1-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
Korxona ilovasi nima · ERP, CRM, WMS, HRM · Arxitektura · Platformalar · OmborPro loyihasi
Ulgurji savdo firmasi hamma ishni Excel jadvallarida yuritadi. Qachon bu yetmay qoladi? Javob bermang — avval firmadagi bir kunlik ishni tasavvur qiling: 5 ta menejer, 2 ta ombor, 1 ta buxgalter.
Excel — bitta foydalanuvchi uchun hisob-kitob vositasi. Unda bir vaqtda ishlash nazorati (tranzaksiya), biznes-qoidalar (manfiy qoldiq taqiqi), rollar va ruxsatlar, o‘zgarishlar jurnali va boshqa tizimlar bilan integratsiya yo‘q. Korxona ilovasi aynan shu muammolarni hal qiladi: umumiy ma’lumotlar bazasi, qoidalarni server tomonida tekshirish, rollar va audit.
Ta’rif · Fowler xususiyatlari · nofunksional talablar · biznes-qoidalar
Korxona ilovasi (enterprise application) — tashkilotning kundalik biznes-jarayonlarini avtomatlashtiradigan, ko‘p foydalanuvchi bir vaqtda ishlaydigan va uzoq yillar saqlanadigan ma’lumotlarga tayanadigan dasturiy tizim. Bunga savdo va ombor hisobi, bank kredit konveyeri, buxgalteriya, kadrlar hisobi, logistika tizimlari kiradi. Martin Fowler o‘zining “Patterns of Enterprise Application Architecture” (2002) kitobida bunday ilovalarning umumiy belgilarini sanab o‘tadi: doimiy saqlanadigan ma’lumotlar, ularning katta hajmi, ko‘p foydalanuvchining bir vaqtda kirishi, ko‘p sonli ekran va formalar, boshqa korxona tizimlari bilan integratsiya va murakkab, ko‘pincha mantiqsizdek ko‘rinadigan biznes-qoidalar.
Oddiy veb-saytdan asosiy farq — xatoning narxi. Blogda sahifa noto‘g‘ri chiqsa, uni qayta yuklash kifoya. Korxona ilovasida bitta noto‘g‘ri yozuv omborda yo‘q tovarni sotishga, mijozga ikki marta hisob-faktura chiqarishga yoki soliq hisobotida xatoga olib keladi. Shu sababli ma’lumotlar yaxlitligi (integrity) birinchi o‘rinda turadi: qoidalar foydalanuvchi interfeysida emas, server tomonida va ma’lumotlar bazasi cheklovlarida tekshiriladi, o‘zgarishlar tranzaksiya ichida bajariladi, har bir muhim harakat jurnalga yoziladi.
Biznes-qoida (business rule) — sohaning o‘zi talab qiladigan cheklov. OmborPro misolida: mavjud qoldiq hech qachon manfiy bo‘lmaydi; rezerv faqat mavjud ≥ miqdor bo‘lganda qilinadi; jo‘natilgan buyurtmani bekor qilib bo‘lmaydi; pul summasi float da emas, decimal yoki butun tiyinda saqlanadi. Bunday qoidalar kodda bir joyda — servis yoki domen qatlamida — yashashi kerak. Eng keng tarqalgan xato: qoidani faqat formadagi JavaScript bilan tekshirish. API orqali, import orqali yoki ikkinchi brauzer oynasidan kelgan so‘rov bu tekshiruvni chetlab o‘tadi.
Funksional talablar (tizim nima qiladi) bilan bir qatorda nofunksional talablar (tizim qanday ishlaydi) ham bor: ishonchlilik va mavjudlik (masalan, ish vaqtida 99,5 %), xavfsizlik (rollar, shifrlash, OWASP), unumdorlik (ro‘yxat 1 soniyadan tez ochilsin), masshtablanuvchanlik, kuzatuvchanlik (loglar, metrikalar), audit va qonunchilikka moslik (moliyaviy hujjatlarni saqlash muddati), qo‘llab-quvvatlash qulayligi. Moliya va bank sohasida audit va yaxlitlik talablari ayniqsa qat’iy: “kim, qachon, nimani o‘zgartirdi” degan savolga har doim javob bo‘lishi shart.
Korxona ilovasi tashkilotning savdo, ombor, moliya, kadrlar kabi jarayonlarini avtomatlashtiradi va ko‘p yillik ma’lumotlarga tayanadi.
| Jihat | Oddiy veb-sayt | Korxona ilovasi |
|---|---|---|
| Foydalanuvchilar | Anonim o‘quvchilar | Rollari aniq xodimlar: menejer, omborchi, buxgalter |
| Ma’lumot | Maqolalar, rasmlar | Hujjatlar, qoldiqlar, pul — xatosi qimmat |
| Qoidalar | Deyarli yo‘q | Yuzlab biznes-qoidalar va holatlar |
| O‘zgarishlar | Kontent tahrirlanadi | Har bir o‘zgarish jurnalga yoziladi (audit) |
| Integratsiya | Analitika, ijtimoiy tarmoq | 1C, bank, to‘lov tizimlari, soliq |
| Hayot davri | 1–3 yil | 10 yil va undan ko‘p |
function rezervla(array $s, int $miqdor): array { $mavjud = $s['quantity'] - $s['reserved']; if ($miqdor > $mavjud) { throw new DomainException("Yetarli emas: mavjud $mavjud"); } $s['reserved'] += $miqdor; return $s; } $stock = ['quantity' => 20, 'reserved' => 15]; $stock = rezervla($stock, 3); echo "Rezerv: {$stock['reserved']}\n"; try { rezervla($stock, 5); } catch (DomainException $e) { echo $e->getMessage(), "\n"; }
Rezerv: 18 Yetarli emas: mavjud 2
quantity - reserved — mavjud qoldiq — omborda bor, lekin hali hech kimga band qilinmagan miqdorInsufficientStockExceptionDoimiy va katta hajmdagi ma’lumotlar, ko‘p foydalanuvchining bir vaqtda ishlashi, ko‘p ekranlar, integratsiya, murakkab biznes-qoidalar.
API, import yoki boshqa klient orqali kelgan so‘rov formani chetlab o‘tadi; qoida server tomonida bir joyda tekshirilishi kerak.
Funksional: “menejer buyurtmani tasdiqlay oladi”. Nofunksional: “mahsulotlar ro‘yxati 1 soniyada ochiladi” yoki “har bir qoldiq o‘zgarishi jurnalga yoziladi”.
Vazifalar · modullar · bozordagi mahsulotlar · yagona ma’lumotlar bazasi
ERP (Enterprise Resource Planning — korxona resurslarini rejalashtirish) — korxonaning asosiy jarayonlarini yagona ma’lumotlar bazasi atrofida birlashtiradigan tizim: moliya va buxgalteriya, xarid, savdo, ombor, ishlab chiqarish, ko‘pincha kadrlar ham. Atama 1990-yillarda paydo bo‘lgan va ishlab chiqarishni rejalashtirish tizimlarining (MRP, MRP II) davomi hisoblanadi. Mashhur mahsulotlar: SAP S/4HANA, Oracle NetSuite, Microsoft Dynamics 365, ochiq kodli Odoo; O‘zbekiston va MDH da 1C:Korxona (1C:Предприятие) platformasidagi konfiguratsiyalar keng tarqalgan. ERP ning asosiy qiymati — integratsiya: savdo bo‘limida bitta hujjat o‘tkazilganda ombor qoldig‘i, debitorlik qarzi va soliq hisobi bir vaqtda o‘zgaradi.
CRM (Customer Relationship Management — mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish) mijoz bilan bog‘liq hamma narsani yig‘adi: lidlar (potentsial mijozlar), bitimlar voronkasi (pipeline), qo‘ng‘iroq va xatlar tarixi, vazifalar, marketing kampaniyalari. Maqsad — sotuvni oldindan ko‘rish va mijozni yo‘qotmaslik. Misollar: Salesforce, HubSpot, Bitrix24, amoCRM (Kommo) — oxirgi ikkitasi O‘zbekistondagi savdo kompaniyalarida ko‘p uchraydi. Bankda CRM mijozga qaysi kredit yoki karta taklif qilish kerakligini hal qilishda ishlatiladi.
WMS (Warehouse Management System — omborni boshqarish tizimi) ERP dagi oddiy “qoldiq” tushunchasidan chuqurroq ishlaydi: qabul qilish, joylashtirish (yacheyka, stellaj), terish (picking), qadoqlash, jo‘natish, inventarizatsiya, shtrix-kod va QR skanerlar, FIFO/FEFO (muddati yaqin tovar birinchi). Misollar: SAP EWM, Manhattan WMS, 1C:WMS. HRM (Human Resource Management) xodimlar hisobini yuritadi: shtat jadvali va lavozimlar, ishga qabul, tabel (ish vaqti hisobi), ta’tillar, ish haqi hisoblash, malaka oshirish. Misollar: SAP SuccessFactors, Workday, 1C:ZUP.
Amaliyotda bu tizimlar alohida mahsulot bo‘lishi ham, bitta ERP ning modullari bo‘lishi ham mumkin. Alohida bo‘lsa — ular orasida integratsiya kerak: CRM dagi yutilgan bitim ERP da buyurtmaga aylanadi, ERP buyurtmasi WMS da terish topshirig‘iga, HRM dagi ish haqi ERP dagi buxgalteriya provodkasiga. Eng katta xavf — bir xil ma’lumotning (mijoz, mahsulot) bir necha tizimda turlicha saqlanishi. Shuning uchun har bir ma’lumot uchun “asosiy manba” (master) belgilanadi: masalan, mahsulotlar katalogi faqat ERP da yaratiladi, qolgan tizimlar uni o‘qiydi. Bizning kurs loyihamiz OmborPro — ERP ning savdo, ombor va moliya qismlarini qamraydigan kichik tizim (mini-ERP).
| Tizim | Asosiy savol | Modullar | Misollar |
|---|---|---|---|
| ERP | Korxona resurslari qayerda va qancha? | Moliya, xarid, savdo, ombor, ishlab chiqarish | SAP S/4HANA, Odoo, 1C:Korxona |
| CRM | Mijoz kim va unga nima sotamiz? | Lidlar, bitimlar voronkasi, aloqalar tarixi | Salesforce, Bitrix24, amoCRM |
| WMS | Tovar omborning qaysi joyida? | Qabul, joylashtirish, terish, inventarizatsiya | SAP EWM, Manhattan, 1C:WMS |
| HRM | Kim ishlaydi va qancha oladi? | Shtat, tabel, ta’til, ish haqi | SuccessFactors, Workday, 1C:ZUP |
$db = ['stock' => 10, 'debitor' => 0, 'qqs' => 0, 'jurnal' => []]; function sotuv(array $db, int $miqdor, int $narx): array { $summa = $miqdor * $narx; $qqs = intdiv($summa * 12, 100); $db['stock'] -= $miqdor; // ombor moduli $db['debitor'] += $summa + $qqs; // moliya moduli $db['qqs'] += $qqs; // soliq hisobi $db['jurnal'][] = "out:$miqdor"; // audit jurnali return $db; } $db = sotuv($db, 4, 25000); echo "Qoldiq: {$db['stock']}\n"; echo "Debitorlik: {$db['debitor']}\n"; echo "QQS: {$db['qqs']}\n"; echo implode(', ', $db['jurnal']), "\n";
Qoldiq: 6 Debitorlik: 112000 QQS: 12000 out:4
intdiv($summa * 12, 100) — QQS 12 % — butun so‘mda, float siz$db['stock'] — ombor moduli: qoldiq kamaydi$db['debitor'] — moliya moduli: mijoz QQS bilan 112 000 so‘m qarzdor$db['jurnal'] — har bir harakat jurnalga yoziladiHar bir funksiyani CRM, WMS yoki HRM qutisiga joylashtiring.
Yagona ma’lumotlar bazasi atrofidagi integratsiyada: bitta hujjat ombor, moliya va soliq hisobini bir vaqtda o‘zgartiradi.
WMS tovarning omborda aniq qayerda turganini (yacheyka), qabul, terish, qadoqlash va inventarizatsiya jarayonlarini boshqaradi.
Ma’lumotlar bir-biriga zid bo‘lib qoladi; har bir ma’lumot uchun bitta asosiy manba (master) belgilanadi, qolgan tizimlar undan o‘qiydi.
Uch qatlamli model · monolit va mikroservis · integratsiya usullari · joylashtirish
Klassik korxona ilovasi uch bosqichli (three-tier) tuzilishga ega: taqdimot (brauzer, mobil ilova yoki boshqa tizim — API klienti), ilova serveri (biznes-mantiq, qoidalar, hujjat oqimi) va ma’lumotlar bazasi serveri. Bunday ajratish har bir qismni alohida masshtablash va himoyalash imkonini beradi: ma’lumotlar bazasiga faqat ilova serveri ulanadi, foydalanuvchi esa faqat HTTP orqali ishlaydi. Laravel ilovasi odatda nginx + php-fpm (ilova serveri), PostgreSQL (baza), Redis (kesh va navbatlar) ko‘rinishida joylashtiriladi. Ilova ichidagi qatlamlar (controller, servis, repository) keyingi mavzuda batafsil ko‘riladi.
Monolit — butun tizim bitta kod bazasi va bitta joylashtirish birligi. Uni yozish, testlash va joylashtirish oson, tranzaksiya ichida bir nechta jadvalni o‘zgartirish oddiy. Kamchiligi — chegaralar aniq bo‘lmasa, kod tezda “katta loy to‘pi”ga (big ball of mud) aylanadi. Mikroservislar — har bir biznes-imkoniyat (katalog, buyurtma, to‘lov) alohida xizmat, alohida baza va alohida joylashtirish. Ular mustaqil masshtablanadi va turli jamoalar tomonidan rivojlantiriladi, lekin taqsimlangan tranzaksiyalar, tarmoq nosozliklari, monitoring va DevOps murakkabligi keskin oshadi.
Ko‘p korxonalar uchun oqilona o‘rta yo‘l — modulli monolit: bitta ilova, lekin kod aniq modullarga (Katalog, Ombor, Savdo, Moliya) bo‘lingan, modullar bir-birining ichki jadvallariga emas, ochiq servis metodlariga murojaat qiladi. Kerak bo‘lsa, keyinchalik alohida modulni xizmatga ajratish oson. Kichik jamoa (3–4 kishi) uchun mikroservislardan boshlash odatda xato: tizim hali o‘zgaruvchan bo‘lganda chegaralarni to‘g‘ri belgilash qiyin. OmborPro ham modulli monolit sifatida quriladi.
Tizimlar o‘zaro to‘rt asosiy usulda integratsiya qilinadi (Hohpe va Woolf, “Enterprise Integration Patterns”): fayl almashinuvi (masalan, 1C ga har kuni CSV/XML eksport), umumiy ma’lumotlar bazasi (tez, lekin tizimlarni qattiq bog‘laydi), masofaviy chaqiruv — bugun asosan REST API va webhook, hamda xabarlar (RabbitMQ, Kafka navbatlari orqali hodisalar). Joylashtirish bo‘yicha ham tanlov bor: o‘z serverida (on-premise), bulutda (IaaS/PaaS) yoki tayyor SaaS sifatida. Moliya-bank sohasida ma’lumotlarni qayerda saqlash mumkinligini qonunchilik ham cheklaydi — O‘zbekistonda fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini mamlakat hududidagi serverlarda saqlash talab qilinadi.
GET /api/v1/products?sku=UN-001 HTTP/1.1 Host: omborpro.test Accept: application/json Authorization: Bearer <token>
HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: application/json
{"data":[{"sku":"UN-001","name":"Un, 1-nav","unit":"kg",
"price":"15000.00","available":120}]}/api/v1/ — versiyali API: tashqi klientlar buzilmasligi uchun"price":"15000.00" — pul satr ko‘rinishida — float yaxlitlash xatosi yo‘q{
"event": "order.confirmed",
"id": "evt-2026-000981",
"occurred_at": "2026-09-15T10:24:00+05:00",
"data": {
"order": "BY-2026-000123",
"counterparty_inn": "301234567",
"total": "1120000.00",
"currency": "UZS"
}
}→ xabar navbatga yoziladi → Moliya moduli: hisob-faktura tayyorlaydi → CRM: mijoz kartochkasiga bitim qo‘shadi → yuboruvchi qabul qiluvchilarni bilmaydi
+05:00 — Toshkent vaqti (Asia/Tashkent) aniq ko‘rsatiladiTaqdimot (klient), ilova serveri (biznes-mantiq), ma’lumotlar bazasi.
Taqsimlangan tranzaksiya, tarmoq xatolari, monitoring va DevOps xarajati keskin oshadi, chegaralar esa hali barqaror emas.
Fayl almashinuvi, umumiy ma’lumotlar bazasi, masofaviy chaqiruv (API), xabarlar (navbatlar).
Ekotizimlar · freymvork va ORM · tanlash mezonlari · nima uchun Laravel
Java korxona dasturlashining an’anaviy tili: JVM, qat’iy statik tiplash, ulkan ekotizim. Asosiy freymvorklar — Spring Boot va Jakarta EE, ORM — Hibernate (JPA). Banklar, telekom va yirik davlat tizimlari ko‘pincha Java da yozilgan; uning kuchli tomoni — uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlash, ko‘p oqimli ishlash va tayyor integratsiya kutubxonalari. .NET (C#, ASP.NET Core, Entity Framework Core) — Microsoft ekotizimi; .NET Core davridan boshlab Linux va Docker da ham ishlaydi. Microsoft infratuzilmasi (Active Directory, SQL Server, Azure) bor tashkilotlarda tabiiy tanlov.
Python — Django (o‘rnatilgan admin panel, Django ORM) va FastAPI freymvorklari, SQLAlchemy ORM. Ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellekt kutubxonalari tufayli analitika va ML bilan bog‘liq tizimlarda ustun. Ochiq kodli Odoo ERP ham Python va PostgreSQL da yozilgan. PHP — veb uchun yaratilgan til; eng keng tarqalgan server tillaridan biri. PHP 7 va 8 versiyalarida til jiddiy o‘zgardi: skalyar turlar va qaytish turlari, enum, readonly xossalar, match, nomli argumentlar, JIT. Asosiy freymvorklar — Laravel (Eloquent ORM) va Symfony (Doctrine ORM).
Platformani “qaysi til yaxshiroq” degan savol bilan emas, mezonlar bilan tanlash kerak: jamoaning bilimi va mehnat bozori (O‘zbekistonda PHP va Laravel dasturchilarini topish nisbatan oson), ekotizim (tayyor paketlar: to‘lovlar, Excel, PDF, RBAC), unumdorlik talablari, hosting narxi va infratuzilma, qo‘llab-quvvatlash siyosati (versiyalar qancha yil yangilanadi), mavjud tizimlar bilan integratsiya va litsenziya narxi. Ko‘p hollarda tizimning unumdorligi tildan emas, ma’lumotlar bazasi so‘rovlari, indekslar va keshdan bog‘liq.
Kursda PHP 8.2+ va Laravel 12 tanlangan. Sabablar: Laravel korxona ilovasi uchun kerakli hamma narsani bir joyda beradi — Eloquent ORM va migratsiyalar, validatsiya, autentifikatsiya, navbatlar va rejalashtirish, hodisalar, bildirishnomalar, test vositalari (Pest), Artisan CLI. PHP-FPM ning “har bir so‘rov — toza holat” (share-nothing) modeli xotira sizib chiqishi va oqimlar bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi. Laravel har yili bitta asosiy versiya chiqaradi; har bir versiya uchun xato tuzatishlari 18 oy, xavfsizlik yangilanishlari 2 yil beriladi. Kursdagi tamoyillar (qatlamlar, tranzaksiyalar, testlar) boshqa platformalarga ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chadi.
| Platforma | Freymvork / ORM | Kuchli tomoni | Odatiy qo‘llanish |
|---|---|---|---|
| Java | Spring Boot / Hibernate (JPA) | Ekotizim, ko‘p oqimlilik, uzoq qo‘llab-quvvatlash | Banklar, telekom, yirik davlat tizimlari |
| .NET (C#) | ASP.NET Core / EF Core | Microsoft infratuzilmasi, kuchli vositalar | Korporativ ichki tizimlar |
| Python | Django, FastAPI / Django ORM, SQLAlchemy | Tez prototip, analitika va ML | Odoo ERP, analitik servislar |
| PHP | Laravel, Symfony / Eloquent, Doctrine | Veb uchun tayyor ekotizim, arzon hosting | Savdo, CRM, ichki biznes-tizimlar |
declare(strict_types=1); final class Money { public function __construct( public readonly int $tiyin, public readonly string $currency = 'UZS', ) {} public function add(Money $other): self { return new self($this->tiyin + $other->tiyin, $this->currency); } } $jami = (new Money(1_500_000))->add(new Money(250_050)); $s = number_format($jami->tiyin / 100, 2, '.', ' '); echo $s, ' ', $jami->currency;
17 500.50 UZS
strict_types=1 — turlar qat’iy tekshiriladi: int o‘rniga satr berib bo‘lmaydiint $tiyin — pul butun tiyinda — yaxlitlash xatosi yo‘quse App\Models\Product; use Illuminate\Support\Facades\Route; Route::get('/api/v1/products', function () { return Product::query() ->where('is_active', true) ->orderBy('sku') ->paginate(20); });
{"current_page":1,"data":[{"id":1,"sku":"UN-001",...}],
"per_page":20,"total":134,"last_page":7,...}Route::get — marshrut: URL → kodProduct::query() — Eloquent ORM — SQL ni qo‘lda yozmasdan so‘rovpaginate(20) — sahifalash va meta-ma’lumotlarni avtomatik qo‘shadiJava — Hibernate (JPA), .NET — Entity Framework Core.
Masalan: jamoa bilimi (tez ishlab chiqish), ekotizim (tayyor paketlar), qo‘llab-quvvatlash siyosati (xavfsizlik yangilanishlari). Javob asoslansa — to‘g‘ri.
Har bir HTTP so‘rov toza holatda boshlanadi va tugagach xotira tozalanadi; so‘rovlar orasida umumiy holat (global o‘zgaruvchi) qolmaydi.
Soha va modullar · rollar · hujjat oqimi · ER-model · 15 haftalik reja
OmborPro — kichik ulgurji savdo korxonasi uchun savdo va ombor boshqaruvi tizimi (mini-ERP). Firma bir nechta omborga ega, mahsulotlarni yetkazib beruvchilardan oladi va do‘konlarga ulgurji sotadi. Tizim modullari: Katalog (kategoriyalar, mahsulotlar — sku, birlik, narx, minimal qoldiq), Kontragentlar (mijoz va yetkazib beruvchilar, STIR — 9 raqam), Ombor (omborlar, qoldiqlar stocks, harakatlar jurnali stock_movements), Savdo (buyurtmalar va qatorlar), Moliya (hisob-fakturalar QQS 12 % bilan, to‘lovlar — naqd, karta, Payme, Click, bank, valyuta kurslari), Hisobotlar, Import/eksport, Audit va Administrator paneli.
Tizimda to‘rt rol bor: admin (foydalanuvchilar va sozlamalar), menejer (buyurtmalar va mijozlar), omborchi (kirim, ko‘chirish, jo‘natish), buxgalter (hisob-fakturalar, to‘lovlar, hisobotlar). Asosiy hujjat oqimi — buyurtma hayoti: draft → confirmed → reserved → invoiced → shipped. Buyurtmani faqat draft, confirmed va reserved holatlaridan cancelled ga o‘tkazish mumkin, bunda rezerv bo‘shatiladi; boshqa o‘tishlar taqiqlangan. Holatlar loyihada App\Enums\OrderStatus enumida saqlanadi.
Invariantlar — tizim har doim rioya qiladigan qoidalar: mavjud qoldiq (quantity − reserved) hech qachon manfiy bo‘lmaydi; rezerv faqat yetarli mavjud qoldiq bo‘lsa qilinadi; jo‘natish (out) quantity va reserved ni birga kamaytiradi; har bir qoldiq o‘zgarishi stock_movements jadvaliga yoziladi; pul decimal(14,2) yoki butun tiyinda saqlanadi. Bu qoidalar keyingi mavzularda servis qatlami, tranzaksiyalar va testlar bilan himoyalanadi. ER-sxemada (mohiyat-aloqa sxemasi) har bir jadval va ular orasidagi bog‘lanishlar ko‘rsatiladi: bitta kontragentning ko‘p buyurtmasi, bitta buyurtmaning ko‘p qatori, har bir mahsulot va ombor juftligi uchun bitta qoldiq yozuvi.
Loyiha 3–4 kishilik jamoada 15 hafta davomida quriladi: har bir mavzudan keyin amaliy mashg‘ulotda tizimga yangi qatlam qo‘shiladi — skelet va Docker, ma’lumotlar modeli, biznes-logika, rollar va audit, interfeys, REST API, import, hisobotlar, fon vazifalari, integratsiya, testlar, unumdorlik, joylashtirish va yakuniy himoya. Jamoa OmborPro ni yoki shu andozadagi o‘z sohasini (dorixona, kutubxona, avtoservis, mikromoliya tashkiloti) tanlashi mumkin, lekin modullar, rollar, hujjat oqimi va invariantlar shunga o‘xshash murakkablikda bo‘lishi shart. Bugungi amaliy mashg‘ulotning natijasi — loyiha xartiyasi, backlog va ER-sxema.
categories, products: SKU (UN-001), birlik, narx, minimal qoldiq.counterparties: mijoz / yetkazib beruvchi, STIR (9 raqam).warehouses, stocks, stock_movements: qoldiq, rezerv, jurnal.orders, order_items: buyurtma raqami BY-2026-000123.invoices, payments, exchange_rates: QQS 12 %, Payme/Click.audit_logs, qoldiq va savdo hisobotlari, import/eksport.| Rol | Asosiy vazifa | Ko‘radigan modullar |
|---|---|---|
admin | Foydalanuvchilar, rollar, sozlamalar | Hammasi |
menejer | Buyurtma yaratish va tasdiqlash | Katalog, Kontragentlar, Savdo |
omborchi | Kirim, rezerv, jo‘natish, inventarizatsiya | Katalog, Ombor |
buxgalter | Hisob-faktura, to‘lov, hisobotlar | Moliya, Hisobotlar, Kontragentlar |
spatie/laravel-permission bilan amalga oshiriladi.const OTISHLAR = [ 'draft' => ['confirmed', 'cancelled'], 'confirmed' => ['reserved', 'cancelled'], 'reserved' => ['invoiced', 'cancelled'], 'invoiced' => ['shipped'], 'shipped' => [], 'cancelled' => [], ]; function otish(string $from, string $to): string { $ok = in_array($to, OTISHLAR[$from] ?? [], true); return "$from → $to: " . ($ok ? 'ruxsat' : 'taqiq'); } echo otish('draft', 'confirmed'), "\n"; echo otish('reserved', 'cancelled'), "\n"; echo otish('shipped', 'cancelled'), "\n";
draft → confirmed: ruxsat reserved → cancelled: ruxsat shipped → cancelled: taqiq
?? [] — noma’lum holatdan hech qayerga o‘tib bo‘lmaydiin_array(..., true) — qat’iy taqqoslash — tur ham tekshiriladierDiagram
CATEGORIES ||--o{ PRODUCTS : "o‘z ichiga oladi"
COUNTERPARTIES ||--o{ ORDERS : "buyurtma beradi"
WAREHOUSES ||--o{ ORDERS : "jo‘natadi"
ORDERS ||--|{ ORDER_ITEMS : "qatorlari"
PRODUCTS ||--o{ ORDER_ITEMS : "sotiladi"
ORDERS ||--o| INVOICES : "hisob-faktura"
INVOICES ||--o{ PAYMENTS : "to‘lovlar"
WAREHOUSES ||--o{ STOCKS : "qoldiqlar"
PRODUCTS ||--o{ STOCKS : "qoldiqlar"
STOCKS ||--o{ STOCK_MOVEMENTS : harakatlarGitHub README.md da ```mermaid bloki diagramma bo‘lib chiziladi
||--o{ — bittaga nol yoki ko‘p
||--|{ — bittaga bir yoki ko‘p
||--o| — bittaga nol yoki bitta||--o{ — bir kontragentning nol yoki ko‘p buyurtmasi bo‘lishi mumkin||--|{ — buyurtmada kamida bitta qator bo‘ladi||--o| — buyurtmaga ko‘pi bilan bitta hisob-fakturaOmborPro invariantlari va holatlari bo‘yicha savollar.
quantity = 50, reserved = 48. Menejer 5 dona rezerv qilmoqchi. Natija?✓ Rad etiladi: mavjud qoldiq 2 — Mavjud = 50 − 48 = 2 < 5. Invariant: rezerv faqat mavjud ≥ miqdor bo‘lsa. Qisman rezerv xabarsiz bajarilmaydi.
✓ invoiced → cancelled — cancelled ga faqat draft, confirmed va reserved dan o‘tiladi. Hisob-faktura chiqqan buyurtmani bekor qilish — alohida moliyaviy jarayon.
✓ decimal(14,2) yoki butun tiyin — float/double ikkilik kasr — 0.1 + 0.2 ≠ 0.3. Pul uchun aniq o‘nlik tur yoki butun son kerak.
admin — foydalanuvchilar va sozlamalar; menejer — buyurtmalar; omborchi — ombor harakatlari; buxgalter — hisob-faktura, to‘lovlar, hisobotlar.
reserved holatidagi buyurtma bekor qilinsa, omborda nima o‘zgarishi kerak?Rezerv bo‘shatiladi: reserved kamayadi va release turidagi harakat jurnalga yoziladi.
stock_movements ga yoziladi?Audit va tiklash uchun: qoldiq qanday hosil bo‘lganini istalgan payt tekshirish va xatoni topish mumkin bo‘ladi.
Xatoning narxi: pul, qoldiq va hujjatlar bilan ishlaydi, yaxlitlik va audit shart.
Enterprise Resource Planning — korxona resurslarini rejalashtirish.
Mijoz va bitimlar voronkasi (lid → bitim).
Qabul, joylashtirish, terish, qadoqlash, jo‘natish, inventarizatsiya.
Bitta joylashtiriladigan ilova, lekin kod aniq modullarga bo‘lingan va ular ochiq interfeys orqali bog‘lanadi.
Fayl almashinuvi, umumiy baza, masofaviy chaqiruv (API), xabarlar.
float da saqlanmaydi?Ikkilik kasrda yaxlitlash xatosi bor; decimal yoki butun tiyin ishlatiladi.
cancelled ga qaysi holatlardan o‘tish mumkin?Faqat draft, confirmed va reserved dan.