1

1-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Korxona ilovalari va ularning arxitekturasi

Korxona ilovasi nima · ERP, CRM, WMS, HRM · Arxitektura · Platformalar · OmborPro loyihasi

Muammoli savol

Ulgurji savdo firmasi hamma ishni Excel jadvallarida yuritadi. Qachon bu yetmay qoladi? Javob bermang — avval firmadagi bir kunlik ishni tasavvur qiling: 5 ta menejer, 2 ta ombor, 1 ta buxgalter.

Javob

Excel — bitta foydalanuvchi uchun hisob-kitob vositasi. Unda bir vaqtda ishlash nazorati (tranzaksiya), biznes-qoidalar (manfiy qoldiq taqiqi), rollar va ruxsatlar, o‘zgarishlar jurnali va boshqa tizimlar bilan integratsiya yo‘q. Korxona ilovasi aynan shu muammolarni hal qiladi: umumiy ma’lumotlar bazasi, qoidalarni server tomonida tekshirish, rollar va audit.

O‘quv maqsadlari

  • Tushuntirish — korxona ilovasi oddiy veb-saytdan nimasi bilan farq qilishini va uning asosiy xususiyatlarini
  • Tavsiflash — ERP, CRM, WMS va HRM tizimlarining vazifalari, modullari va o‘zaro bog‘lanishini
  • Farqlash — monolit, modulli monolit va mikroservis arxitekturalarini hamda integratsiya usullarini
  • Taqqoslash — Java, .NET, Python va PHP platformalarini korxona ilovasi nuqtai nazaridan
  • Baholash — platforma tanlash mezonlarini aniq loyiha va jamoa sharoitida
  • Tavsiflash — kurs loyihasi OmborPro ning modullari, rollari, hujjat oqimi va invariantlarini
  • Loyihalash — o‘z jamoangiz tizimi uchun dastlabki modullar ro‘yxati va ER-sxemani
Ma’ruza rejasi
  1. Korxona ilovasi nima
  2. ERP, CRM, WMS va HRM tizimlari
  3. Korxona ilovalari arxitekturasi
  4. Platformalar: Java, .NET, Python, PHP
  5. Kurs loyihasi: OmborPro

1. Korxona ilovasi nima

Ta’rif · Fowler xususiyatlari · nofunksional talablar · biznes-qoidalar

Korxona ilovasi (enterprise application) — tashkilotning kundalik biznes-jarayonlarini avtomatlashtiradigan, ko‘p foydalanuvchi bir vaqtda ishlaydigan va uzoq yillar saqlanadigan ma’lumotlarga tayanadigan dasturiy tizim. Bunga savdo va ombor hisobi, bank kredit konveyeri, buxgalteriya, kadrlar hisobi, logistika tizimlari kiradi. Martin Fowler o‘zining “Patterns of Enterprise Application Architecture” (2002) kitobida bunday ilovalarning umumiy belgilarini sanab o‘tadi: doimiy saqlanadigan ma’lumotlar, ularning katta hajmi, ko‘p foydalanuvchining bir vaqtda kirishi, ko‘p sonli ekran va formalar, boshqa korxona tizimlari bilan integratsiya va murakkab, ko‘pincha mantiqsizdek ko‘rinadigan biznes-qoidalar.

Oddiy veb-saytdan asosiy farq — xatoning narxi. Blogda sahifa noto‘g‘ri chiqsa, uni qayta yuklash kifoya. Korxona ilovasida bitta noto‘g‘ri yozuv omborda yo‘q tovarni sotishga, mijozga ikki marta hisob-faktura chiqarishga yoki soliq hisobotida xatoga olib keladi. Shu sababli ma’lumotlar yaxlitligi (integrity) birinchi o‘rinda turadi: qoidalar foydalanuvchi interfeysida emas, server tomonida va ma’lumotlar bazasi cheklovlarida tekshiriladi, o‘zgarishlar tranzaksiya ichida bajariladi, har bir muhim harakat jurnalga yoziladi.

Biznes-qoida (business rule) — sohaning o‘zi talab qiladigan cheklov. OmborPro misolida: mavjud qoldiq hech qachon manfiy bo‘lmaydi; rezerv faqat mavjud ≥ miqdor bo‘lganda qilinadi; jo‘natilgan buyurtmani bekor qilib bo‘lmaydi; pul summasi float da emas, decimal yoki butun tiyinda saqlanadi. Bunday qoidalar kodda bir joyda — servis yoki domen qatlamida — yashashi kerak. Eng keng tarqalgan xato: qoidani faqat formadagi JavaScript bilan tekshirish. API orqali, import orqali yoki ikkinchi brauzer oynasidan kelgan so‘rov bu tekshiruvni chetlab o‘tadi.

Funksional talablar (tizim nima qiladi) bilan bir qatorda nofunksional talablar (tizim qanday ishlaydi) ham bor: ishonchlilik va mavjudlik (masalan, ish vaqtida 99,5 %), xavfsizlik (rollar, shifrlash, OWASP), unumdorlik (ro‘yxat 1 soniyadan tez ochilsin), masshtablanuvchanlik, kuzatuvchanlik (loglar, metrikalar), audit va qonunchilikka moslik (moliyaviy hujjatlarni saqlash muddati), qo‘llab-quvvatlash qulayligi. Moliya va bank sohasida audit va yaxlitlik talablari ayniqsa qat’iy: “kim, qachon, nimani o‘zgartirdi” degan savolga har doim javob bo‘lishi shart.

TA’RIF

Korxona ilovasi — biznes-jarayon uchun dasturiy tizim

Korxona ilovasi tashkilotning savdo, ombor, moliya, kadrlar kabi jarayonlarini avtomatlashtiradi va ko‘p yillik ma’lumotlarga tayanadi.

Doimiy ma’lumotlar
Buyurtmalar, to‘lovlar, qoldiqlar yillar davomida saqlanadi va tizim versiyalaridan uzoq yashaydi.
Bir vaqtda ishlash
O‘nlab foydalanuvchi bir xil yozuvni bir paytda o‘zgartirishi mumkin — tranzaksiya va bloklash kerak.
Integratsiya
1C, bank, Payme/Click, soliq xizmati, Markaziy bank kurslari bilan ma’lumot almashadi.
Murakkab qoidalar
QQS, chegirmalar, rezerv, holat o‘tishlari — “biznes-mantiq” kodning yuragi.
Fowler (2002): ma’lumotlar ko‘p, foydalanuvchilar ko‘p, ekranlar ko‘p, integratsiya ko‘p, qoidalar murakkab.
FARQ

Oddiy sayt va korxona ilovasi

JihatOddiy veb-saytKorxona ilovasi
FoydalanuvchilarAnonim o‘quvchilarRollari aniq xodimlar: menejer, omborchi, buxgalter
Ma’lumotMaqolalar, rasmlarHujjatlar, qoldiqlar, pul — xatosi qimmat
QoidalarDeyarli yo‘qYuzlab biznes-qoidalar va holatlar
O‘zgarishlarKontent tahrirlanadiHar bir o‘zgarish jurnalga yoziladi (audit)
IntegratsiyaAnalitika, ijtimoiy tarmoq1C, bank, to‘lov tizimlari, soliq
Hayot davri1–3 yil10 yil va undan ko‘p
Korxona ilovasini tez yozish emas, uzoq va xavfsiz qo‘llab-quvvatlash muhim.
BIZNES-QOIDA

Qoida kodda bir joyda tekshiriladi

function rezervla(array $s, int $miqdor): array
{
    $mavjud = $s['quantity'] - $s['reserved'];
    if ($miqdor > $mavjud) {
        throw new DomainException("Yetarli emas: mavjud $mavjud");
    }
    $s['reserved'] += $miqdor;
    return $s;
}
$stock = ['quantity' => 20, 'reserved' => 15];
$stock = rezervla($stock, 3);
echo "Rezerv: {$stock['reserved']}\n";
try {
    rezervla($stock, 5);
} catch (DomainException $e) {
    echo $e->getMessage(), "\n";
}
▶ Natija
Rezerv: 18
Yetarli emas: mavjud 2
  • quantity - reserved — mavjud qoldiq — omborda bor, lekin hali hech kimga band qilinmagan miqdor
  • DomainException — biznes-qoida buzilganda tashlanadigan istisno; loyihada InsufficientStockException
  • Ikkinchi chaqiruv — mavjud 2, so‘ralgan 5 — rezerv rad etiladi, qoldiq manfiy bo‘lmaydi
  • Bir joyda — forma, API, import — hammasi shu funksiyadan o‘tadi
NOFUNKSIONAL TALABLAR

Tizim qanday ishlashi kerak

IshonchlilikIsh vaqtida doim ishlaydi; zaxira nusxalar, qayta tiklash rejasi.
XavfsizlikRollar va ruxsatlar, parollarni xeshlash, OWASP Top 10 ga qarshi himoya.
UnumdorlikRo‘yxatlar sahifalanadi, og‘ir hisobotlar fonda tayyorlanadi.
AuditKim, qachon, qaysi qiymatni nimaga o‘zgartirgani saqlanadi.
KuzatuvchanlikLoglar, xatolar monitoringi, health check.
Qo‘llab-quvvatlashTestlar, hujjatlar, toza struktura — yangi dasturchi tez kirishadi.
Nofunksional talablar ko‘pincha arxitekturani funksional talablardan ham ko‘proq belgilaydi.
O‘zingizni tekshiring
Fowler sanagan korxona ilovasi belgilaridan uchtasini ayting.

Doimiy va katta hajmdagi ma’lumotlar, ko‘p foydalanuvchining bir vaqtda ishlashi, ko‘p ekranlar, integratsiya, murakkab biznes-qoidalar.

Nima uchun biznes-qoidani faqat formadagi JavaScript bilan tekshirish xato?

API, import yoki boshqa klient orqali kelgan so‘rov formani chetlab o‘tadi; qoida server tomonida bir joyda tekshirilishi kerak.

Funksional va nofunksional talabga OmborPro dan bittadan misol keltiring.

Funksional: “menejer buyurtmani tasdiqlay oladi”. Nofunksional: “mahsulotlar ro‘yxati 1 soniyada ochiladi” yoki “har bir qoldiq o‘zgarishi jurnalga yoziladi”.

2. ERP, CRM, WMS va HRM tizimlari

Vazifalar · modullar · bozordagi mahsulotlar · yagona ma’lumotlar bazasi

ERP (Enterprise Resource Planning — korxona resurslarini rejalashtirish) — korxonaning asosiy jarayonlarini yagona ma’lumotlar bazasi atrofida birlashtiradigan tizim: moliya va buxgalteriya, xarid, savdo, ombor, ishlab chiqarish, ko‘pincha kadrlar ham. Atama 1990-yillarda paydo bo‘lgan va ishlab chiqarishni rejalashtirish tizimlarining (MRP, MRP II) davomi hisoblanadi. Mashhur mahsulotlar: SAP S/4HANA, Oracle NetSuite, Microsoft Dynamics 365, ochiq kodli Odoo; O‘zbekiston va MDH da 1C:Korxona (1C:Предприятие) platformasidagi konfiguratsiyalar keng tarqalgan. ERP ning asosiy qiymati — integratsiya: savdo bo‘limida bitta hujjat o‘tkazilganda ombor qoldig‘i, debitorlik qarzi va soliq hisobi bir vaqtda o‘zgaradi.

CRM (Customer Relationship Management — mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish) mijoz bilan bog‘liq hamma narsani yig‘adi: lidlar (potentsial mijozlar), bitimlar voronkasi (pipeline), qo‘ng‘iroq va xatlar tarixi, vazifalar, marketing kampaniyalari. Maqsad — sotuvni oldindan ko‘rish va mijozni yo‘qotmaslik. Misollar: Salesforce, HubSpot, Bitrix24, amoCRM (Kommo) — oxirgi ikkitasi O‘zbekistondagi savdo kompaniyalarida ko‘p uchraydi. Bankda CRM mijozga qaysi kredit yoki karta taklif qilish kerakligini hal qilishda ishlatiladi.

WMS (Warehouse Management System — omborni boshqarish tizimi) ERP dagi oddiy “qoldiq” tushunchasidan chuqurroq ishlaydi: qabul qilish, joylashtirish (yacheyka, stellaj), terish (picking), qadoqlash, jo‘natish, inventarizatsiya, shtrix-kod va QR skanerlar, FIFO/FEFO (muddati yaqin tovar birinchi). Misollar: SAP EWM, Manhattan WMS, 1C:WMS. HRM (Human Resource Management) xodimlar hisobini yuritadi: shtat jadvali va lavozimlar, ishga qabul, tabel (ish vaqti hisobi), ta’tillar, ish haqi hisoblash, malaka oshirish. Misollar: SAP SuccessFactors, Workday, 1C:ZUP.

Amaliyotda bu tizimlar alohida mahsulot bo‘lishi ham, bitta ERP ning modullari bo‘lishi ham mumkin. Alohida bo‘lsa — ular orasida integratsiya kerak: CRM dagi yutilgan bitim ERP da buyurtmaga aylanadi, ERP buyurtmasi WMS da terish topshirig‘iga, HRM dagi ish haqi ERP dagi buxgalteriya provodkasiga. Eng katta xavf — bir xil ma’lumotning (mijoz, mahsulot) bir necha tizimda turlicha saqlanishi. Shuning uchun har bir ma’lumot uchun “asosiy manba” (master) belgilanadi: masalan, mahsulotlar katalogi faqat ERP da yaratiladi, qolgan tizimlar uni o‘qiydi. Bizning kurs loyihamiz OmborPro — ERP ning savdo, ombor va moliya qismlarini qamraydigan kichik tizim (mini-ERP).

TO‘RT TIZIM

ERP, CRM, WMS, HRM — kim nima qiladi

TizimAsosiy savolModullarMisollar
ERPKorxona resurslari qayerda va qancha?Moliya, xarid, savdo, ombor, ishlab chiqarishSAP S/4HANA, Odoo, 1C:Korxona
CRMMijoz kim va unga nima sotamiz?Lidlar, bitimlar voronkasi, aloqalar tarixiSalesforce, Bitrix24, amoCRM
WMSTovar omborning qaysi joyida?Qabul, joylashtirish, terish, inventarizatsiyaSAP EWM, Manhattan, 1C:WMS
HRMKim ishlaydi va qancha oladi?Shtat, tabel, ta’til, ish haqiSuccessFactors, Workday, 1C:ZUP
Ko‘p ERP larda CRM, WMS va HRM modul sifatida mavjud — chegara mahsulotga qarab o‘zgaradi.
ERP MODULLARI

ERP — yagona baza atrofidagi modullar

MoliyaBosh kitob, hisob-fakturalar, to‘lovlar, debitorlik va kreditorlik qarzlari.
XaridYetkazib beruvchilar, xarid buyurtmalari, kirim hujjatlari.
SavdoNarxlar, buyurtmalar, chegirmalar, jo‘natish.
OmborQoldiqlar, rezervlar, ko‘chirish, inventarizatsiya.
Ishlab chiqarishRetseptura (BOM), ishlab chiqarish buyurtmalari, tannarx.
HisobotlarSavdo, qoldiq, foyda va zarar, soliq hisobotlari.
INTEGRATSIYA

Bitta sotuv — bir necha modul

$db = ['stock' => 10, 'debitor' => 0, 'qqs' => 0, 'jurnal' => []];
function sotuv(array $db, int $miqdor, int $narx): array
{
    $summa = $miqdor * $narx;
    $qqs = intdiv($summa * 12, 100);
    $db['stock'] -= $miqdor;            // ombor moduli
    $db['debitor'] += $summa + $qqs;    // moliya moduli
    $db['qqs'] += $qqs;                 // soliq hisobi
    $db['jurnal'][] = "out:$miqdor";    // audit jurnali
    return $db;
}
$db = sotuv($db, 4, 25000);
echo "Qoldiq: {$db['stock']}\n";
echo "Debitorlik: {$db['debitor']}\n";
echo "QQS: {$db['qqs']}\n";
echo implode(', ', $db['jurnal']), "\n";
▶ Natija
Qoldiq: 6
Debitorlik: 112000
QQS: 12000
out:4
  • intdiv($summa * 12, 100) — QQS 12 % — butun so‘mda, float siz
  • $db['stock'] — ombor moduli: qoldiq kamaydi
  • $db['debitor'] — moliya moduli: mijoz QQS bilan 112 000 so‘m qarzdor
  • $db['jurnal'] — har bir harakat jurnalga yoziladi
  • Yagona baza — ERP da bularning hammasi bitta tranzaksiyada o‘zgaradi

Bu funksiya qaysi tizimga tegishli?

Har bir funksiyani CRM, WMS yoki HRM qutisiga joylashtiring.

CRM
  • Bitimlar voronkasi — Bitimning bosqichlari (lid → taklif → shartnoma) — CRM ning markaziy ekrani.
  • Mijozga qo‘ng‘iroqlar tarixi — Mijoz bilan aloqalar CRM da saqlanadi.
  • Marketing kampaniyasi — Mijozlar segmentiga xat yoki SMS yuborish.
WMS
  • Yacheykaga joylashtirish — Tovarning ombordagi aniq joyi — WMS vazifasi.
  • Terish varag‘i (picking) — Buyurtma uchun tovarni stellajlardan yig‘ish.
  • FEFO bo‘yicha jo‘natish — Yaroqlilik muddati yaqin tovar birinchi jo‘natiladi.
HRM
  • Xodimlar tabeli — Ish vaqti hisobi — HRM.
  • Ta’til arizasi — Ta’tillar jadvali HRM da yuritiladi.
  • Shtat jadvali — Lavozimlar va stavkalar ro‘yxati.
O‘zingizni tekshiring
ERP ning asosiy qiymati nimada?

Yagona ma’lumotlar bazasi atrofidagi integratsiyada: bitta hujjat ombor, moliya va soliq hisobini bir vaqtda o‘zgartiradi.

WMS oddiy ERP qoldiq hisobidan nimasi bilan farq qiladi?

WMS tovarning omborda aniq qayerda turganini (yacheyka), qabul, terish, qadoqlash va inventarizatsiya jarayonlarini boshqaradi.

Bir nechta tizimda bir xil ma’lumot saqlansa, qanday xavf bor va u qanday hal qilinadi?

Ma’lumotlar bir-biriga zid bo‘lib qoladi; har bir ma’lumot uchun bitta asosiy manba (master) belgilanadi, qolgan tizimlar undan o‘qiydi.

3. Korxona ilovalari arxitekturasi

Uch qatlamli model · monolit va mikroservis · integratsiya usullari · joylashtirish

Klassik korxona ilovasi uch bosqichli (three-tier) tuzilishga ega: taqdimot (brauzer, mobil ilova yoki boshqa tizim — API klienti), ilova serveri (biznes-mantiq, qoidalar, hujjat oqimi) va ma’lumotlar bazasi serveri. Bunday ajratish har bir qismni alohida masshtablash va himoyalash imkonini beradi: ma’lumotlar bazasiga faqat ilova serveri ulanadi, foydalanuvchi esa faqat HTTP orqali ishlaydi. Laravel ilovasi odatda nginx + php-fpm (ilova serveri), PostgreSQL (baza), Redis (kesh va navbatlar) ko‘rinishida joylashtiriladi. Ilova ichidagi qatlamlar (controller, servis, repository) keyingi mavzuda batafsil ko‘riladi.

Monolit — butun tizim bitta kod bazasi va bitta joylashtirish birligi. Uni yozish, testlash va joylashtirish oson, tranzaksiya ichida bir nechta jadvalni o‘zgartirish oddiy. Kamchiligi — chegaralar aniq bo‘lmasa, kod tezda “katta loy to‘pi”ga (big ball of mud) aylanadi. Mikroservislar — har bir biznes-imkoniyat (katalog, buyurtma, to‘lov) alohida xizmat, alohida baza va alohida joylashtirish. Ular mustaqil masshtablanadi va turli jamoalar tomonidan rivojlantiriladi, lekin taqsimlangan tranzaksiyalar, tarmoq nosozliklari, monitoring va DevOps murakkabligi keskin oshadi.

Ko‘p korxonalar uchun oqilona o‘rta yo‘l — modulli monolit: bitta ilova, lekin kod aniq modullarga (Katalog, Ombor, Savdo, Moliya) bo‘lingan, modullar bir-birining ichki jadvallariga emas, ochiq servis metodlariga murojaat qiladi. Kerak bo‘lsa, keyinchalik alohida modulni xizmatga ajratish oson. Kichik jamoa (3–4 kishi) uchun mikroservislardan boshlash odatda xato: tizim hali o‘zgaruvchan bo‘lganda chegaralarni to‘g‘ri belgilash qiyin. OmborPro ham modulli monolit sifatida quriladi.

Tizimlar o‘zaro to‘rt asosiy usulda integratsiya qilinadi (Hohpe va Woolf, “Enterprise Integration Patterns”): fayl almashinuvi (masalan, 1C ga har kuni CSV/XML eksport), umumiy ma’lumotlar bazasi (tez, lekin tizimlarni qattiq bog‘laydi), masofaviy chaqiruv — bugun asosan REST API va webhook, hamda xabarlar (RabbitMQ, Kafka navbatlari orqali hodisalar). Joylashtirish bo‘yicha ham tanlov bor: o‘z serverida (on-premise), bulutda (IaaS/PaaS) yoki tayyor SaaS sifatida. Moliya-bank sohasida ma’lumotlarni qayerda saqlash mumkinligini qonunchilik ham cheklaydi — O‘zbekistonda fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini mamlakat hududidagi serverlarda saqlash talab qilinadi.

UCH QATLAM

So‘rov qaysi bosqichlardan o‘tadi

  1. Taqdimot — Brauzer (Blade + Livewire), mobil ilova yoki tashqi tizim — HTTP so‘rov yuboradi
  2. Veb-server — nginx so‘rovni qabul qiladi, statik fayllarni beradi, PHP ni php-fpm ga uzatadi
  3. Ilova — Laravel: marshrut, tekshiruv, biznes-qoidalar, hujjat oqimi
  4. Ma’lumotlar — PostgreSQL — hujjatlar va qoldiqlar; Redis — kesh va navbatlar
Bazaga faqat ilova serveri ulanadi; foydalanuvchi uni hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rmaydi.
ARXITEKTURA USLUBI

Modulli monolit va mikroservislar

Modulli monolit
  • Bitta kod bazasi, bitta joylashtirish
  • Bir nechta jadval — bitta tranzaksiyada
  • Modullar ochiq servis metodlari orqali gaplashadi
  • Kichik jamoa uchun tez va arzon
  • Kamchilik: butun tizim birga masshtablanadi
Mikroservislar
  • Har bir xizmat — alohida kod, baza, joylashtirish
  • Mustaqil masshtablash va mustaqil jamoalar
  • Taqsimlangan tranzaksiya, tarmoq xatolari
  • Monitoring va DevOps xarajati yuqori
  • Katta tashkilot va barqaror chegaralar uchun
Qoida: avval modulli monolit, chegaralar barqarorlashgach — kerak bo‘lsa xizmatlarga ajratish.
REST API

Masofaviy chaqiruv: tashqi tizim qoldiqni so‘raydi

GET /api/v1/products?sku=UN-001 HTTP/1.1
Host: omborpro.test
Accept: application/json
Authorization: Bearer <token>
▶ Natija
HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: application/json

{"data":[{"sku":"UN-001","name":"Un, 1-nav","unit":"kg",
  "price":"15000.00","available":120}]}
  • GET — o‘qish so‘rovi — ma’lumotni o‘zgartirmaydi
  • /api/v1/ — versiyali API: tashqi klientlar buzilmasligi uchun
  • Authorization — tashqi tizim ham autentifikatsiyadan o‘tadi
  • "price":"15000.00" — pul satr ko‘rinishida — float yaxlitlash xatosi yo‘q
XABARLAR

Hodisa orqali integratsiya

{
  "event": "order.confirmed",
  "id": "evt-2026-000981",
  "occurred_at": "2026-09-15T10:24:00+05:00",
  "data": {
    "order": "BY-2026-000123",
    "counterparty_inn": "301234567",
    "total": "1120000.00",
    "currency": "UZS"
  }
}
▶ Natija
→ xabar navbatga yoziladi
→ Moliya moduli: hisob-faktura tayyorlaydi
→ CRM: mijoz kartochkasiga bitim qo‘shadi
→ yuboruvchi qabul qiluvchilarni bilmaydi
  • event — nima sodir bo‘lgani — o‘tgan zamonda nomlanadi
  • id — noyob identifikator: takroriy xabarni aniqlash uchun
  • +05:00 — Toshkent vaqti (Asia/Tashkent) aniq ko‘rsatiladi
  • Bo‘sh bog‘lanish — yangi qabul qiluvchi qo‘shish yuboruvchini o‘zgartirmaydi
O‘zingizni tekshiring
Uch bosqichli arxitekturaning bosqichlarini ayting.

Taqdimot (klient), ilova serveri (biznes-mantiq), ma’lumotlar bazasi.

Nima uchun kichik jamoaga mikroservislardan boshlash tavsiya etilmaydi?

Taqsimlangan tranzaksiya, tarmoq xatolari, monitoring va DevOps xarajati keskin oshadi, chegaralar esa hali barqaror emas.

Hohpe va Woolf bo‘yicha to‘rt integratsiya usulini sanang.

Fayl almashinuvi, umumiy ma’lumotlar bazasi, masofaviy chaqiruv (API), xabarlar (navbatlar).

4. Platformalar: Java, .NET, Python, PHP

Ekotizimlar · freymvork va ORM · tanlash mezonlari · nima uchun Laravel

Java korxona dasturlashining an’anaviy tili: JVM, qat’iy statik tiplash, ulkan ekotizim. Asosiy freymvorklar — Spring Boot va Jakarta EE, ORM — Hibernate (JPA). Banklar, telekom va yirik davlat tizimlari ko‘pincha Java da yozilgan; uning kuchli tomoni — uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlash, ko‘p oqimli ishlash va tayyor integratsiya kutubxonalari. .NET (C#, ASP.NET Core, Entity Framework Core) — Microsoft ekotizimi; .NET Core davridan boshlab Linux va Docker da ham ishlaydi. Microsoft infratuzilmasi (Active Directory, SQL Server, Azure) bor tashkilotlarda tabiiy tanlov.

Python — Django (o‘rnatilgan admin panel, Django ORM) va FastAPI freymvorklari, SQLAlchemy ORM. Ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellekt kutubxonalari tufayli analitika va ML bilan bog‘liq tizimlarda ustun. Ochiq kodli Odoo ERP ham Python va PostgreSQL da yozilgan. PHP — veb uchun yaratilgan til; eng keng tarqalgan server tillaridan biri. PHP 7 va 8 versiyalarida til jiddiy o‘zgardi: skalyar turlar va qaytish turlari, enum, readonly xossalar, match, nomli argumentlar, JIT. Asosiy freymvorklar — Laravel (Eloquent ORM) va Symfony (Doctrine ORM).

Platformani “qaysi til yaxshiroq” degan savol bilan emas, mezonlar bilan tanlash kerak: jamoaning bilimi va mehnat bozori (O‘zbekistonda PHP va Laravel dasturchilarini topish nisbatan oson), ekotizim (tayyor paketlar: to‘lovlar, Excel, PDF, RBAC), unumdorlik talablari, hosting narxi va infratuzilma, qo‘llab-quvvatlash siyosati (versiyalar qancha yil yangilanadi), mavjud tizimlar bilan integratsiya va litsenziya narxi. Ko‘p hollarda tizimning unumdorligi tildan emas, ma’lumotlar bazasi so‘rovlari, indekslar va keshdan bog‘liq.

Kursda PHP 8.2+ va Laravel 12 tanlangan. Sabablar: Laravel korxona ilovasi uchun kerakli hamma narsani bir joyda beradi — Eloquent ORM va migratsiyalar, validatsiya, autentifikatsiya, navbatlar va rejalashtirish, hodisalar, bildirishnomalar, test vositalari (Pest), Artisan CLI. PHP-FPM ning “har bir so‘rov — toza holat” (share-nothing) modeli xotira sizib chiqishi va oqimlar bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi. Laravel har yili bitta asosiy versiya chiqaradi; har bir versiya uchun xato tuzatishlari 18 oy, xavfsizlik yangilanishlari 2 yil beriladi. Kursdagi tamoyillar (qatlamlar, tranzaksiyalar, testlar) boshqa platformalarga ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chadi.

TAQQOSLASH

To‘rt platforma — korxona nuqtai nazaridan

PlatformaFreymvork / ORMKuchli tomoniOdatiy qo‘llanish
JavaSpring Boot / Hibernate (JPA)Ekotizim, ko‘p oqimlilik, uzoq qo‘llab-quvvatlashBanklar, telekom, yirik davlat tizimlari
.NET (C#)ASP.NET Core / EF CoreMicrosoft infratuzilmasi, kuchli vositalarKorporativ ichki tizimlar
PythonDjango, FastAPI / Django ORM, SQLAlchemyTez prototip, analitika va MLOdoo ERP, analitik servislar
PHPLaravel, Symfony / Eloquent, DoctrineVeb uchun tayyor ekotizim, arzon hostingSavdo, CRM, ichki biznes-tizimlar
Til tanlash — arxitekturaning bir qismi, lekin eng muhim qismi emas: modellar, qatlamlar va testlar har qanday tilda kerak.
ZAMONAVIY PHP

Turlar, readonly va qiymat obyekti

declare(strict_types=1);

final class Money
{
    public function __construct(
        public readonly int $tiyin,
        public readonly string $currency = 'UZS',
    ) {}

    public function add(Money $other): self
    {
        return new self($this->tiyin + $other->tiyin, $this->currency);
    }
}

$jami = (new Money(1_500_000))->add(new Money(250_050));
$s = number_format($jami->tiyin / 100, 2, '.', ' ');
echo $s, ' ', $jami->currency;
▶ Natija
17 500.50 UZS
  • strict_types=1 — turlar qat’iy tekshiriladi: int o‘rniga satr berib bo‘lmaydi
  • public readonly — konstruktorda bir marta beriladi, keyin o‘zgarmaydi (PHP 8.1)
  • int $tiyin — pul butun tiyinda — yaxlitlash xatosi yo‘q
  • 1_500_000 — raqamlarni ajratuvchi — o‘qish oson
LARAVEL

Bir necha qatorda — sahifalangan JSON API

use App\Models\Product;
use Illuminate\Support\Facades\Route;

Route::get('/api/v1/products', function () {
    return Product::query()
        ->where('is_active', true)
        ->orderBy('sku')
        ->paginate(20);
});
▶ Natija
{"current_page":1,"data":[{"id":1,"sku":"UN-001",...}],
 "per_page":20,"total":134,"last_page":7,...}
  • Route::get — marshrut: URL → kod
  • Product::query() — Eloquent ORM — SQL ni qo‘lda yozmasdan so‘rov
  • paginate(20) — sahifalash va meta-ma’lumotlarni avtomatik qo‘shadi
  • JSON — massiv yoki model qaytarilsa, Laravel uni JSON ga aylantiradi
TANLASH MEZONLARI

Platformani nima belgilaydi

JamoaJamoa allaqachon nimani biladi, mehnat bozorida kim bor?
EkotizimTo‘lovlar, Excel, PDF, RBAC uchun tayyor va qo‘llab-quvvatlanadigan paketlar.
Qo‘llab-quvvatlashVersiyalar siyosati: xato va xavfsizlik tuzatishlari necha yil?
InfratuzilmaHosting narxi, Docker, mavjud serverlar va litsenziyalar.
Integratsiya1C, bank, mavjud tizimlar bilan bog‘lanish osonligi.
UnumdorlikOdatda til emas, baza, indeks va kesh hal qiladi.
O‘zingizni tekshiring
Java va .NET ning asosiy ORM lari qaysilar?

Java — Hibernate (JPA), .NET — Entity Framework Core.

Platforma tanlashda qaysi uchta mezon eng muhim deb hisoblaysiz va nima uchun?

Masalan: jamoa bilimi (tez ishlab chiqish), ekotizim (tayyor paketlar), qo‘llab-quvvatlash siyosati (xavfsizlik yangilanishlari). Javob asoslansa — to‘g‘ri.

PHP-FPM ning share-nothing modeli nimani anglatadi?

Har bir HTTP so‘rov toza holatda boshlanadi va tugagach xotira tozalanadi; so‘rovlar orasida umumiy holat (global o‘zgaruvchi) qolmaydi.

5. Kurs loyihasi: OmborPro

Soha va modullar · rollar · hujjat oqimi · ER-model · 15 haftalik reja

OmborPro — kichik ulgurji savdo korxonasi uchun savdo va ombor boshqaruvi tizimi (mini-ERP). Firma bir nechta omborga ega, mahsulotlarni yetkazib beruvchilardan oladi va do‘konlarga ulgurji sotadi. Tizim modullari: Katalog (kategoriyalar, mahsulotlar — sku, birlik, narx, minimal qoldiq), Kontragentlar (mijoz va yetkazib beruvchilar, STIR — 9 raqam), Ombor (omborlar, qoldiqlar stocks, harakatlar jurnali stock_movements), Savdo (buyurtmalar va qatorlar), Moliya (hisob-fakturalar QQS 12 % bilan, to‘lovlar — naqd, karta, Payme, Click, bank, valyuta kurslari), Hisobotlar, Import/eksport, Audit va Administrator paneli.

Tizimda to‘rt rol bor: admin (foydalanuvchilar va sozlamalar), menejer (buyurtmalar va mijozlar), omborchi (kirim, ko‘chirish, jo‘natish), buxgalter (hisob-fakturalar, to‘lovlar, hisobotlar). Asosiy hujjat oqimi — buyurtma hayoti: draft → confirmed → reserved → invoiced → shipped. Buyurtmani faqat draft, confirmed va reserved holatlaridan cancelled ga o‘tkazish mumkin, bunda rezerv bo‘shatiladi; boshqa o‘tishlar taqiqlangan. Holatlar loyihada App\Enums\OrderStatus enumida saqlanadi.

Invariantlar — tizim har doim rioya qiladigan qoidalar: mavjud qoldiq (quantity − reserved) hech qachon manfiy bo‘lmaydi; rezerv faqat yetarli mavjud qoldiq bo‘lsa qilinadi; jo‘natish (out) quantity va reserved ni birga kamaytiradi; har bir qoldiq o‘zgarishi stock_movements jadvaliga yoziladi; pul decimal(14,2) yoki butun tiyinda saqlanadi. Bu qoidalar keyingi mavzularda servis qatlami, tranzaksiyalar va testlar bilan himoyalanadi. ER-sxemada (mohiyat-aloqa sxemasi) har bir jadval va ular orasidagi bog‘lanishlar ko‘rsatiladi: bitta kontragentning ko‘p buyurtmasi, bitta buyurtmaning ko‘p qatori, har bir mahsulot va ombor juftligi uchun bitta qoldiq yozuvi.

Loyiha 3–4 kishilik jamoada 15 hafta davomida quriladi: har bir mavzudan keyin amaliy mashg‘ulotda tizimga yangi qatlam qo‘shiladi — skelet va Docker, ma’lumotlar modeli, biznes-logika, rollar va audit, interfeys, REST API, import, hisobotlar, fon vazifalari, integratsiya, testlar, unumdorlik, joylashtirish va yakuniy himoya. Jamoa OmborPro ni yoki shu andozadagi o‘z sohasini (dorixona, kutubxona, avtoservis, mikromoliya tashkiloti) tanlashi mumkin, lekin modullar, rollar, hujjat oqimi va invariantlar shunga o‘xshash murakkablikda bo‘lishi shart. Bugungi amaliy mashg‘ulotning natijasi — loyiha xartiyasi, backlog va ER-sxema.

MODULLAR

OmborPro nimalardan iborat

Katalogcategories, products: SKU (UN-001), birlik, narx, minimal qoldiq.
Kontragentlarcounterparties: mijoz / yetkazib beruvchi, STIR (9 raqam).
Omborwarehouses, stocks, stock_movements: qoldiq, rezerv, jurnal.
Savdoorders, order_items: buyurtma raqami BY-2026-000123.
Moliyainvoices, payments, exchange_rates: QQS 12 %, Payme/Click.
Audit va hisobotlaraudit_logs, qoldiq va savdo hisobotlari, import/eksport.
Jadval va model nomlari kurs davomida o‘zgarmaydi — barcha mavzular shu nomlarga tayanadi.
ROLLAR

Kim nima qiladi

RolAsosiy vazifaKo‘radigan modullar
adminFoydalanuvchilar, rollar, sozlamalarHammasi
menejerBuyurtma yaratish va tasdiqlashKatalog, Kontragentlar, Savdo
omborchiKirim, rezerv, jo‘natish, inventarizatsiyaKatalog, Ombor
buxgalterHisob-faktura, to‘lov, hisobotlarMoliya, Hisobotlar, Kontragentlar
Rollarga asoslangan ruxsatlar (RBAC) 5-mavzuda spatie/laravel-permission bilan amalga oshiriladi.
HUJJAT OQIMI

Buyurtma holatlari: ruxsat etilgan o‘tishlar

const OTISHLAR = [
    'draft' => ['confirmed', 'cancelled'],
    'confirmed' => ['reserved', 'cancelled'],
    'reserved' => ['invoiced', 'cancelled'],
    'invoiced' => ['shipped'],
    'shipped' => [],
    'cancelled' => [],
];

function otish(string $from, string $to): string
{
    $ok = in_array($to, OTISHLAR[$from] ?? [], true);
    return "$from → $to: " . ($ok ? 'ruxsat' : 'taqiq');
}

echo otish('draft', 'confirmed'), "\n";
echo otish('reserved', 'cancelled'), "\n";
echo otish('shipped', 'cancelled'), "\n";
▶ Natija
draft → confirmed: ruxsat
reserved → cancelled: ruxsat
shipped → cancelled: taqiq
  • OTISHLAR — holat mashinasi jadval ko‘rinishida — qoidani o‘qish va testlash oson
  • ?? [] — noma’lum holatdan hech qayerga o‘tib bo‘lmaydi
  • in_array(..., true) — qat’iy taqqoslash — tur ham tekshiriladi
  • shipped → cancelled — jo‘natilgan tovarni bekor qilib bo‘lmaydi — faqat qaytarish hujjati
ER-SXEMA

Asosiy bog‘lanishlar (Mermaid)

erDiagram
    CATEGORIES ||--o{ PRODUCTS : "o‘z ichiga oladi"
    COUNTERPARTIES ||--o{ ORDERS : "buyurtma beradi"
    WAREHOUSES ||--o{ ORDERS : "jo‘natadi"
    ORDERS ||--|{ ORDER_ITEMS : "qatorlari"
    PRODUCTS ||--o{ ORDER_ITEMS : "sotiladi"
    ORDERS ||--o| INVOICES : "hisob-faktura"
    INVOICES ||--o{ PAYMENTS : "to‘lovlar"
    WAREHOUSES ||--o{ STOCKS : "qoldiqlar"
    PRODUCTS ||--o{ STOCKS : "qoldiqlar"
    STOCKS ||--o{ STOCK_MOVEMENTS : harakatlar
▶ Natija
GitHub README.md da ```mermaid bloki diagramma bo‘lib chiziladi
||--o{  — bittaga nol yoki ko‘p
||--|{  — bittaga bir yoki ko‘p
||--o|  — bittaga nol yoki bitta
  • ||--o{ — bir kontragentning nol yoki ko‘p buyurtmasi bo‘lishi mumkin
  • ||--|{ — buyurtmada kamida bitta qator bo‘ladi
  • ||--o| — buyurtmaga ko‘pi bilan bitta hisob-faktura
  • STOCKS — mahsulot × ombor juftligi uchun bitta qoldiq yozuvi

Loyiha qoidalarini tekshiring

OmborPro invariantlari va holatlari bo‘yicha savollar.

Omborda quantity = 50, reserved = 48. Menejer 5 dona rezerv qilmoqchi. Natija?
  1. Rezerv qilinadi, reserved = 53
  2. Rad etiladi: mavjud qoldiq 2
  3. Rezerv qilinadi, quantity = 45
  4. Faqat 2 dona rezerv qilinadi, xabarsiz

✓ Rad etiladi: mavjud qoldiq 2 — Mavjud = 50 − 48 = 2 < 5. Invariant: rezerv faqat mavjud ≥ miqdor bo‘lsa. Qisman rezerv xabarsiz bajarilmaydi.

Qaysi o‘tish taqiqlangan?
  1. draft → cancelled
  2. reserved → cancelled
  3. invoiced → cancelled
  4. confirmed → reserved

✓ invoiced → cancelled — cancelled ga faqat draft, confirmed va reserved dan o‘tiladi. Hisob-faktura chiqqan buyurtmani bekor qilish — alohida moliyaviy jarayon.

Pul summasini saqlash uchun eng to‘g‘ri tur?
  1. float
  2. decimal(14,2) yoki butun tiyin
  3. string
  4. double precision

✓ decimal(14,2) yoki butun tiyin — float/double ikkilik kasr — 0.1 + 0.2 ≠ 0.3. Pul uchun aniq o‘nlik tur yoki butun son kerak.

O‘zingizni tekshiring
OmborPro dagi to‘rt rolni va ularning asosiy vazifasini ayting.

admin — foydalanuvchilar va sozlamalar; menejer — buyurtmalar; omborchi — ombor harakatlari; buxgalter — hisob-faktura, to‘lovlar, hisobotlar.

reserved holatidagi buyurtma bekor qilinsa, omborda nima o‘zgarishi kerak?

Rezerv bo‘shatiladi: reserved kamayadi va release turidagi harakat jurnalga yoziladi.

Nima uchun har bir qoldiq o‘zgarishi stock_movements ga yoziladi?

Audit va tiklash uchun: qoldiq qanday hosil bo‘lganini istalgan payt tekshirish va xatoni topish mumkin bo‘ladi.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

Korxona ilovasini oddiy saytdan ajratadigan asosiy belgi?

Xatoning narxi: pul, qoldiq va hujjatlar bilan ishlaydi, yaxlitlik va audit shart.

ERP qisqartmasi nimani anglatadi?

Enterprise Resource Planning — korxona resurslarini rejalashtirish.

CRM ning markaziy tushunchasi?

Mijoz va bitimlar voronkasi (lid → bitim).

WMS qanday jarayonlarni boshqaradi?

Qabul, joylashtirish, terish, qadoqlash, jo‘natish, inventarizatsiya.

Modulli monolit nima?

Bitta joylashtiriladigan ilova, lekin kod aniq modullarga bo‘lingan va ular ochiq interfeys orqali bog‘lanadi.

To‘rt integratsiya usuli?

Fayl almashinuvi, umumiy baza, masofaviy chaqiruv (API), xabarlar.

Nima uchun pul float da saqlanmaydi?

Ikkilik kasrda yaxlitlash xatosi bor; decimal yoki butun tiyin ishlatiladi.

OmborPro da cancelled ga qaysi holatlardan o‘tish mumkin?

Faqat draft, confirmed va reserved dan.

Chiqish chiptasi

  1. Siz ishlagan yoki bilgan bitta korxona tizimini ERP/CRM/WMS/HRM dan biriga kiriting va sababini yozing.
  2. OmborPro da “mavjud qoldiq” qanday hisoblanadi va qaysi invariant uni himoya qiladi?
  3. Jamoangiz uchun modulli monolit yoki mikroservis — qaysi birini tanlaysiz va nima uchun?