3

3-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli

Ma’lumotnomalar va hujjatlar · Normalizatsiya · Audit va soft delete · Eloquent ORM · Migratsiyalar

Muammoli savol

Menejer mahsulot narxini 15 000 dan 16 500 so‘mga o‘zgartirdi. O‘tgan oyda chiqarilgan hisob-fakturalardagi summa ham o‘zgarib qolishi kerakmi? Javobingizni jadval tuzilishi nuqtai nazaridan o‘ylang: narx qayerda saqlanadi?

Javob

Yo‘q. Hisob-faktura — o‘tgan voqeani qayd etuvchi hujjat; unda sotuv paytidagi narx order_items.price da nusxa sifatida saqlanadi (bu ortiqchalik emas, tarixiy fakt). Mahsulot jismonan o‘chirilmaydi — soft delete (deleted_at) qilinadi. Narx o‘zgarishi audit jurnalida eski va yangi qiymat bilan qayd etiladi.

O‘quv maqsadlari

  • Farqlash — ma’lumotnomalar, hujjatlar va registrlarni hamda ularning hayot siklini
  • Qo‘llash — 1NF, 2NF, 3NF normalizatsiya qoidalarini va ataylab denormalizatsiyani asoslash
  • Tanlash — pul, miqdor, kod va vaqt uchun to‘g‘ri ustun turlari va cheklovlarni
  • Tushuntirish — audit maydonlari va soft delete vazifasini hamda ularning tuzoqlarini
  • Yozish — Eloquent modellarini: $fillable, casts(), bog‘lanishlar, scope lar
  • Yaratish — Laravel migratsiyalarini tashqi kalitlar, noyob indekslar va soft delete bilan
  • Baholash — migratsiyalarni jamoada va production muhitida xavfsiz o‘zgartirish usullarini
Ma’ruza rejasi
  1. Ma’lumotnomalar, hujjatlar va registrlar
  2. Normalizatsiya va ustun turlari
  3. Audit maydonlari va soft delete
  4. Eloquent ORM
  5. Migratsiyalar

1. Ma’lumotnomalar, hujjatlar va registrlar

Uch turdagi jadval · hujjat anatomiyasi · raqamlash · hujjat o‘zgarmasligi

Biznes-tizim jadvallari vazifasi bo‘yicha uch guruhga bo‘linadi (bu tasnif 1C:Korxona platformasida ham asosiy tushuncha). Ma’lumotnomalar (reference data, master data) — nisbatan barqaror obyektlar ro‘yxati: mahsulotlar (products), kategoriyalar, omborlar, kontragentlar, foydalanuvchilar. Ular kamdan-kam o‘zgaradi, boshqa jadvallar ularga tashqi kalit orqali murojaat qiladi. Valyuta kurslari (exchange_rates) — davriy ma’lumotnoma: har bir sana uchun bitta qiymat.

Hujjatlar (documents, transactions) — biznes-voqeani qayd etadi: buyurtma (orders), hisob-faktura (invoices), to‘lov (payments). Hujjatning odatiy anatomiyasi: noyob raqam (BY-2026-000123), sana, kontragent, holat (draft, confirmed ...), sarlavha (header) va qatorlar (lines: order_items), jami summalar va kim yaratgani (created_by). Hujjat raqami odamlar uchun (telefon orqali aytish, qog‘ozga chop etish), id esa tizim uchun. Raqam har bir hujjat turi va yil bo‘yicha alohida ketma-ketlikda beriladi.

Registrlar (jurnallar) — hujjatlar ta’sirida yuzaga keladigan hisob yozuvlari. stock_movements — ombor harakatlari jurnali: har bir kirim, chiqim, rezerv yozuvi qaysi hujjat (document_type, document_id) sababli paydo bo‘lganini saqlaydi; u faqat qo‘shiladi va hech qachon tahrirlanmaydi. stocks — joriy qoldiqlar registri: aslida jurnal yig‘indisi, lekin har safar millionlab qatorni yig‘masdan tez o‘qish uchun alohida saqlanadi. Ikkalasi doim mos kelishi kerak — bu 4-mavzudagi servis qatlamining vazifasi. audit_logs ham jurnal: kim, qachon, nimani o‘zgartirgani.

Muhim qoida: o‘tkazilgan hujjat o‘zgartirilmaydi. Hisob-faktura chiqarilgandan keyin uning summasini tahrirlash o‘rniga tuzatuvchi hujjat (storno, qaytarish, tuzatish hisob-fakturasi) yaratiladi. Sababi — moliyaviy hisobotlar va soliq deklaratsiyasi allaqachon shu raqamlarga tayangan. Ma’lumotnomalar esa o‘zgarishi mumkin, shuning uchun hujjatga kerakli qiymatlar (narx, QQS stavkasi, ba’zan mijoz nomi) nusxa qilib yoziladi. Keng tarqalgan xato — hujjatda faqat product_id saqlab, narxni har safar katalogdan o‘qish.

UCH TUR

Ma’lumotnoma, hujjat, registr

TurOmborPro jadvallariXususiyatiO‘zgarishi
Ma’lumotnomaproducts, categories, warehouses, counterparties, usersBarqaror obyektlar, boshqalar ularga murojaat qiladiTahrirlanadi, soft delete
Davriy ma’lumotnomaexchange_ratesSana bo‘yicha qiymatKuniga bitta yozuv
Hujjatorders + order_items, invoices, paymentsRaqam, sana, holat, qatorlar, summaO‘tkazilgach — o‘zgarmaydi
Registr / jurnalstock_movements, stocks, audit_logsHujjatlar ta’siri, hisob yozuvlariFaqat qo‘shiladi (stocks — yig‘indi)
Jadvalni loyihalashdan oldin savol bering: bu ma’lumotnomami, hujjatmi yoki registrmi?
HUJJAT ANATOMIYASI

Buyurtma nimalardan iborat

RaqamBY-2026-000123 — tur, yil, ketma-ket tartib; noyob indeks bilan.
SarlavhaSana, kontragent, ombor, valyuta, kim yaratgan.
Qatorlarorder_items: mahsulot, miqdor, sotuv paytidagi narx, jami.
HolatOrderStatus: draft → confirmed → reserved → invoiced → shipped.
Jamitotal — qatorlar yig‘indisi, hujjatda saqlanadi.
Tarixcreated_at, updated_at, audit jurnali.
RAQAMLASH

Har bir tur uchun alohida ketma-ketlik

function raqam(string $prefiks, int $yil, int $tartib): string
{
    return sprintf('%s-%d-%06d', $prefiks, $yil, $tartib);
}

$oxirgi = ['BY' => 122, 'HF' => 44];   // turlar bo‘yicha hisoblagich
foreach (['BY', 'BY', 'HF'] as $tur) {
    $oxirgi[$tur]++;
    echo raqam($tur, 2026, $oxirgi[$tur]), "\n";
}
▶ Natija
BY-2026-000123
BY-2026-000124
HF-2026-000045
  • %06d — 6 xonagacha nol bilan to‘ldirish: 123 → 000123
  • $oxirgi[$tur] — buyurtma (BY) va hisob-faktura (HF) raqamlari mustaqil
  • Bazada — hisoblagich alohida jadvalda yoki max(number) + qulf bilan — ikki menejer bir raqam olmasin

Bu jadval qaysi turga kiradi?

Har bir jadvalni ma’lumotnoma, hujjat yoki registr qutisiga joylashtiring.

Ma’lumotnoma
  • products — Mahsulotlar katalogi — barqaror ro‘yxat.
  • counterparties — Mijoz va yetkazib beruvchilar ro‘yxati.
  • warehouses — Omborlar — kamdan-kam o‘zgaradi.
  • exchange_rates — Davriy ma’lumotnoma: sana bo‘yicha kurs.
Hujjat
  • orders — Buyurtma — raqam, sana, holat, qatorlar.
  • invoices — Hisob-faktura — moliyaviy hujjat.
  • payments — To‘lov — pul harakatini qayd etuvchi hujjat.
Registr / jurnal
  • stock_movements — Ombor harakatlari jurnali — faqat qo‘shiladi.
  • stocks — Joriy qoldiqlar registri — jurnal yig‘indisi.
  • audit_logs — O‘zgarishlar jurnali.
O‘zingizni tekshiring
Hujjatning ma’lumotnomadan asosiy farqi nimada?

Hujjat biznes-voqeani qayd etadi: raqam, sana, holat, qatorlarga ega va o‘tkazilgach o‘zgarmaydi; ma’lumotnoma — barqaror obyektlar ro‘yxati.

Nima uchun order_items da narx nusxa qilib saqlanadi?

Katalog narxi keyinchalik o‘zgaradi; hujjat esa sotuv paytidagi faktni saqlashi kerak.

stocks va stock_movements qanday bog‘langan?

stock_movements — barcha harakatlar jurnali, stocks — ularning joriy yig‘indisi (tez o‘qish uchun); doim mos bo‘lishi shart.

2. Normalizatsiya va ustun turlari

1NF, 2NF, 3NF · kalitlar · ataylab denormalizatsiya · pul va cheklovlar

Normalizatsiya — ma’lumotlarni takrorlanish va o‘zgarish anomaliyalari bo‘lmaydigan qilib jadvallarga taqsimlash. 1NF: har bir katakda bitta atomar qiymat, takrorlanuvchi guruhlar yo‘q (products ustunida "UN-001, SH-002" kabi ro‘yxat saqlanmaydi — buning uchun order_items qatorlari bor). 2NF: 1NF + har bir kalit bo‘lmagan ustun butun birlamchi kalitga bog‘liq (tarkibiy kalitning bir qismiga emas): order_items(order_id, product_id) jadvalida product_name saqlansa, u faqat product_id ga bog‘liq — 2NF buziladi. 3NF: 2NF + kalit bo‘lmagan ustunlar bir-biriga bog‘liq emas (tranzitiv bog‘liqlik yo‘q): orders da counterparty_phone saqlansa, u counterparty_id orqali bog‘liq — kontragent jadvaliga tegishli.

Normalizatsiya buzilganda anomaliyalar yuzaga keladi: yangilash anomaliyasi (mijoz telefoni 50 ta buyurtmada — biri o‘zgartirilsa, qolganlari eskicha qoladi), qo‘shish anomaliyasi (buyurtmasiz mijozni saqlab bo‘lmaydi), o‘chirish anomaliyasi (oxirgi buyurtma o‘chirilsa, mijoz haqidagi ma’lumot ham yo‘qoladi). Shu sababli biznes-tizimning asosi 3NF da loyihalanadi.

Lekin korxona tizimida ataylab denormalizatsiya ham bor va u xato emas, agar sababi aniq bo‘lsa: order_items.price — sotuv paytidagi narx (tarixiy fakt, ortiqchalik emas); orders.total va invoices.vat_amount — hujjatda qayd etilgan summa (keyin qayta hisoblanmasligi kerak); stocks — stock_movements yig‘indisi (tezlik uchun). Har bir denormalizatsiya uchun “uni kim va qachon yangilaydi?” degan savolga javob bo‘lishi shart.

Kalitlar va turlar. Har bir jadvalda sun’iy birlamchi kalit id (bigint), biznes uchun tabiiy kalitlar esa noyob indeks bilan himoyalanadi: products.sku, orders.number, payments.external_id. STIR (inn) — raqamlardan iborat bo‘lsa ham satr (char(9)): u bilan arifmetika qilinmaydi va boshi 0 bo‘lishi mumkin; telefon ham satr. Pul — decimal(14,2) (PostgreSQL da numeric), hech qachon float/double. Miqdor — integer (yoki kg uchun decimal(12,3)). Vaqt — timestamp; vaqt mintaqasini izchil tanlang. Ma’lumotlar bazasi cheklovlari — oxirgi himoya chizig‘i: NOT NULL, UNIQUE, FOREIGN KEY, CHECK (quantity > 0). Kodda xato bo‘lsa ham, baza noto‘g‘ri yozuvni qabul qilmaydi.

NORMALIZATSIYA

Bitta “Excel” jadval va normal jadvallar

Noto‘g‘ri: hammasi bitta jadvalda
  • orders(number, mijoz_nomi, mijoz_tel, mahsulotlar, summa)
  • mahsulotlar = “UN-001 x2, SH-002 x1” — 1NF buzilgan
  • Mijoz telefoni har buyurtmada takrorlanadi
  • Telefon o‘zgarsa — 50 joyni yangilash kerak
To‘g‘ri: 3NF
  • counterparties(id, name, inn, phone)
  • orders(id, number, counterparty_id, total)
  • order_items(order_id, product_id, quantity, price)
  • Har bir fakt bitta joyda; price — ataylab nusxa
NORMAL FORMALAR

1NF, 2NF, 3NF — buzilish va tuzatish

FormaQoidaBuzilish misoliTuzatish
1NFAtomar qiymatlar, takrorlanuvchi guruh yo‘qorders.mahsulotlar = "UN-001, SH-002"order_items qatorlari
2NFUstun butun kalitga bog‘liqorder_items.product_nameNom products da
3NFTranzitiv bog‘liqlik yo‘qorders.counterparty_phoneTelefon counterparties da
AtaylabTarixiy fakt yoki tezlikorder_items.price, stocksKim yangilashi aniq yozilgan
CHEKLOVLAR

Baza darajasidagi himoya

CREATE TABLE order_items (
    id         bigserial PRIMARY KEY,
    order_id   bigint NOT NULL REFERENCES orders (id)
                   ON DELETE CASCADE,
    product_id bigint NOT NULL REFERENCES products (id),
    quantity   integer NOT NULL CHECK (quantity > 0),
    price      numeric(14,2) NOT NULL CHECK (price >= 0),
    total      numeric(14,2) NOT NULL,
    UNIQUE (order_id, product_id)
);

INSERT INTO order_items (order_id, product_id, quantity, price, total)
VALUES (45, 7, 0, 15000, 0);
▶ Natija
ERROR:  new row for relation "order_items" violates check
constraint "order_items_quantity_check"
  • REFERENCES — mavjud bo‘lmagan buyurtma yoki mahsulotga qator yozib bo‘lmaydi
  • ON DELETE CASCADE — qoralama buyurtma o‘chirilsa, qatorlari ham o‘chadi
  • CHECK (quantity > 0) — kod xato qilsa ham baza 0 miqdorni qabul qilmaydi
  • numeric(14,2) — aniq o‘nlik: 999 999 999 999.99 gacha
  • UNIQUE — bir buyurtmada bir mahsulot bir marta
PUL

Nima uchun float emas

$f = 0.0;
foreach ([0.1, 0.2, 0.3] as $x) {     // so‘mda, float
    $f += $x;
}
var_dump($f == 0.6);
echo json_encode($f), "\n";

$t = 0;
foreach ([10, 20, 30] as $x) {        // tiyinda, butun son
    $t += $x;
}
var_dump($t === 60);
printf("%d.%02d so‘m\n", intdiv($t, 100), $t % 100);
▶ Natija
bool(false)
0.6000000000000001
bool(true)
0.60 so‘m
  • 0.1 + 0.2 + 0.3 — ikkilik kasrda aniq ifodalanmaydi — xato to‘planadi
  • $t (tiyin) — butun sonlarda xato yo‘q
  • decimal:2 — Eloquent decimal ustunni satr sifatida qaytaradi — yo‘qotish yo‘q
O‘zingizni tekshiring
order_items da product_name saqlash qaysi normal formani buzadi?

2NF: nom tarkibiy kalitning faqat bir qismiga (product_id) bog‘liq.

STIR nima uchun integer emas, satr ustunida saqlanadi?

Arifmetika qilinmaydi, boshi 0 bo‘lishi mumkin, uzunligi qat’iy 9 belgi — bu kod, son emas.

orders.total ni saqlash denormalizatsiya; nima uchun u oqlanadi?

Hujjatda qayd etilgan summa tarixiy fakt; tez o‘qiladi va keyin qayta hisoblanmasligi kerak. Uni faqat servis yangilaydi.

3. Audit maydonlari va soft delete

timestamps · created_by · audit_logs tuzilishi · SoftDeletes · noyoblik tuzog‘i

Audit maydonlari — har bir yozuvning “pasporti”: created_at va updated_at (Laravel $table->timestamps() bilan yaratadi va Eloquent avtomatik to‘ldiradi), created_by / updated_by (qaysi foydalanuvchi), hujjatlarda ko‘pincha confirmed_at, confirmed_by kabi holat o‘zgarishi vaqtlari. Bu maydonlar arzon, lekin keyinchalik qo‘shish qimmat — eski yozuvlar uchun qiymatni hech qayerdan tiklab bo‘lmaydi. Shuning uchun ular boshidanoq har bir hujjat jadvalida bo‘ladi. created_by ni modelning creating hodisasida avtomatik to‘ldirish qulay.

Audit maydonlari faqat oxirgi holatni ko‘rsatadi. To‘liq tarix uchun alohida audit jurnali — audit_logs(user_id, action, auditable_type, auditable_id, old_values, new_values, ip, created_at) jadvali yuritiladi: har bir o‘zgarishda qaysi model, qaysi yozuv, qaysi ustunlar qanday qiymatdan qanday qiymatga o‘zgargani JSON ko‘rinishida saqlanadi. auditable_type + auditable_id — polimorf bog‘lanish: bitta jadval barcha modellar uchun ishlaydi. Jurnal faqat qo‘shiladi, hech kim uni tahrirlay olmaydi. Uni yozish mexanizmi (Eloquent hodisalari, rollar bilan bog‘lash) 5-mavzuda to‘liq quriladi; bugun — jadval tuzilishi va diff g‘oyasi.

Soft delete — yozuvni jismonan o‘chirish o‘rniga deleted_at ustuniga o‘chirilgan vaqtni yozish. Eloquent da modelga SoftDeletes trait i qo‘shiladi va migratsiyada $table->softDeletes(). Shundan keyin $product->delete() faqat deleted_at ni to‘ldiradi, barcha oddiy so‘rovlar (Product::all(), find()) o‘chirilganlarni avtomatik chiqarib tashlaydi; withTrashed() — hammasi, onlyTrashed() — faqat o‘chirilganlar, restore() — tiklash, forceDelete() — haqiqiy o‘chirish. OmborPro da products va counterparties soft delete qilinadi: eski buyurtmalar ular bilan bog‘langan va hisobotlarda ko‘rinishi kerak.

Soft delete tuzoqlari. Birinchisi — noyoblik: sku ustunida oddiy UNIQUE bo‘lsa, o‘chirilgan UN-001 ni qayta yaratib bo‘lmaydi; PostgreSQL da qisman indeks (... WHERE deleted_at IS NULL) yechim. Ikkinchisi — xom so‘rovlar: DB::table('products') yoki qo‘lda yozilgan JOIN deleted_at ni hisobga olmaydi. Uchinchisi — hujjatlar: buyurtma yoki hisob-fakturani soft delete qilish noto‘g‘ri; hujjat cancelled holatiga o‘tkaziladi va tarixda qoladi. Soft delete — ma’lumotnomalar uchun, holat — hujjatlar uchun.

AUDIT

Yozuvning pasporti va to‘liq tarixi

Audit maydonlari oxirgi holatni, audit jurnali esa barcha o‘zgarishlarni saqlaydi.

timestamps()
created_at, updated_at — Eloquent avtomatik to‘ldiradi.
created_by
Kim yaratgan — users.id ga tashqi kalit; creating hodisasida to‘ldiriladi.
audit_logs
auditable_type, auditable_id, old_values, new_values (JSON), user_id, ip.
Faqat qo‘shiladi
Jurnal yozuvlari tahrirlanmaydi va o‘chirilmaydi.
ELOQUENT

SoftDeletes va created_by

class Product extends Model
{
    use HasFactory, SoftDeletes;

    protected static function booted(): void
    {
        static::creating(function (Product $product) {
            $product->created_by ??= auth()->id();
        });
    }
}

$p = Product::where('sku', 'UN-001')->first();
$p->delete();                       // UPDATE ... SET deleted_at = now()
Product::where('sku', 'UN-001')->first();               // null
Product::withTrashed()->where('sku', 'UN-001')->first(); // topiladi
Product::onlyTrashed()->count();                        // 1
$p->restore();                       // deleted_at = NULL
▶ Natija
update "products" set "deleted_at" = ?, "updated_at" = ? where "id" = ?
select * from "products" where "sku" = ? and "deleted_at" is null limit 1
  • SoftDeletes — barcha so‘rovlarga deleted_at is null sharti qo‘shiladi
  • booted() — model hodisalarini ro‘yxatdan o‘tkazish joyi
  • ??= — agar qiymat berilmagan bo‘lsa — joriy foydalanuvchi
  • restore() — o‘chirilgan yozuvni tiklash
SOF PHP

Soft delete qanday filtrlaydi

$products = [
    ['id' => 1, 'sku' => 'UN-001', 'deleted_at' => null],
    ['id' => 2, 'sku' => 'SH-002', 'deleted_at' => '2026-09-20 14:05'],
    ['id' => 3, 'sku' => 'YG-003', 'deleted_at' => null],
];
$tirik = fn (array $r): bool => $r['deleted_at'] === null;
$ochgan = fn (array $r): bool => !$tirik($r);
$sku = fn (array $r): string => implode(', ', array_column($r, 'sku'));

echo 'all:  ', $sku(array_filter($products, $tirik)), "\n";
echo 'with: ', $sku($products), "\n";
echo 'only: ', $sku(array_filter($products, $ochgan)), "\n";
▶ Natija
all:  UN-001, YG-003
with: UN-001, SH-002, YG-003
only: SH-002
  • all — Product::all() — faqat tirik yozuvlar
  • with — Product::withTrashed()->get() — hammasi
  • only — Product::onlyTrashed()->get() — faqat o‘chirilganlar
NOYOBLIK TUZOG‘I

Soft delete va UNIQUE (PostgreSQL)

-- Muammo: UN-001 o‘chirilgan, lekin qayta yaratib bo‘lmaydi
INSERT INTO products (sku, name, ...) VALUES ('UN-001', ...);
-- ERROR: duplicate key value violates "products_sku_unique"

-- Yechim: noyoblik faqat “tirik” yozuvlar orasida
DROP INDEX products_sku_unique;
CREATE UNIQUE INDEX products_sku_alive_unique
    ON products (sku)
    WHERE deleted_at IS NULL;
▶ Natija
CREATE INDEX
→ o‘chirilgan UN-001 qoladi, yangi UN-001 yaratiladi
→ ikkita tirik UN-001 baribir taqiqlangan
  • WHERE deleted_at IS NULL — qisman (partial) indeks — PostgreSQL imkoniyati
  • Migratsiyada — DB::statement('CREATE UNIQUE INDEX ...') bilan
  • Validatsiya — Rule::unique('products')->whereNull('deleted_at')
QACHON NIMA

Soft delete yoki holat

✓ Soft delete — ma’lumotnomalar
  • products, counterparties: eski hujjatlar ularga bog‘langan
  • Katalog va tanlov ro‘yxatlarida ko‘rinmaydi
  • Hisobotlarda withTrashed() bilan ko‘rinadi
  • Xato bilan o‘chirilsa — restore()
✗ Soft delete — hujjatlar uchun emas
  • Buyurtma o‘chirilmaydi — cancelled holatiga o‘tadi
  • Hisob-faktura — tuzatuvchi hujjat bilan
  • stock_movements, audit_logs — hech qachon o‘chirilmaydi
  • Qoralama (draft) buyurtmani haqiqiy o‘chirish mumkin
O‘zingizni tekshiring
Audit maydonlari va audit jurnalining farqi nimada?

Maydonlar faqat oxirgi holatni (kim yaratdi, qachon o‘zgardi) saqlaydi; jurnal har bir o‘zgarishning eski va yangi qiymatini saqlaydi.

SoftDeletes qo‘shilgan modelda Product::find(5) o‘chirilgan yozuvni qaytaradimi?

Yo‘q, null qaytaradi; o‘chirilganlarni olish uchun withTrashed() kerak.

Nima uchun buyurtmalar soft delete qilinmaydi?

Hujjat tarixiy fakt: u cancelled holatiga o‘tkaziladi va hisobotlarda, auditda ko‘rinib turadi.

4. Eloquent ORM

Konventsiyalar · $fillable · casts() · bog‘lanishlar · scope va eager loading

Eloquent — Laravel ning ORM i (Object-Relational Mapping): har bir jadvalga bitta model sinfi mos keladi, har bir qator — model obyekti. Eloquent konventsiyalar asosida ishlaydi: Product modeli products jadvali, StockMovement — stock_movements (sinf nomi snake_case va ko‘plik shakli), birlamchi kalit id, created_at / updated_at avtomatik. Konventsiyadan chetga chiqish mumkin (protected $table, const UPDATED_AT = null — masalan, faqat created_at bo‘lgan stock_movements jurnali uchun), lekin har bir istisno — keyingi dasturchi uchun kutilmagan holat.

Ommaviy to‘ldirish (mass assignment): Product::create($data) massivdagi kalitlarni ustunlarga yozadi. Xavfsizlik uchun model qaysi ustunlar bunday yozilishi mumkinligini belgilaydi: $fillable (oq ro‘yxat) yoki $guarded (qora ro‘yxat). $guarded = [] — hamma ustun ochiq; bu is_active, status yoki created_by ni forma orqali o‘zgartirish imkonini beradi. Tavsiya: $fillable va validatsiyadan o‘tgan ma’lumot ($request->validated() yoki DTO).

Turlar (casts): Laravel 12 da casts() metodi orqali beriladi. 'price' => 'decimal:2' — satr sifatida qaytadi (yo‘qotishsiz), 'is_active' => 'boolean', 'issued_at' => 'datetime' (Carbon obyekti), 'old_values' => 'array' (JSON ↔ massiv), 'status' => OrderStatus::class — satr ustun avtomatik enum ga aylanadi va enum sifatida saqlanadi. Bog‘lanishlar metod sifatida e’lon qilinadi: belongsTo (buyurtma → kontragent), hasMany (buyurtma → qatorlar), hasOne, belongsToMany (oraliq jadval orqali). Tashqi kalit nomi konventsiyadan olinadi: counterparty() → counterparty_id.

So‘rovlar: Order::where(...)->orderBy(...)->paginate(), lokal scope lar (scopeActive → Product::active()), bog‘lanish orqali filtrlash (whereHas, whereBelongsTo). Bog‘langan ma’lumotni oldindan yuklash — eager loading: Order::with(['counterparty', 'items.product']) — aks holda har bir buyurtma uchun alohida so‘rov ketadi (N+1 muammosi, 13-mavzuda chuqur). Ishlab chiqish muhitida Model::shouldBeStrict() ni yoqish foydali: u yashirin “dangasa yuklash” (lazy loading), $fillable da yo‘q atributni jimgina tashlab yuborish va mavjud bo‘lmagan atributga murojaatni xato sifatida ko‘rsatadi.

MODEL

Product — fillable, casts, bog‘lanish, scope

class Product extends Model
{
    use HasFactory, SoftDeletes;
    protected $fillable = ['sku', 'name', 'category_id', 'unit',
        'price', 'min_stock', 'is_active'];
    protected function casts(): array
    {
        return ['price' => 'decimal:2', 'is_active' => 'boolean'];
    }
    public function category(): BelongsTo
    {
        return $this->belongsTo(Category::class);
    }
    public function scopeActive(Builder $query): void
    {
        $query->where('is_active', true);
    }
}
▶ Natija
$p->price      → "15000.00" (string)
$p->is_active  → true (bool)
$p->category   → App\Models\Category {name: "Un mahsulotlari"}
  • $fillable — faqat shu ustunlar create() / fill() bilan yoziladi
  • casts() — Laravel 12 uslubi; $casts xossasi ham ishlaydi
  • belongsTo — category_id tashqi kaliti konventsiyadan
  • scopeActive — Product::active()->get() ko‘rinishida chaqiriladi
HUJJAT MODELI

Order — enum cast va bog‘lanishlar

class Order extends Model
{
    protected $fillable = ['number', 'counterparty_id', 'warehouse_id',
        'status', 'total', 'currency', 'created_by'];
    protected function casts(): array
    {
        return [
            'status' => OrderStatus::class,
            'total' => 'decimal:2',
        ];
    }
    public function items(): HasMany
    {
        return $this->hasMany(OrderItem::class);
    }
}
▶ Natija
$order->status            → App\Enums\OrderStatus::Confirmed
$order->status->value     → "confirmed"
$order->items->count()    → 3
  • OrderStatus::class — bazadagi 'confirmed' satri enum ga aylanadi va aksincha
  • hasMany — order_items.order_id bo‘yicha
  • status $fillable da — servis uchun; foydalanuvchi uchun esa validatsiya va DTO himoya qiladi
SO‘ROVLAR

Eager loading, filtrlar, soft delete

$orders = Order::with(['counterparty', 'items.product'])
    ->where('status', OrderStatus::Confirmed)
    ->where('created_at', '>=', now()->startOfMonth())
    ->orderByDesc('id')
    ->get();

$soni = Product::active()->whereBelongsTo($category)->count();

$qarzdorlar = Counterparty::whereHas('orders', function ($q) {
    $q->where('status', OrderStatus::Invoiced);
})->get();
▶ Natija
select * from "orders" where "status" = ? and "created_at" >= ?
  order by "id" desc
select * from "counterparties" where "id" in (3, 7, 12)
select * from "order_items" where "order_id" in (41, 42, 45)
select * from "products" where "id" in (...) and "deleted_at" is null
  • with([...]) — bog‘lanishlar har biri bitta qo‘shimcha so‘rovda — N+1 yo‘q
  • items.product — ichma-ich bog‘lanish
  • whereBelongsTo — category_id = $category->id ning qisqa yozuvi
  • whereHas — bog‘langan yozuvlar bo‘yicha filtr (EXISTS)

Eloquent bo‘yicha tezkor savollar

Konventsiyalar va turlar.

StockMovement modeli qaysi jadvalga mos keladi (konventsiya bo‘yicha)?
  1. stockmovement
  2. stock_movement
  3. stock_movements
  4. StockMovements

✓ stock_movements — Sinf nomi snake_case va ko‘plik shakli: stock_movements.

'price' => 'decimal:2' cast qilingan atribut qanday turda qaytadi?
  1. float
  2. int
  3. string ("15000.00")
  4. Money obyekti

✓ string ("15000.00") — decimal cast aniqlikni saqlash uchun satr qaytaradi.

Modelda protected $guarded = []; yozilgan. Xavf nimada?
  1. Model saqlanmaydi
  2. Hamma ustun, jumladan is_active va created_by, ommaviy to‘ldirishga ochiq
  3. Faqat id yoziladi
  4. Hech qanday xavf yo‘q

✓ Hamma ustun, jumladan `is_active` va `created_by`, ommaviy to‘ldirishga ochiq — Bo‘sh qora ro‘yxat — barcha ustunlar ochiq; $request->all() bilan birga xavfli.

O‘zingizni tekshiring
Eloquent Counterparty modeli uchun qaysi jadval nomini kutadi?

counterparties — snake_case va ko‘plik (y → ies).

$fillable va $guarded farqi nimada?

$fillable — ommaviy to‘ldirishga ruxsat etilgan ustunlar oq ro‘yxati; $guarded — taqiqlanganlar qora ro‘yxati.

Order::with('items') nima uchun kerak?

Qatorlarni bitta qo‘shimcha so‘rovda oldindan yuklash uchun; aks holda har bir buyurtma uchun alohida so‘rov ketadi (N+1).

5. Migratsiyalar

Sxema kod sifatida · Blueprint · tashqi kalitlar · buyruqlar · jamoa qoidalari

Migratsiya — ma’lumotlar bazasi sxemasining versiyalangan o‘zgarishi, PHP kodida yozilgan. Har bir fayl (2026_09_14_100000_create_products_table.php) up() (o‘zgarishni qo‘llash) va down() (bekor qilish) metodlariga ega. Fayllar nomidagi sana-vaqt tartibida bajariladi; qaysilari bajarilgani bazadagi migrations jadvalida (nomi va batch raqami) saqlanadi. Natijada har bir jamoa a’zosi, test serveri va production bir xil sxemaga ega bo‘ladi — git pull dan keyin php artisan migrate kifoya.

Laravel 12 da migratsiya anonim sinf qaytaradi: return new class extends Migration { ... };. Jadval Schema::create('products', function (Blueprint $table) { ... }) ichida tasvirlanadi: $table->id() — bigint avtoinkrement birlamchi kalit; $table->string('sku', 32)->unique(); $table->decimal('price', 14, 2); $table->foreignId('category_id')->constrained() — categories.id ga tashqi kalit (jadval nomi ustun nomidan olinadi); ->restrictOnDelete(), ->cascadeOnDelete(), ->nullOnDelete() — bog‘langan yozuv o‘chirilganda nima bo‘lishi; $table->timestamps(), $table->softDeletes(); tarkibiy noyoblik $table->unique(['warehouse_id', 'product_id']); polimorf ustunlar $table->nullableMorphs('document') → document_type, document_id va indeks.

Tartib muhim: tashqi kalit faqat mavjud jadvalga ko‘rsatishi mumkin, shuning uchun categories products dan oldin, orders esa counterparties va warehouses dan keyin yaratiladi. onDelete siyosatini ongli tanlang: ma’lumotnomaga bog‘langan hujjatlar uchun restrict (kategoriyani o‘chirib, mahsulotlarni “yetim” qoldirmaslik), hujjat qatorlari uchun cascade (qoralama buyurtma bilan qatorlari ham), ixtiyoriy bog‘lanish uchun nullOnDelete. CHECK cheklovlari uchun Laravel 12 da alohida metod yo‘q — DB::statement('ALTER TABLE ... ADD CONSTRAINT ...') ishlatiladi.

Jamoa va production qoidalari. Bajarilgan (boshqalar yoki serverda ishga tushgan) migratsiyani hech qachon tahrirlamang — o‘zgarish uchun yangi migratsiya yarating (add_barcode_to_products_table). migrate:fresh (barcha jadvallarni o‘chirib qayta yaratish) va migrate:rollback faqat lokal muhitda; production da php artisan migrate --force va undan oldin zaxira nusxa. Katta jadvalga ustun qo‘shish yoki indeks yaratish uzoq bloklashi mumkin — bunday o‘zgarishlarni bosqichma-bosqich (avval nullable ustun, keyin to‘ldirish, keyin cheklov) bajaring. down() ni ham yozing va lokal muhitda rollback bilan sinab ko‘ring.

CREATE TABLE

products migratsiyasi

public function up(): void
{
    Schema::create('products', function (Blueprint $table) {
        $table->id();
        $table->string('sku', 32)->unique();
        $table->string('name');
        $table->foreignId('category_id')
            ->constrained()->restrictOnDelete();
        $table->string('unit', 8);        // dona, kg, litr, quti
        $table->decimal('price', 14, 2);
        $table->unsignedInteger('min_stock')->default(0);
        $table->boolean('is_active')->default(true);
        $table->timestamps();
        $table->softDeletes();
    });
}
// down(): Schema::dropIfExists('products');
▶ Natija
create table "products" ("id" bigserial primary key,
  "sku" varchar(32) not null, "name" varchar(255) not null,
  "category_id" bigint not null, "price" decimal(14, 2) not null, ...,
  "deleted_at" timestamp(0) without time zone null)
alter table "products" add constraint "products_category_id_foreign"
  foreign key ("category_id") references "categories" ("id") on delete restrict
  • constrained() — category_id → categories.id (nom konventsiyadan)
  • restrictOnDelete() — mahsuloti bor kategoriyani o‘chirib bo‘lmaydi
  • decimal(14, 2) — pul — aniq o‘nlik
  • softDeletes() — deleted_at nullable timestamp
REGISTRLAR

stocks va stock_movements

Schema::create('stocks', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->foreignId('warehouse_id')->constrained();
    $table->foreignId('product_id')->constrained();
    $table->integer('quantity')->default(0);
    $table->integer('reserved')->default(0);
    $table->unique(['warehouse_id', 'product_id']);
});
Schema::create('stock_movements', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->foreignId('warehouse_id')->constrained();
    $table->foreignId('product_id')->constrained();
    $table->string('type', 16);   // in, out, reserve, release, adjust
    $table->integer('quantity');
    $table->nullableMorphs('document');
    $table->foreignId('user_id')->nullable()->constrained();
    $table->timestamp('created_at')->useCurrent();
});
▶ Natija
alter table "stocks" add constraint
  "stocks_warehouse_id_product_id_unique" unique ("warehouse_id", "product_id")
create index "stock_movements_document_type_document_id_index"
  on "stock_movements" ("document_type", "document_id")
  • unique([...]) — bir omborda bir mahsulot uchun bitta qoldiq qatori
  • nullableMorphs('document') — document_type + document_id — qaysi hujjat sababli
  • created_at — faqat yaratilgan vaqt — jurnal tahrirlanmaydi (UPDATED_AT = null)
  • CHECK — quantity >= reserved — DB::statement bilan qo‘shing
ARTISAN

Migratsiya buyruqlari

php artisan make:migration create_warehouses_table
php artisan migrate
php artisan migrate:status
php artisan make:migration add_barcode_to_products_table
php artisan migrate:rollback --step=1      # faqat lokal
php artisan migrate:fresh --seed           # faqat lokal!
▶ Natija
2026_09_14_100000_create_categories_table ...... [2] Ran
2026_09_14_100100_create_products_table ........ [2] Ran
2026_09_20_090000_add_barcode_to_products_table ...... Pending
  • migrate:status — har bir fayl: bajarilganmi va qaysi batch da
  • add_..._to_products_table — nomdan jadval aniqlanadi — Schema::table shabloni
  • rollback --step=1 — oxirgi bitta migratsiyani bekor qiladi (down())
  • migrate:fresh — BARCHA jadvallarni o‘chiradi — production da hech qachon
QOIDALAR

Migratsiyalar bilan jamoada ishlash

  1. Tahrirlamang — Bajarilgan migratsiya o‘zgarmaydi — yangi migratsiya yarating
  2. down() yozing — Lokal muhitda rollback bilan sinang
  3. Tartib — Tashqi kalit faqat oldin yaratilgan jadvalga
  4. Production — Zaxira nusxa → migrate --force; fresh taqiqlangan
  5. Katta jadval — Bosqichma-bosqich: nullable ustun → to‘ldirish → cheklov
O‘zingizni tekshiring
foreignId('category_id')->constrained() qaysi jadvalga tashqi kalit yaratadi?

categories jadvalining id ustuniga — nom ustun nomidan olinadi.

Bajarilgan migratsiyada xato topilsa, nima qilish kerak?

Uni tahrirlamasdan, tuzatuvchi yangi migratsiya yaratish.

Argumentsiz migrate:rollback nimani bekor qiladi?

Oxirgi batch dagi (oxirgi migrate chaqiruvidagi) barcha migratsiyalarni.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

Ma’lumotnoma va hujjatga bittadan misol?

products — ma’lumotnoma, invoices — hujjat.

Nima uchun stocks alohida saqlanadi?

Harakatlar jurnalini har safar yig‘masdan joriy qoldiqni tez o‘qish uchun.

3NF qoidasi?

Kalit bo‘lmagan ustunlar faqat kalitga bog‘liq, bir-biriga bog‘liq emas.

Pul uchun Laravel migratsiyasida qaysi metod?

$table->decimal('price', 14, 2).

withTrashed() nima qiladi?

So‘rovga soft delete qilingan yozuvlarni ham qo‘shadi.

Laravel 12 da turlar qayerda beriladi?

Modelning casts(): array metodida.

constrained()->restrictOnDelete() ma’nosi?

Bog‘langan yozuvlari bor ota yozuvni o‘chirishni taqiqlaydi.

Bajarilgan migratsiyani o‘zgartirish kerak bo‘lsa?

Yangi migratsiya yaratiladi.

Chiqish chiptasi

  1. O‘z loyihangizdagi bitta jadvalni ma’lumotnoma, hujjat yoki registr deb tasniflang va sababini yozing.
  2. Qaysi ustunda ataylab denormalizatsiya qilasiz va uni kim yangilaydi?
  3. Mahsulotni soft delete qilganda sku noyobligi bilan qanday muammo chiqadi va uni qanday hal qilasiz?