka bog‘lanmaydi: bugun local, ertaga s3 — faqat sozlama o‘zgaradi.

Asosiy metodlar: $request->file('file')->store('attachments/orders/42') — faylni tasodifiy (hash) nom bilan saqlab, yo‘lni qaytaradi; storeAs($dir, $name) — nomni o‘zingiz berasiz; Storage::disk('local')->put($path, $content), get(), exists(), delete(), size(); Storage::disk('local')->download($path, $asl_nom) — fayl brauzerga yuklab olish sifatida uzatiladi; S3 da temporaryUrl($path, now()->addMinutes(10)) — vaqtinchalik imzolangan havola.

Bir nechta hujjat turiga (buyurtma, hisob-faktura, to‘lov) fayl biriktirish uchun polimorf bog‘lanish qulay: bitta attachments jadvali attachable_type va attachable_id ustunlari bilan ($table->morphs('attachable')). Order va Invoice modellarida morphMany(Attachment::class, 'attachable'), Attachment da morphTo(). Jadvalda faylning o‘zi emas, metama’lumot saqlanadi: disk, yo‘l, asl nom, MIME turi, hajm, kim yuklagan. Fayllar hech qachon bazaga (BLOB) yozilmaydi.

Xavfsizlik — fayl yuklash eng xavfli funksiyalardan biri (OWASP). Qoidalar: (1) validatsiya file, mimes:pdf,jpg,png (fayl mazmunidan aniqlangan tur) va extensions:pdf,jpg,png (fayl nomidagi kengaytma), max:5120 (KB); (2) foydalanuvchi bergan nomni yo‘l sifatida ishlatmang — ../../.env yoki invoice.php bo‘lishi mumkin; store() tasodifiy nom beradi; (3) hujjatlarni public diskka qo‘ymang — yuklab berish controller orqali, authorize() bilan (5-mavzudagi Policy); (4) server chegaralarini moslang: upload_max_filesize, post_max_size (php.ini) va nginx client_max_body_size.

MIGRATSIYA

Polimorf attachments jadvali

Schema::create('attachments', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->morphs('attachable');   // attachable_type, attachable_id
    $table->string('disk', 20)->default('local');
    $table->string('path');
    $table->string('original_name');
    $table->string('mime', 100);
    $table->unsignedBigInteger('size');
    $table->foreignId('user_id')->constrained();
    $table->timestamps();
});
▶ Natija
attachable_type = 'App\Models\Order',   attachable_id = 42
path = 'attachments/orders/42/kX3f9aQ...pdf'
original_name = 'Buyurtma xati 15-oktabr.pdf'
  • morphs('attachable') — ikki ustun + ularga indeks
  • path / original_name — diskdagi xavfsiz nom va foydalanuvchiga ko‘rsatiladigan nom alohida
  • Order::attachments() — return $this->morphMany(Attachment::class, 'attachable');
  • Attachment::attachable() — return $this->morphTo(); — qaysi hujjatga tegishli
YUKLASH

Hujjatga fayl biriktirish

public function store(Request $request, Order $order)
{
    $this->authorize('update', $order);
    $request->validate(['file' => ['required', 'file',
        'mimes:pdf,jpg,png', 'extensions:pdf,jpg,png', 'max:5120']]);

    $file = $request->file('file');
    $order->attachments()->create([
        'path' => $file->store("attachments/orders/{$order->id}"),
        'original_name' => $file->getClientOriginalName(),
        'mime' => $file->getMimeType(),
        'size' => $file->getSize(),
        'user_id' => $request->user()->id,
    ]);

    return back()->with('status', 'Fayl biriktirildi');
}
▶ Natija
invoice.php (yoki .pdf ga qayta nomlangan PHP) → 422 “file must be a file of type: pdf, jpg, png”
skaner.pdf (2,3 MB) → saqlandi: attachments/orders/42/kX3f9aQ....pdf
  • mimes + extensions — mazmun ham, nom ham tekshiriladi
  • max:5120 — kilobaytda — 5 MB
  • store(...) — tasodifiy nom, standart local disk — vebdan ochiq emas
  • getMimeType() — server aniqlagan tur; getClientMimeType() — mijoz aytgani (ishonmang)
YUKLAB BERISH

Ruxsat bilan download va o‘chirish

public function download(Attachment $attachment)
{
    $this->authorize('view', $attachment->attachable);

    return Storage::disk($attachment->disk)
        ->download($attachment->path, $attachment->original_name);
}

public function destroy(Attachment $attachment)
{
    $this->authorize('update', $attachment->attachable);
    $attachment->delete();                                // avval yozuv
    Storage::disk($attachment->disk)->delete($attachment->path);

    return back()->with('status', 'Fayl o‘chirildi');
}
▶ Natija
GET /attachments/9/download (omborchi, ruxsat yo‘q) → 403
GET /attachments/9/download (menejer) → 200
Content-Disposition: attachment; filename="Buyurtma xati 15-oktabr.pdf"
  • authorize('view', ...attachable) — faylga ruxsat — u biriktirilgan hujjatga ruxsat orqali
  • download($path, $name) — foydalanuvchi asl nomni ko‘radi, diskda esa hash nom
  • avval yozuv, keyin fayl — xato bo‘lsa “yetim” fayl qoladi, lekin buzuq havola emas
O‘zingizni tekshiring
local va public disklarining farqi nimada va hujjatlar qayerda saqlanadi?

local vebdan ochiq emas, public — storage:link orqali ochiq; hujjatlar local (yoki yopiq S3) da, yuklab berish controller orqali.

Nima uchun getClientOriginalName() ni saqlash yo‘li sifatida ishlatmaymiz?

Nom ../ yoki .php kengaytmasini o‘z ichiga olishi, boshqa faylni ustidan yozishi mumkin; store() tasodifiy xavfsiz nom beradi.

Polimorf attachments jadvali qanday muammoni hal qiladi?

Bitta jadval va bitta kod bilan buyurtma, hisob-faktura, to‘lov kabi turli hujjatlarga fayl biriktirish mumkin.

6. Oraliq nazorat: loyiha taqdimoti

Jamoa taqdimoti · jonli demo · repozitoriy va doska · savol-javob

Shu haftada oraliq nazorat o‘tkaziladi. U yozma test emas — har bir jamoa o‘z loyihasining hozirgi holatini taqdim etadi. Maqsad: semestrning birinchi yarmida (1–8-mavzular) qurilgan narsa haqiqatan ishlayotganini ko‘rish, jamoa ishini baholash va ikkinchi yarim uchun xavflarni erta aniqlash. Taqdimot vaqti — jamoa uchun taxminan 10 daqiqa: 6–7 daqiqa taqdimot va jonli demo, 3–4 daqiqa savol-javob. Aniq ball taqsimoti va jadval o‘qituvchi tomonidan alohida e’lon qilinadi.

Taqdimotda nimalar bo‘lishi kerak: loyiha xartiyasi va soha (1-mavzu) — bir slayd; ER-sxema va qatlamli arxitektura (2–3-mavzular); jonli demo — buyurtma → rezerv → hisob-faktura oqimi (4-mavzu), rollar bo‘yicha kirish (5-mavzu), CRUD ekranlari, filtr va sahifalash (6-mavzu), API va /docs hujjati (7-mavzu), imkon bo‘lsa — import (8-mavzu). Demo oldindan tayyorlangan seed ma’lumotlarda o‘tkaziladi; “hozir ishlamay qoldi” holatiga qarshi qisqa ekran yozuvi zaxirada bo‘lsin.

Jamoa ishi repozitoriy orqali baholanadi: GitHub loyiha doskasidagi vazifalar holati, Pull Request lar va kod tahlili izlari, har bir a’zoning commit tarixi. Savol-javobda har bir talaba o‘zi yozgan qism haqida gapira olishi kerak: “nima uchun bu tranzaksiya shu yerda?”, “bu endpoint qaysi status kod qaytaradi?”. Oxirgi slayd — keyingi haftalar rejasi va ma’lum muammolar: nima kechikyapti, qaysi texnik qarz bor, qanday yordam kerak.

TAQDIMOT TUZILMASI

10 daqiqa: nimani va qanday ko‘rsatamiz

  1. 1 daqiqa — Jamoa, soha, loyiha maqsadi — xartiyadan bir slayd
  2. 2 daqiqa — ER-sxema va arxitektura: qatlamlar, asosiy servislar
  3. 3–4 daqiqa — Jonli demo: buyurtma oqimi, rollar, CRUD, API /docs, import
  4. 1 daqiqa — GitHub: doska, PR lar, har bir a’zoning hissasi
  5. 3 daqiqa — Savol-javob: har bir talaba o‘z qismi bo‘yicha
Demo — seed ma’lumotlarda; zaxira sifatida 2–3 daqiqalik ekran yozuvi tayyor bo‘lsin.
BAHOLASH

Nimaga qaraymiz

MezonNimani ko‘ramizDalil
Funksionallikasosiy oqim ishlaydi, invariantlar buzilmaydijonli demo
Arxitektura va kodqatlamlar, servis, Form Request, Resourcerepozitoriy, PR
Ma’lumotlarmigratsiyalar, cheklovlar, seedER-sxema, migrate:fresh --seed
Jamoa ishivazifalar taqsimoti, kod tahlilidoska, commit tarixi
Taqdimotaniq tushuntirish, savollarga javobsavol-javob
Ball taqsimoti fan dasturidagi oraliq nazorat bo‘yicha alohida e’lon qilinadi.
O‘zingizni tekshiring
Oraliq nazorat taqdimotida jonli demoda qaysi oqim albatta ko‘rsatiladi?

Buyurtma → rezerv → hisob-faktura oqimi, rollar bo‘yicha kirish, CRUD ekranlari va API.

Jamoa ishi qanday dalillar bilan baholanadi?

GitHub doskasi, Pull Request lar va kod tahlili, har bir a’zoning commit tarixi.

Demo ishlamay qolsa nima qilinadi?

Oldindan tayyorlangan qisqa ekran yozuvi ko‘rsatiladi va muammo savol-javobda tushuntiriladi.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

prepareForValidation() nima uchun kerak?

Qoidalardan oldin ma’lumotni normallashtirish: trim, katta harf, son formati.

decimal:0,2 qoidasi nimani tekshiradi?

Son ko‘pi bilan 2 ta o‘nli xonaga ega — pul uchun.

Bazada CHECK qanday qo‘shiladi?

Migratsiyada DB::statement('ALTER TABLE ... ADD CONSTRAINT ... CHECK (...)').

Poyga holatida SKU takrorini kim to‘xtatadi?

UNIQUE indeks; Laravel UniqueConstraintViolationException tashlaydi.

SkipsOnFailure bo‘lmasa nima bo‘ladi?

Birinchi yaroqsiz qatorda import ValidationException bilan to‘xtaydi.

Nima uchun chunkById ?

id > ? bilan barqaror bo‘laklash; chunk OFFSET bilan yozuvlarni o‘tkazib yuborishi mumkin.

mimes va extensions farqi?

mimes — fayl mazmunidan aniqlangan tur, extensions — nomdagi kengaytma.

Hujjat faylini qanday yuklab beramiz?

Controllerda authorize() dan keyin Storage::disk(...)->download($path, $asl_nom).

Chiqish chiptasi

  1. Kontragentlar importida qaysi 3 ta xatoni Form Request/Excel qoidasi, qaysi birini baza ushlaydi?
  2. Foydalanuvchi yuklagan faylni nima uchun public diskka va asl nomi bilan saqlamaslik kerak?
  3. Oraliq nazorat demosida jamoangiz qaysi oqimni ko‘rsatadi va unga nima yetishmayapti?