⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli — interaktiv slaydlar
3
UCHINCHI MA’RUZA
Korxona ilovalarini dasturlash · 3-mavzu

Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli

Ma’lumotnomalar va hujjatlar · Normalizatsiya · Audit va soft delete · Eloquent ORM · Migratsiyalar
Ma’lumotnoma
Hujjat
Normalizatsiya
Eloquent
Migratsiya
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
1 / 41
Isinish

Menejer mahsulot narxini 15 000 dan 16 500 so‘mga o‘zgartirdi. O‘tgan oyda chiqarilgan hisob-fakturalardagi summa ham o‘zgarib qolishi kerakmi?

Javobingizni jadval tuzilishi nuqtai nazaridan o‘ylang: narx qayerda saqlanadi?

1
Agar order_items da faqat product_id bo‘lsa va narx doim products dan olinsa, eski hisob-faktura qanday ko‘rinadi?
2
Mahsulot katalogdan “o‘chirilsa”, unga bog‘langan eski buyurtmalar bilan nima bo‘ladi?
3
Narxni kim va qachon o‘zgartirganini qayerdan bilamiz?
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
2 / 41
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Farqlash — ma’lumotnomalar, hujjatlar va registrlarni hamda ularning hayot siklini
2
Qo‘llash — 1NF, 2NF, 3NF normalizatsiya qoidalarini va ataylab denormalizatsiyani asoslash
3
Tanlash — pul, miqdor, kod va vaqt uchun to‘g‘ri ustun turlari va cheklovlarni
4
Tushuntirish — audit maydonlari va soft delete vazifasini hamda ularning tuzoqlarini
5
Yozish — Eloquent modellarini: $fillable, casts(), bog‘lanishlar, scope lar
6
Yaratish — Laravel migratsiyalarini tashqi kalitlar, noyob indekslar va soft delete bilan
7
Baholash — migratsiyalarni jamoada va production muhitida xavfsiz o‘zgartirish usullarini
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
3 / 41
01

Ma’lumotnomalar, hujjatlar va registrlar

Uch turdagi jadval · hujjat anatomiyasi · raqamlash · hujjat o‘zgarmasligi
Ma’lumotnoma
Hujjat
Registr
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
4 / 41
UCH TUR

Ma’lumotnoma, hujjat, registr

TurOmborPro jadvallariXususiyatiO‘zgarishi
Ma’lumotnomaproducts, categories, warehouses, counterparties, usersBarqaror obyektlar, boshqalar ularga murojaat qiladiTahrirlanadi, soft delete
Davriy ma’lumotnomaexchange_ratesSana bo‘yicha qiymatKuniga bitta yozuv
Hujjatorders + order_items, invoices, paymentsRaqam, sana, holat, qatorlar, summaO‘tkazilgach — o‘zgarmaydi
Registr / jurnalstock_movements, stocks, audit_logsHujjatlar ta’siri, hisob yozuvlariFaqat qo‘shiladi (stocks — yig‘indi)
Jadvalni loyihalashdan oldin savol bering: bu ma’lumotnomami, hujjatmi yoki registrmi?
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
5 / 41
HUJJAT ANATOMIYASI

Buyurtma nimalardan iborat

1Raqam

BY-2026-000123 — tur, yil, ketma-ket tartib; noyob indeks bilan.

2Sarlavha

Sana, kontragent, ombor, valyuta, kim yaratgan.

3Qatorlar

order_items: mahsulot, miqdor, sotuv paytidagi narx, jami.

4Holat

OrderStatus: draft → confirmed → reserved → invoiced → shipped.

5Jami

total — qatorlar yig‘indisi, hujjatda saqlanadi.

6Tarix

created_at, updated_at, audit jurnali.
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
6 / 41
RAQAMLASH

Har bir tur uchun alohida ketma-ketlik

function raqam(string $prefiks, int $yil, int $tartib): string
{
    return sprintf('%s-%d-%06d', $prefiks, $yil, $tartib);
}

$oxirgi = ['BY' => 122, 'HF' => 44];   // turlar bo‘yicha hisoblagich
foreach (['BY', 'BY', 'HF'] as $tur) {
    $oxirgi[$tur]++;
    echo raqam($tur, 2026, $oxirgi[$tur]), "\n";
}
▶ NATIJA
BY-2026-000123
BY-2026-000124
HF-2026-000045
%06d
6 xonagacha nol bilan to‘ldirish: 123 → 000123
$oxirgi[$tur]
buyurtma (BY) va hisob-faktura (HF) raqamlari mustaqil
Bazada
hisoblagich alohida jadvalda yoki max(number) + qulf bilan — ikki menejer bir raqam olmasin
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
7 / 41
▶ INTERAKTIV
Bu jadval qaysi turga kiradi?
Har bir jadvalni ma’lumotnoma, hujjat yoki registr qutisiga joylashtiring.
1-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: Ma’lumotnomalar, hujjatlar va registrlar

1
Hujjatning ma’lumotnomadan asosiy farqi nimada?
Savol 1
2
Nima uchun order_items da narx nusxa qilib saqlanadi?
Savol 2
3
stocks va stock_movements qanday bog‘langan?
Savol 3
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
9 / 41
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

1-topshiriq: Keyingi hujjat raqami

Hujjat raqami formati: PP-YYYY-NNNNNN (2 katta harf, yil, 6 xonali tartib), masalan BY-2026-000123. Shu turdagi oxirgi raqam (yoki null — hali hujjat yo‘q), prefiks va joriy yil berilgan. Keyingi raqamni qaytaring: yil o‘zgargan bo‘lsa tartib 000001 dan boshlanadi. Prefiks formati noto‘g‘ri, oxirgi raqam formati noto‘g‘ri yoki prefiksi boshqa bo‘lsa — InvalidArgumentException; oxirgi raqam yili joriy yildan katta yoki tartib 999999 ga yetgan bo‘lsa — DomainException.

Imzo: function keyingi_raqam(?string $oxirgi, string $prefiks, int $yil): string

Qaytaradi: Keyingi hujjat raqami satri.

CHAQIRUV
keyingi_raqam('BY-2026-000123', 'BY', 2026)
NATIJA
"BY-2026-000124"
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
10 / 41
02

Normalizatsiya va ustun turlari

1NF, 2NF, 3NF · kalitlar · ataylab denormalizatsiya · pul va cheklovlar
Normalizatsiya
Kalitlar
decimal
Cheklovlar
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
11 / 41
NORMALIZATSIYA

Bitta “Excel” jadval va normal jadvallar

Noto‘g‘ri: hammasi bitta jadvalda

  • orders(number, mijoz_nomi, mijoz_tel, mahsulotlar, summa)
  • mahsulotlar = “UN-001 x2, SH-002 x1” — 1NF buzilgan
  • Mijoz telefoni har buyurtmada takrorlanadi
  • Telefon o‘zgarsa — 50 joyni yangilash kerak

To‘g‘ri: 3NF

  • counterparties(id, name, inn, phone)
  • orders(id, number, counterparty_id, total)
  • order_items(order_id, product_id, quantity, price)
  • Har bir fakt bitta joyda; price — ataylab nusxa
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
12 / 41
NORMAL FORMALAR

1NF, 2NF, 3NF — buzilish va tuzatish

FormaQoidaBuzilish misoliTuzatish
1NFAtomar qiymatlar, takrorlanuvchi guruh yo‘qorders.mahsulotlar = "UN-001, SH-002"order_items qatorlari
2NFUstun butun kalitga bog‘liqorder_items.product_nameNom products da
3NFTranzitiv bog‘liqlik yo‘qorders.counterparty_phoneTelefon counterparties da
AtaylabTarixiy fakt yoki tezlikorder_items.price, stocksKim yangilashi aniq yozilgan
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
13 / 41
CHEKLOVLAR

Baza darajasidagi himoya

CREATE TABLE order_items (
    id         bigserial PRIMARY KEY,
    order_id   bigint NOT NULL REFERENCES orders (id)
                   ON DELETE CASCADE,
    product_id bigint NOT NULL REFERENCES products (id),
    quantity   integer NOT NULL CHECK (quantity > 0),
    price      numeric(14,2) NOT NULL CHECK (price >= 0),
    total      numeric(14,2) NOT NULL,
    UNIQUE (order_id, product_id)
);

INSERT INTO order_items (order_id, product_id, quantity, price, total)
VALUES (45, 7, 0, 15000, 0);
▶ NATIJA
ERROR:  new row for relation "order_items" violates check
constraint "order_items_quantity_check"
REFERENCES
mavjud bo‘lmagan buyurtma yoki mahsulotga qator yozib bo‘lmaydi
ON DELETE CASCADE
qoralama buyurtma o‘chirilsa, qatorlari ham o‘chadi
CHECK (quantity > 0)
kod xato qilsa ham baza 0 miqdorni qabul qilmaydi
numeric(14,2)
aniq o‘nlik: 999 999 999 999.99 gacha
UNIQUE
bir buyurtmada bir mahsulot bir marta
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
14 / 41
PUL

Nima uchun float emas

$f = 0.0;
foreach ([0.1, 0.2, 0.3] as $x) {     // so‘mda, float
    $f += $x;
}
var_dump($f == 0.6);
echo json_encode($f), "\n";

$t = 0;
foreach ([10, 20, 30] as $x) {        // tiyinda, butun son
    $t += $x;
}
var_dump($t === 60);
printf("%d.%02d so‘m\n", intdiv($t, 100), $t % 100);
▶ NATIJA
bool(false)
0.6000000000000001
bool(true)
0.60 so‘m
0.1 + 0.2 + 0.3
ikkilik kasrda aniq ifodalanmaydi — xato to‘planadi
$t (tiyin)
butun sonlarda xato yo‘q
decimal:2
Eloquent decimal ustunni satr sifatida qaytaradi — yo‘qotish yo‘q
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
15 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: Normalizatsiya va ustun turlari

1
order_items da product_name saqlash qaysi normal formani buzadi?
Savol 1
2
STIR nima uchun integer emas, satr ustunida saqlanadi?
Savol 2
3
orders.total ni saqlash denormalizatsiya; nima uchun u oqlanadi?
Savol 3
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
16 / 41
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

2-topshiriq: Excel jadvalini normallashtirish

Eski tizimdan “tekis” qatorlar keldi: ['number' => ..., 'inn' => ..., 'mijoz' => ..., 'sku' => ..., 'miqdor' => int]. Ularni uchta jadvalga ajrating: kontragentlar (STIR bo‘yicha noyob), buyurtmalar (raqam bo‘yicha noyob) va buyurtma qatorlari. Bitta buyurtmada bir xil SKU bir necha marta kelsa — miqdorlar qo‘shiladi. Bir STIR ga turli nom yoki bitta buyurtma raqamiga turli STIR to‘g‘ri kelsa — ma’lumot ziddiyatli: DomainException.

Imzo: function normallashtir(array $qatorlar): array

Qaytaradi: ['counterparties' => [['inn', 'name'], ...], 'orders' => [['number', 'inn'], ...], 'order_items' => [['number', 'sku', 'quantity'], ...]] — kontragentlar STIR bo‘yicha, buyurtmalar raqam bo‘yicha saralangan; qatorlar birinchi uchragan tartibda. Ichki elementlar — assotsiativ massivlar shu kalitlar bilan.

CHAQIRUV
normallashtir([['number' => 'BY-2026-000002', 'inn' => '301234567', 'mijoz' => 'Baraka savdo', 'sku' => 'UN-001', 'miqdor' => 5], ['number' => 'BY-2026-000001', 'inn' => '301234567', 'mijoz' => 'Baraka savdo', 'sku' => 'SH-002', 'miqdor' => 2]])
NATIJA
{"counterparties":[{"inn":"301234567","name":"Baraka savdo"}],"orders":[{"number":"BY-2026-000001","inn":"301234567"},{"number":"BY-2026-000002","inn":"301234567"}],"order_items":[{"number":"BY-2026-000002","sku":"UN-001","quantity":5},{"number":"BY-2026-000001","sku":"SH-002","quantity":2}]}
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
17 / 41
03

Audit maydonlari va soft delete

timestamps · created_by · audit_logs tuzilishi · SoftDeletes · noyoblik tuzog‘i
Audit
timestamps
SoftDeletes
deleted_at
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
18 / 41
AUDIT

Yozuvning pasporti va to‘liq tarixi

Audit maydonlari oxirgi holatni, audit jurnali esa barcha o‘zgarishlarni saqlaydi.

timestamps()

created_at, updated_at — Eloquent avtomatik to‘ldiradi.

created_by

Kim yaratgan — users.id ga tashqi kalit; creating hodisasida to‘ldiriladi.

audit_logs

auditable_type, auditable_id, old_values, new_values (JSON), user_id, ip.

Faqat qo‘shiladi

Jurnal yozuvlari tahrirlanmaydi va o‘chirilmaydi.
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
19 / 41
ELOQUENT

SoftDeletes va created_by

class Product extends Model
{
    use HasFactory, SoftDeletes;

    protected static function booted(): void
    {
        static::creating(function (Product $product) {
            $product->created_by ??= auth()->id();
        });
    }
}

$p = Product::where('sku', 'UN-001')->first();
$p->delete();                       // UPDATE ... SET deleted_at = now()
Product::where('sku', 'UN-001')->first();               // null
Product::withTrashed()->where('sku', 'UN-001')->first(); // topiladi
Product::onlyTrashed()->count();                        // 1
$p->restore();                       // deleted_at = NULL
▶ NATIJA
update "products" set "deleted_at" = ?, "updated_at" = ? where "id" = ?
select * from "products" where "sku" = ? and "deleted_at" is null limit 1
SoftDeletes
barcha so‘rovlarga deleted_at is null sharti qo‘shiladi
booted()
model hodisalarini ro‘yxatdan o‘tkazish joyi
??=
agar qiymat berilmagan bo‘lsa — joriy foydalanuvchi
restore()
o‘chirilgan yozuvni tiklash
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
20 / 41
SOF PHP

Soft delete qanday filtrlaydi

$products = [
    ['id' => 1, 'sku' => 'UN-001', 'deleted_at' => null],
    ['id' => 2, 'sku' => 'SH-002', 'deleted_at' => '2026-09-20 14:05'],
    ['id' => 3, 'sku' => 'YG-003', 'deleted_at' => null],
];
$tirik = fn (array $r): bool => $r['deleted_at'] === null;
$ochgan = fn (array $r): bool => !$tirik($r);
$sku = fn (array $r): string => implode(', ', array_column($r, 'sku'));

echo 'all:  ', $sku(array_filter($products, $tirik)), "\n";
echo 'with: ', $sku($products), "\n";
echo 'only: ', $sku(array_filter($products, $ochgan)), "\n";
▶ NATIJA
all:  UN-001, YG-003
with: UN-001, SH-002, YG-003
only: SH-002
all
Product::all() — faqat tirik yozuvlar
with
Product::withTrashed()->get() — hammasi
only
Product::onlyTrashed()->get() — faqat o‘chirilganlar
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
21 / 41
NOYOBLIK TUZOG‘I

Soft delete va UNIQUE (PostgreSQL)

-- Muammo: UN-001 o‘chirilgan, lekin qayta yaratib bo‘lmaydi
INSERT INTO products (sku, name, ...) VALUES ('UN-001', ...);
-- ERROR: duplicate key value violates "products_sku_unique"

-- Yechim: noyoblik faqat “tirik” yozuvlar orasida
DROP INDEX products_sku_unique;
CREATE UNIQUE INDEX products_sku_alive_unique
    ON products (sku)
    WHERE deleted_at IS NULL;
▶ NATIJA
CREATE INDEX
→ o‘chirilgan UN-001 qoladi, yangi UN-001 yaratiladi
→ ikkita tirik UN-001 baribir taqiqlangan
WHERE deleted_at IS NULL
qisman (partial) indeks — PostgreSQL imkoniyati
Migratsiyada
DB::statement('CREATE UNIQUE INDEX ...') bilan
Validatsiya
Rule::unique('products')->whereNull('deleted_at')
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
22 / 41
QACHON NIMA

Soft delete yoki holat

✓ Soft delete — ma’lumotnomalar

  • products, counterparties: eski hujjatlar ularga bog‘langan
  • Katalog va tanlov ro‘yxatlarida ko‘rinmaydi
  • Hisobotlarda withTrashed() bilan ko‘rinadi
  • Xato bilan o‘chirilsa — restore()

✗ Soft delete — hujjatlar uchun emas

  • Buyurtma o‘chirilmaydi — cancelled holatiga o‘tadi
  • Hisob-faktura — tuzatuvchi hujjat bilan
  • stock_movements, audit_logs — hech qachon o‘chirilmaydi
  • Qoralama (draft) buyurtmani haqiqiy o‘chirish mumkin
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
23 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: Audit maydonlari va soft delete

1
Audit maydonlari va audit jurnalining farqi nimada?
Savol 1
2
SoftDeletes qo‘shilgan modelda Product::find(5) o‘chirilgan yozuvni qaytaradimi?
Savol 2
3
Nima uchun buyurtmalar soft delete qilinmaydi?
Savol 3
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
24 / 41
Ma’ruzadagi mashqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

3-topshiriq: Audit uchun o‘zgarishlar farqi

Yozuvning eski va yangi atributlari berilgan. Audit jurnali uchun faqat o‘zgargan ustunlarni ajrating: new dagi har bir kalit uchun qiymat old dagidan qat’iy farq qilsa (!==), u o‘zgargan hisoblanadi; old da bo‘lmagan kalitning eski qiymati — null. $etiborsiz ro‘yxatidagi kalitlar (standart: updated_at) e’tiborga olinmaydi. old da bor, lekin new da yo‘q kalitlar ham hisobga olinmaydi.

Imzo: function audit_farq(array $old, array $new, array $etiborsiz = ['updated_at']): array

Qaytaradi: ['old_values' => [...], 'new_values' => [...]] — kalitlar new dagi tartibda.

CHAQIRUV
audit_farq(['price' => '15000.00', 'name' => 'Un', 'updated_at' => '09:00'], ['price' => '16500.00', 'name' => 'Un', 'updated_at' => '10:15'])
NATIJA
{"old_values":{"price":"15000.00"},"new_values":{"price":"16500.00"}}
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. PHP kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
25 / 41
04

Eloquent ORM

Konventsiyalar · $fillable · casts() · bog‘lanishlar · scope va eager loading
Eloquent
casts
Bog‘lanishlar
$fillable
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
26 / 41
MODEL

Product — fillable, casts, bog‘lanish, scope

class Product extends Model
{
    use HasFactory, SoftDeletes;
    protected $fillable = ['sku', 'name', 'category_id', 'unit',
        'price', 'min_stock', 'is_active'];
    protected function casts(): array
    {
        return ['price' => 'decimal:2', 'is_active' => 'boolean'];
    }
    public function category(): BelongsTo
    {
        return $this->belongsTo(Category::class);
    }
    public function scopeActive(Builder $query): void
    {
        $query->where('is_active', true);
    }
}
▶ NATIJA
$p->price      → "15000.00" (string)
$p->is_active  → true (bool)
$p->category   → App\Models\Category {name: "Un mahsulotlari"}
$fillable
faqat shu ustunlar create() / fill() bilan yoziladi
casts()
Laravel 12 uslubi; $casts xossasi ham ishlaydi
belongsTo
category_id tashqi kaliti konventsiyadan
scopeActive
Product::active()->get() ko‘rinishida chaqiriladi
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
27 / 41
HUJJAT MODELI

Order — enum cast va bog‘lanishlar

class Order extends Model
{
    protected $fillable = ['number', 'counterparty_id', 'warehouse_id',
        'status', 'total', 'currency', 'created_by'];
    protected function casts(): array
    {
        return [
            'status' => OrderStatus::class,
            'total' => 'decimal:2',
        ];
    }
    public function items(): HasMany
    {
        return $this->hasMany(OrderItem::class);
    }
}
▶ NATIJA
$order->status            → App\Enums\OrderStatus::Confirmed
$order->status->value     → "confirmed"
$order->items->count()    → 3
OrderStatus::class
bazadagi 'confirmed' satri enum ga aylanadi va aksincha
hasMany
order_items.order_id bo‘yicha
status $fillable da
servis uchun; foydalanuvchi uchun esa validatsiya va DTO himoya qiladi
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
28 / 41
SO‘ROVLAR

Eager loading, filtrlar, soft delete

$orders = Order::with(['counterparty', 'items.product'])
    ->where('status', OrderStatus::Confirmed)
    ->where('created_at', '>=', now()->startOfMonth())
    ->orderByDesc('id')
    ->get();

$soni = Product::active()->whereBelongsTo($category)->count();

$qarzdorlar = Counterparty::whereHas('orders', function ($q) {
    $q->where('status', OrderStatus::Invoiced);
})->get();
▶ NATIJA
select * from "orders" where "status" = ? and "created_at" >= ?
  order by "id" desc
select * from "counterparties" where "id" in (3, 7, 12)
select * from "order_items" where "order_id" in (41, 42, 45)
select * from "products" where "id" in (...) and "deleted_at" is null
with([...])
bog‘lanishlar har biri bitta qo‘shimcha so‘rovda — N+1 yo‘q
items.product
ichma-ich bog‘lanish
whereBelongsTo
category_id = $category->id ning qisqa yozuvi
whereHas
bog‘langan yozuvlar bo‘yicha filtr (EXISTS)
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
29 / 41
▶ INTERAKTIV
Eloquent bo‘yicha tezkor savollar
Konventsiyalar va turlar.
4-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Eloquent ORM

1
Eloquent Counterparty modeli uchun qaysi jadval nomini kutadi?
Savol 1
2
$fillable va $guarded farqi nimada?
Savol 2
3
Order::with('items') nima uchun kerak?
Savol 3
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
31 / 41
05

Migratsiyalar

Sxema kod sifatida · Blueprint · tashqi kalitlar · buyruqlar · jamoa qoidalari
Migratsiya
Schema
foreignId
Production
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
32 / 41
CREATE TABLE

products migratsiyasi

public function up(): void
{
    Schema::create('products', function (Blueprint $table) {
        $table->id();
        $table->string('sku', 32)->unique();
        $table->string('name');
        $table->foreignId('category_id')
            ->constrained()->restrictOnDelete();
        $table->string('unit', 8);        // dona, kg, litr, quti
        $table->decimal('price', 14, 2);
        $table->unsignedInteger('min_stock')->default(0);
        $table->boolean('is_active')->default(true);
        $table->timestamps();
        $table->softDeletes();
    });
}
// down(): Schema::dropIfExists('products');
▶ NATIJA
create table "products" ("id" bigserial primary key,
  "sku" varchar(32) not null, "name" varchar(255) not null,
  "category_id" bigint not null, "price" decimal(14, 2) not null, ...,
  "deleted_at" timestamp(0) without time zone null)
alter table "products" add constraint "products_category_id_foreign"
  foreign key ("category_id") references "categories" ("id") on delete restrict
constrained()
category_id → categories.id (nom konventsiyadan)
restrictOnDelete()
mahsuloti bor kategoriyani o‘chirib bo‘lmaydi
decimal(14, 2)
pul — aniq o‘nlik
softDeletes()
deleted_at nullable timestamp
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
33 / 41
REGISTRLAR

stocks va stock_movements

Schema::create('stocks', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->foreignId('warehouse_id')->constrained();
    $table->foreignId('product_id')->constrained();
    $table->integer('quantity')->default(0);
    $table->integer('reserved')->default(0);
    $table->unique(['warehouse_id', 'product_id']);
});
Schema::create('stock_movements', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->foreignId('warehouse_id')->constrained();
    $table->foreignId('product_id')->constrained();
    $table->string('type', 16);   // in, out, reserve, release, adjust
    $table->integer('quantity');
    $table->nullableMorphs('document');
    $table->foreignId('user_id')->nullable()->constrained();
    $table->timestamp('created_at')->useCurrent();
});
▶ NATIJA
alter table "stocks" add constraint
  "stocks_warehouse_id_product_id_unique" unique ("warehouse_id", "product_id")
create index "stock_movements_document_type_document_id_index"
  on "stock_movements" ("document_type", "document_id")
unique([...])
bir omborda bir mahsulot uchun bitta qoldiq qatori
nullableMorphs('document')
document_type + document_id — qaysi hujjat sababli
created_at
faqat yaratilgan vaqt — jurnal tahrirlanmaydi (UPDATED_AT = null)
CHECK
quantity >= reserved — DB::statement bilan qo‘shing
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
34 / 41
ARTISAN

Migratsiya buyruqlari

php artisan make:migration create_warehouses_table
php artisan migrate
php artisan migrate:status
php artisan make:migration add_barcode_to_products_table
php artisan migrate:rollback --step=1      # faqat lokal
php artisan migrate:fresh --seed           # faqat lokal!
▶ NATIJA
2026_09_14_100000_create_categories_table ...... [2] Ran
2026_09_14_100100_create_products_table ........ [2] Ran
2026_09_20_090000_add_barcode_to_products_table ...... Pending
migrate:status
har bir fayl: bajarilganmi va qaysi batch da
add_..._to_products_table
nomdan jadval aniqlanadi — Schema::table shabloni
rollback --step=1
oxirgi bitta migratsiyani bekor qiladi (down())
migrate:fresh
BARCHA jadvallarni o‘chiradi — production da hech qachon
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
35 / 41
QOIDALAR

Migratsiyalar bilan jamoada ishlash

1

Tahrirlamang

Bajarilgan migratsiya o‘zgarmaydi — yangi migratsiya yarating
›
2

down() yozing

Lokal muhitda rollback bilan sinang
›
3

Tartib

Tashqi kalit faqat oldin yaratilgan jadvalga
›
4

Production

Zaxira nusxa → migrate --force; fresh taqiqlangan
›
5

Katta jadval

Bosqichma-bosqich: nullable ustun → to‘ldirish → cheklov
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
36 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Migratsiyalar

1
foreignId('category_id')->constrained() qaysi jadvalga tashqi kalit yaratadi?
Savol 1
2
Bajarilgan migratsiyada xato topilsa, nima qilish kerak?
Savol 2
3
Argumentsiz migrate:rollback nimani bekor qiladi?
Savol 3
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
37 / 41
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Uch tur jadval

Ma’lumotnoma — obyektlar, hujjat — voqealar, registr — ularning ta’siri va jurnali.

2Hujjat — tarix

O‘tkazilgan hujjat o‘zgarmaydi; kerakli qiymatlar (narx) nusxa qilib saqlanadi.

33NF + ataylab denormalizatsiya

Asos normal; har bir nusxaning sababi va yangilovchisi aniq.

4To‘g‘ri turlar

Pul — decimal, STIR — satr, miqdor — integer; baza cheklovlari — oxirgi himoya.

5Audit va soft delete

timestamps, created_by, audit_logs; soft delete — ma’lumotnomalar uchun, holat — hujjatlar uchun.

6Eloquent va migratsiyalar

$fillable, casts(), bog‘lanishlar; sxema — versiyalangan kod, bajarilgani tahrirlanmaydi.
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
38 / 41
Takrorlash

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1
Ma’lumotnoma va hujjatga bittadan misol?
2
Nima uchun stocks alohida saqlanadi?
3
3NF qoidasi?
4
Pul uchun Laravel migratsiyasida qaysi metod?
5
withTrashed() nima qiladi?
6
Laravel 12 da turlar qayerda beriladi?
7
constrained()->restrictOnDelete() ma’nosi?
8
Bajarilgan migratsiyani o‘zgartirish kerak bo‘lsa?
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
39 / 41
Amaliy mashg‘ulot

3-amaliy mashg‘ulot: 5 ta PHP topshiriq va loyiha bosqichi

4

Model nomidan jadval nomi

Oson · 10 ball
5

Kategoriyalar daraxti yo‘llari

O‘rta · 20 ball
6

Ommaviy to‘ldirish ($fillable / $guarded)

O‘rta · 20 ball
7

Migratsiya rejasi: migrate, rollback, status

Qiyin · 30 ball
8

Qoldiq registrini jurnaldan tiklash

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

PHP kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. Loyiha havolasini ham shu sahifada topshirasiz; o‘qituvchi baho qo‘yadi.

3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
40 / 41
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
O‘z loyihangizdagi bitta jadvalni ma’lumotnoma, hujjat yoki registr deb tasniflang va sababini yozing.
2
Qaysi ustunda ataylab denormalizatsiya qilasiz va uni kim yangilaydi?
3
Mahsulotni soft delete qilganda sku noyobligi bilan qanday muammo chiqadi va uni qanday hal qilasiz?
3-ma’ruza · Biznes-tizimlar uchun ma’lumotlar modeli
41 / 41
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 3-amaliy mashg‘ulot (topshiriqlar)📖 Ma’ruza matni01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 3-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.